ٽٽسي
| King's palace in Nyanza.jpg | ||||||
| نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | ||||||
| نمايان آبادي وارا علائقا | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||
| ٻوليون | ||||||
| مذھبَ | ||||||
|
عيسائيت (80 سيڪڙو)، اسلام (5 سيڪڙو) | ||||||
| لاڳاپيل نسلي گروھ | ||||||
|
روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو |
ٽٽسي (Tutsi)، جن کي واٽٽسي (Watusi) يا اباٽٽسي (Abatutsi) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي روانڊا ۽ برونڊي ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه هوتو (Hutu) ۽ ٽوا (Twa) آهن.
تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مالدار (pastoralists) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو.
اصليت ۽ درجه بندي
[سنواريو]مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم ڏکڻ ڪوشيٽڪ (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا.
ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن.
بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو.
جينياتيات (Genetics)
[سنواريو]جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن:
- پدري نسل (Y-DNA): اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.
- قد: ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد 5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر) هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن.
تاريخ
[سنواريو]روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي.
1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي روانڊا جو انقلاب چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا.
آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق)
[سنواريو]ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي:
| ملڪ | آبادي (لڳ ڀڳ) | ڪل آبادي جو سيڪڙو |
|---|---|---|
| برونڊي | 1.7 ملين | 14% |
| روانڊا | 1.2 کان 2 ملين | 9% - 15% |
| يوگنڊا | 250,000 | - |