ٽائيفون
ٽائيفون (انگريزي ٻولي: Typhoon) هڪ قسم جو ٽراپيڪل سائيڪلون آهي جيڪو اتر اڌ گولي (Northern Hemisphere) ۾ 180° کان 100°E جي وچ واري علائقي ۾ ٺهندو آهي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 119 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (74 mph) جي رفتار واريون مستقل هريڪين-طاقت واريون هوائون هونديون آهن.[1] هن علائقي کي اتر-اولهه پئسفڪ بيسن (Northwestern Pacific Basin) چيو ويندو آهي، جيڪو دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جيترا ٽراپيڪل سائڪلون پيدا ڪري ٿو. تنظيمي مقصدن لاءِ اتر پئسفڪ سمنڊ کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي: اوڀر (اتر آمريڪا کان 140°W تائين)، مرڪزي (140°W کان 180° تائين)، ۽ اولهه (180° کان 100°E تائين). ٽراپيڪل سائڪلون جي اڳڪٿي لاءِ Regional Specialized Meteorological Center (RSMC) جاپان ۾ موجود آهي، جڏهن ته ٻيا خبرداري مرڪز هوائي، فلپائن ۽ هانگ ڪانگ ۾ آهن. ٽائيفونن جا نالا 18 ملڪن جي گڏيل هم آهنگي سان مقرر ڪيا ويندا آهن جن جا علائقا هر سال انهن طوفانن کان متاثر ٿين ٿا.[2]
اتر-اولهه پئسفڪ جي اڪثر حصن ۾ ٽائيفون لاءِ ڪو مخصوص سرڪاري موسم (season) مقرر نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٽراپيڪل سائڪلون سڄي سال ٺهي سگهن ٿا. ٽائيفون جي ٺهڻ لاءِ ڪجھ بنيادي شرطون ضروري آهن، جهڙوڪ ڪافي گرم سمنڊي سطح، فضائي عدم استحڪام، ٽروپوسفير جي هيٺين ۽ وچين سطحن ۾ وڌيڪ نمي، Coriolis اثر جو موجود هجڻ، اڳ ۾ موجود گهٽ دٻاءُ يا فضائي خلل، ۽ گهٽ vertical wind shear. گهڻا طوفان جون کان نومبر جي وچ ۾ ٺهن ٿا، جڏهن ته ڊسمبر کان مئي دوران اهڙا طوفان تمام گهٽ ٿيندا آهن. عالمي سطح تي اتر-اولهه پئسفڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ۽ طاقتور ٽراپيڪل سائڪلون ڏٺا وڃن ٿا.
ٻين بيسنن وانگر، هتي به طوفان عام طور subtropical ridge جي اثر هيٺ اولهه يا اتر-اولهه طرف وڌن ٿا، ۽ ڪجهه نظام جاپان جي ويجهو يا اوڀر طرف مڙي سگهن ٿا. فلپائن گهڻو ڪري سڌي طرح متاثر ٿيندو آهي، جڏهن ته چين ۽ جاپان نسبتاً گهٽ متاثر ٿين ٿا؛ تنهن هوندي به تاريخ جا ڪجهه سڀ کان خطرناڪ ٽائيفون چين تي آيا آهن. ڏکڻ چين وٽ ٽائيفون جي اثرن بابت هزار سالن تائين ڦهليل تاريخي رڪارڊ موجود آهي، جڏهن ته تائيوان اتر-اولهه پئسفڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات ڏيندڙ ٽائيفون جو تجربو ڪيو آهي. ويتنام پنهنجي ٽائيفون موسم کي جون جي شروعات کان نومبر جي آخر تائين سمجهي ٿو، جتي سراسري طور هر سال چار کان ڇهه ٽائيفون ملڪ کي متاثر ڪن ٿا.[3]
Joint Typhoon Warning Center جي انگن اکرن موجب 1950ع کان 2022ع تائين اتر-اولهه پئسفڪ ۾ سراسري طور هر سال 26.5 نالي وارا ٽراپيڪل سائڪلون ٺهيا، جن مان لڳ ڀڳ 16.6 ٽائيفون جي معيار يا ان کان وڌيڪ شدت تائين پهتا.[4]