ٻانھي

ٻانھي---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي.

کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي.

فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت

کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي.

پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون.

تعميرات

ٻانھين يا پوسٽ (انگريزي ٻولي: Post) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو ڪالم يا ٿنڀي سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ پوسٽ (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو.

ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ اسٽڊ (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح اسٽرٽ (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ اسٽرٽ ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي.

ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور چائنٺ پٽي (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي.

پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي.

تعميراتي اصطلاحن ۾ جيڪ (Jack) ۽ ڪرپل (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن.

ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير

ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن يا ٿنڀن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.

هن تعميراتي طريقي ۾ ٻانھي (پوسٽ) يا ٿنڀو ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ پوسٽ اينڊ بيم، پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير (Post-and-girt)، پوسٽ اينڊ لنٽل (lintel)، پوسٽ فريم ، زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير (پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) ۽ رِج ٻانھين واري تعمير (Ridge-post). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن.

ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٻانھين يا ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ ڪنگ پوسٽ، ڪوئين پوسٽ ۽ ڪرائون پوسٽ نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.

جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور پول (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته ماسٽ (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون پول فريم تعمير (پول بلڊنگ فريمنگ) ۽ ناروي جي روايتي ماسٽ گرجا گھرن (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن.

روايتي ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا

روايتي ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير ۾ مختلف جڳهن، بناوتن ۽ ڪمن موجب ٻانھيون يا ٿنڀا (Posts) ۽ سهارن (Struts) لاءِ جدا جدا اصطلاح استعمال ٿيندا آهن. هيٺ انهن مان اهم نالن جي وضاحت ڏجي ٿي:

• ڀت واري ٻانھي (وال پوسٽ) – ڀت ۾ لڳل ڪنهن به عمودي ٻانھي لاءِ عام اصطلاح.

• مکيه ٻانھي (پرنسپل پوسٽ) – ڍانچي جو بنيادي بار کڻندڙ ٻانھي. پرنسپل مان مراد اهو اهم جزو آهي، جيڪو عام يا ثانوي حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بار برداشت ڪري.

• ڪنڊ واري ٻانھي (اينگل پوسٽ) – عمارت جي ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. تاريخي تعمير ۾ هن اصطلاح جو گهڻو استعمال ٿيندو هو.

• وچين ڀت واري ٻانھي (انٽرميڊئيٽ پوسٽ) – ٻاهرئين ڀت ۾ لڳل اهڙي ٻانھي، جيڪا ڪنڊ تي نه هجي.

• چمنيءَ واري ٻانھي (چمني پوسٽ) – وچين ٻانھي، جيڪا چمنيءَ جي ويجهو هئڻ سبب ان نالي سان سڃاتي وڃي ٿي.

• اندروني ٻانھي (انٽيريئر پوسٽ) – عمارت جي اندر واقع اهڙو ٻانھي، جيڪا ٻاهرئين ڀت جو حصو نه هجي.

• آرڪيڊ ٻانھي (آرڪيڊ پوسٽ) – گرجا گهر يا ساڳي طرز جي عمارت ۾ مرڪزي رستي (Nave) ۽ پاسي واري رستي (Aisle) جي وچ تي لڳل ٻانھي.

• آئزل ٻانھي (Aisle post) – آرڪيڊ ٻانھي لاءِ ٻيو نالو.

• ڪنڊ واري ٻانھي (ڪارنر پوسٽ) – عمارت جي ڪنهن به ڪنڊ تي لڳل ٻانھي.

• هڪ ماڙ واري ٻانھي (اسٽوري پوسٽ) – اهڙي ٻانھي، جيڪا رڳو هڪ ماڙ جي اوچائي تائين هجي. هي قسم گهڻو ڪري پليٽفارم فريمنگ ۾ استعمال ٿيندو آهي.

• پرڪ ٻانھي (Prick post) – هڪ ماڙ جي اوچائي وارو ننڍو ٿنڀو، جيڪو ڪنهن خاص هنڌ تي اضافي سهاري لاءِ لڳايو ويندو آهي. ڇت جي ٽرس ۾ هي پاسي واري ٿنڀي طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو.

• رِج ٻانھي (Ridge post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو بنياد يا زمين کان شروع ٿي ڇت جي رِج شهتير تائين پهچي.

• سامسن ٻانھي (Samson post) – مضبوط ۽ ٿلهي ٻانھي، جيڪا پرڪ ٻانھي يا پنچئن سان ملندڙ جلندڙ ڪم سرانجام ڏئي.

• پنچئن (Puncheon) – مختصر ۽ ٿلهي ٻانھي يا ٿنڀو، جيڪو اضافي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي. پنچئن لفظ ڪڏهن اهڙي ڪاٺ جي اڌ چيري ٽڪري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا فرش يا تعمير ۾ ڪم اچي.

• ڊريگن ٻانھي (ڊريگن پوسٽ) – ناياب قسم جو ڪنڊي ٿنڀو، جيڪو جيٽي (Jetty) واري تعمير ۾ ڊريگن بيم کي سهارو ڏئي.

• گنسٽاڪ يا ڦهليل ٿنڀو (Gunstock post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو هيٺان سنهو ۽ مٿان ويڪرو هوندو آهي. هي شڪل اضافي مضبوطي فراهم ڪرڻ لاءِ اختيار ڪئي ويندي هئي.

• جيٽي ٻانھي (Jetty post) – ٻاهر نڪتل مٿئين ماڙ (Jetty) کي سهارو ڏيندڙ ٻانھي.

• دروازي واري ٻانھي (ڊور پوسٽ) – دروازي جي فريم يا چوڪاٽي جو عمودي ٿنڀو.

• بليڊ (Blade) – ڪرڪ (Cruck) قسم جي ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ استعمال ٿيندڙ ٻانھي جهڙو مخصوص ڪاٺيءَ جو جزو.

• ڪرڪ اسٽڊ (Cruck stud) – ڪرڪ بليڊ تي نصب ٿيل عمودي اسٽڊ يا ٿنڀو، جيڪو ڀت جي فريم جو حصو بڻجي ٿو.

• پائل (Pile) – زمين ۾ کوڙيل ٻانھي، جيڪا ڪمزور زمين تي بنياد کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي پائل فائونڊيشن يا زمين ۾ کوڙيل ٿنڀي واري تعمير چيو وڃي ٿو.

• اسٽيو (Stave) – سنهي ڪاٺي، عمودي تختي يا اهڙو ٻانھي، جيڪا ڀت کي سهارو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿئي.

ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا

روايتي ڪاٺيءَ جي ڇت جي فريم (روف فريمنگ) ۾ مختلف قسمن جا عمودي ٿنڀا يا ٻانھيون (Posts) ۽ سهارا (Struts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي ڇت جي بار کي مناسب نموني ورهائڻ، شهتيرن کي سهارو ڏيڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوط رکڻ جو ڪم سرانجام ڏيندا آهن. انهن مان اهم هيٺيان آهن:

• ڪنگ پوسٽ – ڇت جي ٽرس (Truss) جي وچ تي لڳل مرڪزي عمودي ٻانھي يا ٺلھ. هي عام طور رافٽرن (Rafters) ۽ ٽائي بيم (Tie beam) جي وچ ۾ واقع هوندو آهي ۽ ٽرس جي مضبوطي برقرار رکندو آهي. برطانيا جي ڪجهه روايتي تعميراتي اندازن ۾ ڪنگ پوسٽ اهو ٿنڀو هوندو آهي، جيڪو رِج بيم (Ridge beam) کي سڌو سنئون سهارو ڏئي.

• ڪنگ پينڊنٽ (انگريزي ٻولي: King pendant) – ٽرس جي وچ ۾ لڳل عمودي ڪاٺ، جيڪا هيٺئين شهتير کان هيٺ لڙڪندي هوندي آهي. هي جزو خاص طور قينچي نما شهتيرن (Scissor beams) واري ڇت ۾ استعمال ٿيندو آهي.

• ڪوئين پوسٽ – ٻن عمودي ٿنڀن جو هڪ جوڙو، جيڪو ٽرس جو حصو هوندو آهي. اهي ٻنهي پاسن تي لڳل هوندا آهن ۽ وچ ۾ اسٽريننگ بيم (Straining beam) ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن، جنهن سان ڇت جو بار متوازن نموني ورهائجي ويندو آهي.

• ڪوئين اسٽرٽ – ڪوئين پوسٽ جهڙو عمودي سهارو، پر ڪجهه جوڙجڪن ۾ اهو مڪمل ٽرس جو حصو نه هوندو آهي. ان جو ڪم ڇت جي اضافي مضبوطي ۽ بار جي ورهاست ۾ مدد ڪرڻ هوندو آهي.

• ليٽرل ڪوئين – ٽائي بيم ۽ ڪالر بيم (Collar beam) جي وچ ۾ لڳل ٻن مضبوط سهارن جو جوڙو، جيڪو ڇت جي استحڪام کي وڌائيندو آهي.

• پرنس اسٽرٽ – ڪنگ پوسٽ واري ٽرس سان لاڳاپيل ترچو سهارو، جيڪو رافٽرن ۽ مرڪزي ٿنڀي کي اضافي مضبوطي فراهم ڪندو آهي.

• پرنسيس اسٽرٽ – ڪوئين اسٽرٽ سان لاڳاپيل نسبتاً ننڍو ترچو سهارو.

• ڪرائون پوسٽ – ٽائي بيم يا ڪالر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڪرائون پليٽ (Crown plate) کي سهارو ڏئي ٿو. هي وچئين دور جي ڪاٺيءَ جي ڇتن ۾ عام استعمال ٿيندو هو.

• ڪرائون اسٽرٽ – ڪرائون پوسٽ سان ملندڙ جلندڙ سهارو، پر اهو ڪرائون پليٽ کي سڌو سنئون نه کڻندو آهي.

• ايشلر پوسٽ (Ashler) – ننڍو عمودي ٿنڀو، جيڪو ٽائي بيم کان رافٽر تائين، خاص طور سرن يا پٿر جي ڀت جي ويجهو لڳايو ويندو آهي ته جيئن ڇت کي وڌيڪ سهارو ملي.

• پرلن پوسٽ (Purlin post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو پرلن يا ان جي پليٽ کي سهارو ڏئي. هي سڌو يا ڪجهه جهڪيل به ٿي سگهي ٿو.

• هيمر پوسٽ (Hammer post) – هيمر بيم ڇت ۾ هيٺئين هيمر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڇت جي بار کي ورهائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

• رِج پوسٽ (Ridge post) – عمودي ٿنڀو، جيڪو رِج بيم کي سهارو ڏئي ٿو. هي پوسٽ ۽ لنٽل قسم جي ڪجهه تاريخي تعميراتي اندازن ۾ استعمال ٿيندو هو.

تصويري نمائش

• 
  ايشلر پوسٽ (Ashlar pieces) ننڍيون عمودي ٻانھيون هونديون آهن. سينٽ-آنڊري-ڊي-هيبيرٽو، فرانس.
• 
  رِج پوسٽ (Ridge posts) رِج بيم تائين وڌيل هوندا آهن. رِج پوسٽ فريمنگ قديم زماني جي پوسٽ ۽ لنٽيل تعمير جو هڪ قسم آهي. شينوا-اوبونڪور، آرڊين، فرانس ۾ هڪ مارڪيٽ هال.
• 
  ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي واري عمارت ۾ هي ڪنڊ واري ٻانھي (ڪارنر پوسٽ) سينگاريل نقاشي سان ٺهيل آهي. سولٽز-لي-بين، فرانس.
• 
  ڪاٺيءَ جي فريم واري ڀت ۾ B وچيون ٿنڀو يا ٻانھي (انٽرميڊئيٽ پوسٽ)، C دريءَ جو ٿنڀو (ونڊو پوسٽ)، G اسٽڊ (Studs) ۽ F ترڇو سهارو (Brace) ڏيکاري ٿو، جيڪو اسٽڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڍانچي کي مضبوطي ڏئي ٿو.

پڻ ڏسو

• در
• دري
• فريم
• عمارت سازي
• کٽ
• چائنٺ