مواد ڏانھن هلو

يوگ (فلسفو)

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
هڪ سلسلي جو حصو
هندو فلسفو
ٻيا
سنکيا
يوگ
وائيشيشڪ
سيڪيولر
 

يوگ فلسفو هندو فلسفو جي ڇهن وڏن ۽ اهم مڪتبن مان هڪ آهي،[1][2] جيتوڻيڪ پهرئين هزارين عيسوي جي پڇاڙيءَ تائين يوگ کي ڀارتي متنن ۾ هڪ الڳ فلسفيانه مڪتب طور ذڪر ڪيو ويو، جيڪو سنکيا کان جدا سڃاتو ويو.[3][4][web 1] قديم، وچئين دور ۽ جديد ادب ۾ يوگ فلسفي کي گهڻو ڪري رڳو يوگ سڏيو ويندو آهي.[1][5] يوگ بابت منظم خيالن جو مجموعو پتنجلي جا يوگ سُوتر ۾ ملي ٿو،[6][7] جيڪو يوگ جو بنيادي متن آهي[web 1] ۽ جنهن ڀارتي فلسفي جي ٻين سڀني مڪتبن تي اثر ڇڏيو.[8][9]

يوگ جي مابعدالطبيعات سنکيا جي دوئيّت تي ٻڌل آهي،[web 1] جنهن ۾ ڪائنات کي ٻن حقيقتن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو: پرش (شاهد-شعور) ۽ پرڪرتي (فطرت). جيو (زنده هستي) کي اهڙي حالت سمجهيو وڃي ٿو جتي پرش مختلف صورتن، عنصرن، حواسن، احساسن، عملن ۽ ذهن جي ميل جول ذريعي پرڪرتي سان بنديل هجي.[10] عدم توازن يا اڻڄاڻائي جي حالت ۾ انهن مان ڪو هڪ عنصر ٻين تي غالب اچي وڃي ٿو، جنهن سان بندش پيدا ٿئي ٿي. هن بندش جي خاتمي کي ٻنهي يوگ ۽ سنکيا مڪتبن ۾ موڪش چيو وڃي ٿو.[11] اهو بصيرت ۽ نفس-ضبط ذريعي حاصل ٿي سگهي ٿو.[12][web 1] يوگ فلسفي جو اخلاقي نظريو يام ۽ نيام تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ گُڻ نظريي جا عنصر به شامل آهن، جيڪي سنکيا مان ورتل آهن.[web 1] يوگ جي علميات، سنکيا وانگر، ڇهن مان ٽن پرمان کي معتبر علم حاصل ڪرڻ جا ذريعا مڃي ٿي.[13] اهي آهن: پرتيڪشا (سڌي ادراڪ)، انومان (استدلال) ۽ شبد (معتبر ذريعن جي شاهدي).[14][15] يوگ فلسفو سنکيا جي غير-خداپرست نظرئي کان ان ڳالهه ۾ مختلف آهي جو اهو ”هڪ شخصي، پر بنيادي طور غير فعال، ديوتا“ يا ايشور جي تصور کي شامل ڪري ٿو.[16][17][18]

تاريخ

[سنواريو]
ڪشميري ڌيان ڪندڙ جو پتل جو مجسمو، ٺاهيندڙ مالوينا هوفمن (1885–1966). ڏيکاريل آسن سده آسن آهي.

يوگ کي هڪ الڳ فلسفيانه مڪتب طور پهرئين هزارين عيسوي جي آخر کان ڀارتي متنن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي.[3] هندو ڌرم جي يوگ روايتن جا عمل ۽ خيال پتنجلي جا يوگ سُوتر ۾ مليا وڃن ٿا. پهرئين هزارين عيسوي جي شروعات کان پوءِ ڪيترن ڀارتي عالمن ان تي تبصرا لکيا، جن کي ڀاشيا چيو ويو. وياس جو تبصرو شايد پاڻ پتنجلي لکيو هجي، جنهن سان گڏيل متن پاتنجلي يوگ شاستر بڻيو.[6][7] وچئين دور جي ڀارتي متنن ۾ يوگ کي ڇهن آرتھوڊوڪس مڪتبن مان هڪ طور شامل ڪيو ويو؛[4] ٻيا مڪتب هئا سنکيا، نيايه، ويشيشڪه، ميمامسا ۽ ويدانته.[19]

مابعدالطبيعات

[سنواريو]

سنکيا سان ڀيٽ

[سنواريو]

يوگ-فلسفو بنيادي طور سنکيا تي ٻڌل آهي. ٻنهي ۾ پرش (شعور) ۽ پرڪرتي (فطرت) بنيادي حقيقتون آهن.[19] پرش خالص شعور آهي، جڏهن ته پرڪرتي مادو ۽ ذهن سميت تجربي جي دنيا آهي. يوگ-سنکيا نظام شعور ۽ مادو جي دوئيّت کي مڃي ٿو، جنهن ۾ ٻنهي کي پاڻ ۾ الڳ، بنيادي ۽ آزاد حقيقتون سمجهيو وڃي ٿو.[20]

يوگ سنکيا مان گُڻ نظريو به اختيار ڪري ٿو.[web 1] هن نظريي موجب هر هستي ۾ ٽن گڻن جا مختلف تناسب موجود آهن: ستّو (هم آهنگي)، رجس (جوش ۽ سرگرمي) ۽ تمس (اوندهه ۽ سستي). جڏهن ستّو غالب ٿئي ٿو ته دانائي ۽ سڪون ظاهر ٿين ٿا؛ جڏهن رجس غالب ٿئي ٿو ته بيچيني ۽ خواهشون وڌن ٿيون؛ ۽ جڏهن تمس غالب ٿئي ٿو ته جهالت ۽ غفلت وڌي ٿي.[21][22] يوگ جي شروعاتي عالمن موجب پرش پنهنجي فطرت ۾ ستّو آهي، جڏهن ته پرڪرتي تمس سان لاڳاپيل آهي. زندگيءَ جي تجربي سان بُدڌي مان اسمِتا (انا) ۽ پوءِ منس پيدا ٿين ٿا، جيڪي گڏجي چِتّ (ذهن) جوڙين ٿا. يوگ جو مقصد چِتّ جي واچڙن (وِرتين) کي روڪڻ آهي. پتنجلي جي يوگ سوترن جي پهرين ڪتاب جي ٻئي سُوتر ۾ يوگ کي بيان ڪيو ويو آهي ته اهو ”چِتّ جي وِرتين کي روڪڻ“ آهي.[23]

نجات

[سنواريو]
ڌارنا، ڌيان (هندومت) ۽ سماڌي جو ميل سنيام آهي—يوگ مڪتب ۾ موڪش يا ڪيوليه ڏانهن ويندڙ واٽ.

هندومت جو يوگ مڪتب مڃي ٿو ته اڻڄاڻائي (اَوِديا) ڏک ۽ سَمسار جو ڪارڻ آهي.[web 1] ٻين ڪيترن مڪتبن وانگر، نجات اڻڄاڻائي جي هٽاءُ ۾ آهي، جيڪا تميز ڪندڙ سڃاڻپ، علم ۽ خود-آگاهي ذريعي حاصل ٿئي ٿي. يوگ سُوتر يوگ مڪتب جو اهو رسالو آهي، جيڪو ٻڌائي ٿو ته اهو ڪيئن حاصل ڪجي.[web 1] يوگ جا عالِم چون ٿا ته سمادهي اها حالت آهي جتي صاف ۽ روشن آگاهي وڌڻ لڳي ٿي؛ ۽ هتان کان ماڻهو پرش ۽ سچي ”خودي“ بابت آگاهيءَ جي عمل جي شروعات ڪري ٿو. يوگ وڌيڪ چوي ٿو ته اها آگاهي ابدي آهي؛ ۽ جڏهن اها آگاهي حاصل ٿي وڃي ته ماڻهو ڪڏهن به آگاهيءَ کان محروم نٿو ٿئي—اهو ئي موڪش آهي، يعني هندومت جو نجاتياتي مقصد.[web 1] پتنجلي جي يوگ سُوتر جو ٽيون ڪتاب اَٺانگ يوگ جي آخري ٽن انگن لاءِ وقف آهي، جيڪي گڏجي ”سنيام“ سڏجن ٿا (III.4 کان III.5)، ۽ انهن کي ”تمييز ڪندڙ اصول“ ۽ چِتّ تي مهارت ۽ خود-سڃاڻپ لاءِ اوزار قرار ڏئي ٿو.[24][25] سُوتر III.12 ۾ چيو ويو آهي ته هي تمييز ڪندڙ اصول انسان جي ذهن ۽ روح ۾ سنت (سڪون) ۽ ادِتا (سبب/عقل) کي ڪامل بڻائي ٿو، ۽ اهڙي ”انتهايي توجهه“ وسيلي ماڻهو شبد (لفظ)، ارٿ (معنيٰ) ۽ پرتيايه (سمجهه) جي وچ ۾ فرق سڃاڻي سگهي ٿو؛ ۽ اها صلاحيت هن کي سڀني جيئري جاندارن جي رڙ يا ڳالهه کي همدرديءَ سان سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.[26][27] جڏهن يوگي ”سنيام“ جي هن حالت تائين پهچي وڃي ٿو ته ان مان غير معمولي قوتون، وجداني بصيرت، خود-علم، آزاديون ۽ ڪيوليه (يوگي جو نجاتياتي مقصد) پيدا ٿين ٿا.[26] يوگ فلسفي جا فائدا پوءِ يوگ سُوترن جي III.46 کان III.55 تائين سُوترن ۾ بيان ڪيا ويا آهن: پهريان پنج انگ جسماني ڪمال (جهڙوڪ حسن، دلڪشي، طاقت ۽ سختي) ڏانهن وٺي وڃن ٿا؛ جڏهن ته آخري ٽي انگ ”سنيام“ وسيلي ذهن ۽ نفسياتي ڪمال (نفاستِ ادراڪ، پنهنجي فطرت جي سڃاڻپ، اَنا تي مهارت، پاڪيزگيءَ جي تمييز، خود ۽ روح جو علم) ڏانهن وٺي وڃن ٿا.[28][29] يوگ سُوترن جي چوٿين ڪتاب موجب، جڏهن هي علم حاصل ٿي وڃي ته اهو ناقابلِ واپسي آهي.

هندومت جي يوگ مڪتب ۾ خدا

[سنواريو]

يوگ فلسفو خدا جي تصور کي جاءِ ڏئي ٿو، جڏهن ته ان سان ويجهڙائي رکندڙ سنکيا مڪتب عام طرح غير-خداپرست سمجھيو وڃي ٿو. هندومت جا عالِم—جهڙوڪ اٺين صديءَ جو آدي شنڪر—۽ ڪيترائي جديد علمي محقق يوگ مڪتب کي ”خدا سان گڏ سنکيا“ به سڏين ٿا.[2][17] پتنجلي جا يوگ سُوتر 11 سُوترن ۾ ”ايشور“ جو لفظ آڻين ٿا: I.23 کان I.29، II.1، II.2، II.32 ۽ II.45. سُوترن جي اشاعت کان پوءِ هندو عالمن ۾ بحث رهيو آهي ته ”ايشور“ ڪير يا ڇا آهي. انهن تبصرن ۾ ”شخصي خدا“ کان وٺي ”خاص خودي“ تائين، ۽ ”اهڙي هر شيءِ“ تائين معنائون ملي ٿيون جيڪا فرد لاءِ روحاني اهميت رکي.[17][30] وِچر وضاحت ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ پتنجلي جا مختصر سُوتر خداپرست ۽ غير-خداپرست ٻنهي ريتن سان سمجهي سگهجن ٿا، پر يوگ فلسفي ۾ ”ايشور“ جو ڪردار يوگي کي روحاني آزاديءَ ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ ”تبديل ڪندڙ محرڪ“ يا ”راهنما“ طور ڪم ڪري ٿو.[31]

پتنجلي ڪتاب 1 جي سُوتر 24 ۾ ”ايشور“ (سنسڪرت: ईश्वर) کي ”خاص خودي“ (पुरुषविशेष، puruṣa-viśeṣa) طور بيان ڪري ٿو،[32]


क्लेश कर्म विपाकाशयैःपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥२४॥

ڪليشن (تڪليفن)، ڪرمن (عملن)، وِپاڪن (ڦلن) ۽ آشين (نفسياتي رغبتن) کان اَپرَامِرشٽ (غير متاثر) ”پرش-وشيش“ (خاص خودي) ئي ايشور آهي۔

– يوگ سُوتر I.24

هي سُوتر ”ايشور“ کي اهڙي خاص خودي قرار ڏئي ٿو جيڪا متاثر نٿي ٿئي (अपरामृष्ट، aparamrsta) انساني تڪليفن/رڪاوٽن (क्लेश، klesha)، گذريل يا هاڻوڪن عملن مان پيدا ٿيل حالتن (कर्म، karma)، زندگيءَ جي ڦلن (विपाक، vipâka) ۽ نفسياتي رغبتن/ارادن (आशय، ashaya) سان.[33][34]

تياريءَ لاءِ اخلاقي قاعدا

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو يام ۽ نيام

يوگ مڪتب جي متنن ۾ تياريءَ وارا اخلاقي قاعدا ٻه رخ رکن ٿا: (الف) مثبت قدرن جي پابنديءَ وسيلي قدرن جو نظريو، ۽ (ب) منفي قدرن کان بچاءَ؛ گڏوگڏ اندروني ۽ ٻاهرين پهلوئن مان ”سرور“ بابت جمالياتي تصور به.[35][36] جيڪي قدر اختيار ڪرڻا آهن تن کي ”نيام“ چيو وڃي ٿو، ۽ جن کان پاسو ڪرڻو آهي سي ”يام“ سڏجن ٿا. يوگ فلسفي جا ساٺ کان وڌيڪ قديم ۽ وچئين دور جا متن يام ۽ نيام تي بحث ڪن ٿا.[37][38] قدرن جي فهرست متنن ۾ مختلف رهي ٿي، پر اهمسا، ستيه، استيه، سواديهايہ، ڪشما ۽ دايا انهن مان آهن جن تي گهڻائي متن خاص زور ڏين ٿا.[37] يوگ سُوتر 2.30 ۾ پتنجلي پنج يام هن ريت ڏئي ٿو:[39]

  1. اهمسا (अहिंसा): اَهنسا—عدمِ تشدد، ڪنهن به جيئري کي نه ڏک ڏيڻ[40]
  2. ستيه (सत्य): سچائي، ڪوڙو نه چوڻ[40][41]
  3. استيه (अस्तेय): چوري نه ڪرڻ[40]
  4. برهمچاريه (ब्रह्मचर्य): عفت/پرهيزگاري، ساٿيءَ سان بي وفائي نه ڪرڻ[41]
  5. اپريگراه (अपरिग्रहः): لالچ کان پاسو،[40] مال ۽ ملڪيت سان بي جا چنبڙڻ کان پاسو[41]

پتنجلي ڪتاب 2 ۾ ٻڌائي ٿو ته مٿيان سڀئي نفس-ضبط ڪيئن ۽ ڇو فرد جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڏين ٿا. مثال طور، سُوتر II.35 ۾ چوي ٿو ته عدمِ تشدد ۽ ٻين کي نه ڏک ڏيڻ (اهمسا) دشمنِيءَ جي خاتمي ڏانهن وٺي وڃي ٿو؛ ۽ اها حالت يوگي کي هر ڪنهن/هر شيءِ سان اندروني ۽ ٻاهرين دوستيءَ جي ڪمال تائين پهچائي ٿي.[42][43] يوگ جا ٻيا متن ڪشما (क्षमा، معافي)،[44] ڌرتي (धृति، همٿ/ثابت قدمي)، دايا (दया، همدردي)،[44] Ārjava (आर्जव، رياڪاري کان پاڪ سادگي)[45] ۽ ميتهارا (मितहार، ماپيل خوراڪ) کي به شامل ڪن ٿا.[46]

يوگ مڪتب ۾ قدرن جي نظريي جو ”نيام“ وارو حصو نيڪ عادتن، روين ۽ پابندين تي ٻڌل آهي.[47][48] يوگ سُوتر نيام هن ريت ڏئي ٿو:[49]

  1. شوچَ: پاڪيزگي، ذهن، ڳالهه ۽ بدن جي صفائي[50]
  2. سنتوشَ: قناعت، ٻين کي قبول ڪرڻ، حالتن کي جيئن آهن تيئن قبول ڪري اڳتي وڌڻ يا بدلائڻ، پاڻ لاءِ اميد پسندي[51]
  3. تپَس: ثابت قدمي، لڳاتار ڪوشش، رياضت[52][53]
  4. سواديھايه: ويدن جو مطالعو (علميات واري حصي ۾ شبد ڏسو)، خود-مطالعو، خود-جائزہ، پنهنجي سوچ/گفتار/عمل جو احتساب[53][54]
  5. ايشورپرنڌانه: ايشور (خدا/اعليٰ هستي، برهمڻ، سچي خودي، اڻبدل حقيقت) جو ڌيان[51][55]

يام وانگر، پتنجلي بيان ڪري ٿو ته مٿيان نيام ڪيئن ۽ ڇو فرد جي شخصي واڌ ويجهه ۾ مدد ڏين ٿا. مثال طور، سُوتر II.42 ۾ چوي ٿو ته قناعت ۽ ٻين کي جيئن آهن تيئن قبول ڪرڻ (سنتوشَ) اهڙي حالت ڏانهن وٺي وڃي ٿو جتي اندروني خوشيءَ جا سرچشما سڀ کان اهم ٿي وڃن ٿا، ۽ ٻاهرين لذتن لاءِ لالچ گهٽجي وڃي ٿي.[56] يوگ مڪتب جا ٻيا متن نيام هيٺ وڌيڪ قدر به وڌائين ٿا، جهڙوڪ آستڪ (आस्तिक، شخصي خدا تي ايمان، خودي تي يقين، ويد/اوپنشد ۾ علم هجڻ جو اعتقاد)، دان (خيرات/ورهاست)،[57] هري (ह्री، ندامت ۽ ماضي جي غلطي/اڻڄاڻائيءَ جو اعتراف، حياءُ)[58] متي (मति، سوچ ويچار ۽ اختلافن جي مفاهمت)[59] ۽ ورت (व्रत، عهد/نذر، روزو، پرهيزگار پابنديون).[60][61][62]

علميات

[سنواريو]
يوگ مڪتب ادراڪ، استدلال ۽ معتبر شاهديءَ کي علم جا ٽي معتبر ذريعا سمجهي ٿو.[14][15]

يوگ مڪتب سنکيا وانگر ساڳيا پرماڻ (علم جا درست ذريعا) مڃي ٿو: پرتيڪشا يا درشٽم (سڌو حسي ادراڪ)، انومان (استدلال) ۽ شبد يا آپت و چن (عالمن/شاسترن جي زباني شاهدي).[14] هندومت جي ڪي ٻين مڪتبن، جهڙوڪ ادويت ويدانت جي ابتڙ، يوگ هي ٽي پرماڻ قبول نٿو ڪري: اُپمان (ڀيٽ/تمثيل)، ارتهاپتي (حالتن مان نتيجو ڪڍڻ) يا انوپلَبڌي (عدمِ ادراڪ/منفي ثبوت).[15]

  • پرتيڪشا (प्रत्यक्ष) جو مطلب ادراڪ آهي. هندو متنن ۾ اهو ٻه قسم جو چيو ويو آهي: ٻاهريون ۽ اندريون. ٻاهريون ادراڪ پنجن حواسن ۽ دنياوي شين جي رابطي مان پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته اندريون ادراڪ هن مڪتب موجب اندروني حس، يعني ذهن جي ادراڪ کي چيو وڃي ٿو.[63][64] قديم ۽ وچئين دور جا ڀارتي متن صحيح ادراڪ لاءِ چار شرط ٻڌائن ٿا:[65] اندرييارٿ سننيڪرسا (حس/حواسن جو موضوع سان سڌو تجربو)، اوييپا ديشيا (غير-زباني؛ يعني صحيح ادراڪ ٻڌ سڻ تي نه، بلڪه سڌي مشاهده تي هجي)، اوييڀيچارا (بي رستو نه ڀٽڪڻ؛ يعني مشاهدے ۾ دوکو/خرابي/شڪ نه هجي)، ۽ وييواسيايَتمڪا (قطعي هئڻ؛ يعني شڪ واري فيصلي کان پاڪ هجي).[65] ڪي قديم عالمن ”غير معمولي ادراڪ“ کي به پرماڻ چيو ۽ ان کي اندريون ادراڪ قرار ڏنو، پر ٻين ڀارتي عالمن ان تجويز تي اعتراض ڪيو. اندريون ادراڪ جي قسمن ۾ پرتيڀا (الهام/وجدان)، سامانيه لکشن پرتيڪشا (خاص ڏٺلن مان عام نتيجو)، ۽ ڄاڻ-لڪشن پرتيڪشا (هاڻوڪي حالت مان اڳين حالتن/عملن جي سڃاڻپ) شامل آهن.[66] وڌيڪ، ڪي مڪتب پرتيڪشا-پرناما مان غير يقيني علم قبول ڪرڻ جا قاعدا به بيان ڪن ٿا، جيئن نرنيا (قطعي نتيجو) ۽ انڌيواسيايه (غير قطعي نتيجو) ۾ فرق ڪري سگهجي.[67]
  • انومان (अनुमान) جو مطلب استدلال آهي: هڪ يا وڌيڪ مشاهدي ۽ اڳين سچائن مان عقل لاڳو ڪري نئون نتيجو/سچ حاصل ڪرڻ.[68] دونهي کي ڏسي باهه جو نتيجو ڪڍڻ انومان جو مثال آهي.[63] هندومت جي تقريباً سڀني فلسفن ۾ (هڪ استثنا کان سواءِ)[69] هي صحيح ۽ مفيد ذريعو آهي. ڀارتي متن استدلال جي طريقي کي ٽي حصا ٻڌائن ٿا: پرتيجنا (دعويٰ/فرضيه)، هيتو (سبب)، ۽ درشٽانت (مثال).[70] قديم عالمن موجب دعويٰ کي وڌيڪ ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي: ساڌيا (اهو خيال جنهن کي ثابت/رد ڪرڻو آهي) ۽ پڪشا (اهو موضوع جنهن تي سادھيا لاڳو ٿئي ٿو). جيڪڏهن ساپڪشا (مثبت مثال) موجود هجن ۽ وپڪشا (منفي مثال) غير موجود هجن ته استدلال شرطِي طور صحيح سمجهيو وڃي ٿو. وڌيڪ سختي لاءِ ويياپتي جي شرط به رکي وڃي ٿي: يعني هيتو (سبب) کي لازمي طور ”سڀني“ حالتن ۾ نتيجي جي وضاحت ڪرڻي آهي—ساپڪشا ۽ وپڪشا ٻنهي ۾.[70][71] شرطِي طور ثابت ٿيل دعويٰ کي نگمن (نتيجو) چيو وڃي ٿو.[72]
  • شبد (शब्द) جو مطلب قابلِ اعتماد لفظ/شاهديءَ تي ڀروسو ڪرڻ آهي—ماضي يا حال جي معتبر ماهرن جي شاهدي.[73][74] هِرييَنّا وضاحت ڪري ٿو ته شبد-پرماڻ اهڙو تصور آهي جنهن جو مطلب معتبر ماهر جي شاهدي آهي. هن کي علمياتي طور صحيح مڃيندڙ مڪتب چون ٿا ته ماڻهوءَ کي بي شمار حقيقتون ڄاڻڻيون پون ٿيون، پر وقت ۽ توانائي محدود هجڻ سبب هو رڳو ٿورو حصو سڌو سنئون ڄاڻي سگهي ٿو؛ تنهن ڪري ٻين سان تعاون ڪري جلدي علم حاصل ڪرڻ، ونڊڻ ۽ هڪ ٻئي جي زندگي بهتر ڪرڻ ضروري آهي.[75] هي علم حاصل ڪرڻ جو ذريعو نه رڳو ڳالهايل يا لکيل صورت ۾، پر شبد (ڌَوَن/آواز) جي صورت ۾ به آهي.[75] ذريعو جي اعتبار جو سوال اهم آهي، ۽ صحيح علم رڳو معتبر ذريعن جي شبد مان ئي ملي سگهي ٿو.[73][75] هندومت جي مڪتبن ۾ اختلاف گهڻو ڪري انهيءَ ڳالهه تي رهيو آهي ته اعتبار ڪيئن قائم ڪجي. ڪي مڪتب، جهڙوڪ چارواڪ، چون ٿا ته اهو ڪڏهن به ممڪن ناهي؛ تنهن ڪري شبد صحيح پرماڻ ناهي. ٻيا مڪتب اعتبار قائم ڪرڻ جا طريقا بحث ڪن ٿا.[76]

متن جا ذريعا

[سنواريو]

يوگ فلسفي جي مڪتب جا سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل قديم ۽ وچئين دور جا متن انهن عالمن سان لاڳاپيل آهن جهڙوڪ پتنجلي، ڀاسڪر، هرڀدرا (جين عالم)، ڀوج ۽ هيماچندر.[web 1][77] هندومت جي يوگ مڪتب جي تعليمات جا حوالا هندومت جي ٻين آرٿوڊوڪس مڪتبن جي قديم ڀارتي متنن ۾ به وڏي تعداد ۾ ملن ٿا. مثال طور، ڪڻاد جي ويشيشڪه سُوتر (جو تعلق ويشيشڪه مڪتب سان آهي ۽ جنهن کي پهرئين هزارين قبل مسيح سان منسوب ڪيو وڃي ٿو) جي سُوتر 5.2.17[78] ۾ چيو ويو آهي:[79]

لذت ۽ ڏک روح، حس، ذهن ۽ شيءِ جي رابطي مان پيدا ٿين ٿا. جڏهن ذهن روح ۾ مستحڪم ٿي وڃي ٿو ته انهن جي پيدائش ختم ٿي وڃي ٿي. ان کان پوءِ جسماني روح ۾ ڏک جو وجود باقي نٿو رهي. اهو ئي يوگ آهي۔

— ويشيشڪه سُوتر 5.2.15–5.2.16، [79]

نيايه سُوتر، جيڪي اڪشپاد پاران لکيا ويا ۽ جن جي تاريخ 4هين کان 2هين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي، ۽ جيڪي نيايه مڪتب سان لاڳاپيل آهن، باب 4.2 ۾ يوگ جي اهميت تي هن ريت بحث ڪن ٿا:[3]

اسان کي هدايت ڪئي وئي آهي ته جنگل، غار يا واريءَ جي ڪناري جهڙن هنڌن تي ڌيان ڪيو وڃي. مخالف چوي ٿو ته اهڙي حالت آزاديءَ کان پوءِ به ٿي سگهي ٿي. اسان چئون ٿا ته نه، ڇاڪاڻ⁠تہ علم رڳو اهڙي جسم ۾ پيدا ٿي سگهي ٿو جيڪو تشڪيل جي حالت ۾ هجي؛ ۽ آزاديءَ ۾ جسم جو وجود ناهي. تنهن ڪري روح کي پاڪ ڪرڻ ضروري آهي—برائين کان پاسو ڪرڻ، فضيلتن جي پابندي ڪرڻ، ۽ يوگ مان حاصل ڪيل روحاني حڪمن تي عمل ڪرڻ ذريعي. موڪش حاصل ڪرڻ لاءِ علم بابت هن رسالي (يوگ) جو مطالعو ۽ ان تي هلڻ، ۽ ان بابت ڄاڻ رکندڙ ماڻهن سان بحث ڪرڻ ضروري آهي۔

— نيايه سُوتر 4.2.42–4.2.47، [80]

برهمه سُوتر، جيڪي بادراين سان منسوب آهن ۽ جن جي موجوده صورت کي لڳ ڀڳ 400–450 عيسوي ۾ مڪمل سمجھيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ اصل صورت شايد 500 کان 200 قبل مسيح جي وچ ۾ ترتيب ڏني وئي هجي،[81] ۽ جيڪي ويدانته مڪتب سان لاڳاپيل آهن، باب 2 ۾ ”يوگ سمرتي“ نالي هڪ متن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪن ٿا. عالمن ۾ اختلاف آهي ته اهو متن پتنجلي جي يوگ سُوتر کان اڳ وارو هو يا ساڳيو متن هو؛ ٻنهي صورتن ۾ يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.[3] برهمه سُوتر جا سُوتر بيان ڪن ٿا ته غالب يوگ فلسفي جو دوئيّت وارو نظريو رد ڪيو وڃي ٿو، ڇو⁠تہ يوگ جي اهميت خوديءَ جي سڃاڻپ لاءِ هڪ وسيلو هجڻ ۾ آهي، نه⁠تہ اهڙن نظرياتي دعوائن ۾ جيڪي ويدي متنن سان ٽڪراءُ ۾ هجن. رادهاڪرشنن هن متن جو ترجمو هن ريت ڪيو آهي:

جيڪڏهن چيو وڃي ته ڪجهه سمرتيون جاءِ نه وٺي سگهنديون، ته اسان چئون ٿا ائين ناهي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ ٻي سمرتين کي جاءِ نه ڏيڻ جو عيب پيدا ٿيندو، ۽ ڪجهه ٻين جي ادراڪ نه ٿيڻ سبب پڻ. انهيءَ ريت يوگ سمرتي جو (پرڌان واري نظريي سان لاڳاپيل) رد ٿئي ٿو۔

— برهمه سُوتر 2.1.1–2.1.3، [82][83]

يوگ واسِشٺ يوگ فلسفي بابت هڪ گڏيل (سنڪريٽڪ) متن آهي، جنهن جي تاريخ 6هين کان 14هين صدي عيسوي جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.[84] اهو ويدي دور جي رِشي واسشٺ ۽ هندو رزميه رامائن جي فلسفي-بادشاهه رام جي وچ ۾ مکالمه جي صورت ۾ ترتيب ڏنل آهي.[85] هي متن ويدانته، جين مت، يوگ، سنکيا، شيوا سِدھانته ۽ مهايان بدھ ڌرم جا عنصر گڏ ڪري ٿو.[85] متن جي 6.1 حصي ۾ يوگ کي هن ريت بيان ڪيو ويو آهي:[86]

يوگ ذهن جي مڪمل ماورائيت آهي ۽ ان جا ٻه قسم آهن۔ خود-علم هڪ قسم آهي، ٻيو پنهنجي حياتي قوت ۽ نفسياتي پابندين جي روڪ آهي. وقت سان گڏ يوگ جو مطلب رڳو ٻئي قسم تائين محدود ٿي ويو آهي، پر ٻئي طريقا ساڳئي نتيجي ڏانهن وٺي وڃن ٿا. ڪجهه ماڻهن لاءِ تحقيق ذريعي خود-علم حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ۽ ڪجهه لاءِ يوگ ڏکيو آهي. پر منهنجو يقين آهي ته تحقيق جو رستو سڀني لاءِ آسان آهي، ڇو⁠تہ خود-علم هميشه موجود سچ آهي. هاڻي مان توکي يوگ جو طريقو بيان ڪندس۔

— واسشٺ کان رام ڏانهن، يوگ واسشٺ 6.1.12–13، [86]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Knut Jacobsen (2008), Theory and Practice of Yoga, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-3232-9, pages 100-101, 333-340
  2. 1 2 Maurice Phillips (Published as Max Muller collection), The Evolution of Hinduism, Origin and Growth of Religion, p. 8, at Google Books, PhD. Thesis awarded by University of Berne, Switzerland, page 8
  3. 1 2 3 4 Whicher 1999, p. 320.
  4. 1 2 David Lawrence (2014), in The Bloomsbury Companion to Hindu Studies (Editor: Jessica Frazier), Bloomsbury Academic, ISBN 978-1-4725-1151-5, pages 137-150
  5. ↑ Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga – An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, ISBN 978-0-415-64887-5, pages 43-46 and Introduction chapter
  6. 1 2 Maas 2006.
  7. 1 2 Larson, p. 21–22.
  8. ↑ Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga – An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, ISBN 978-0-415-64887-5, pages 20-29
  9. ↑ Roy Perrett, Indian Ethics: Classical traditions and contemporary challenges, Volume 1 (Editor: P Bilimoria et al), Ashgate, ISBN 978-0-7546-3301-3, pages 149-158
  10. ↑ Samkhya – Hinduism Encyclopædia Britannica (2014)
  11. ↑ جيرالڊ جيمز لارسنئ (2011), Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-0503-3, pages 36-47
  12. ↑ Yoga Vasistha 6.1.12-13
  13. ↑ John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-3067-5, page 238
  14. 1 2 3 Larson 1998, p. 9
  15. 1 2 3
    • Eliott Deutsche (2000), in Philosophy of Religion : Indian Philosophy Vol 4 (Editor: Roy Perrett), Routledge, ISBN 978-0-8153-3611-2, pages 245-248;
    • John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-3067-5, page 238
  16. ↑ Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga – An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, ISBN 978-0-415-64887-5, page 39-41
  17. 1 2 3 Lloyd Pflueger, Person Purity and Power in Yogasutra, in Theory and Practice of Yoga (Editor: Knut Jacobsen), Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-3232-9, pages 38-39
  18. ↑ Kovoor T. Behanan (2002), Yoga: Its Scientific Basis, Dover, ISBN 978-0-486-41792-9, pages 56-58
  19. 1 2 Jessica Frazier (2014), in The Bloomsbury Companion to Hindu Studies (Editor: Jessica Frazier), Bloomsbury Academic, ISBN 978-1-4725-1151-5, pages 24-25
  20. ↑ Sharma 1997, pp. 149–68.
  21. ↑ Alban Widgery (1930), The principles of Hindu Ethics, International Journal of Ethics, Vol. 40, No. 2, pages 234-237
  22. ↑ James G. Lochtefeld, Guna, in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M, Vol. 1, Rosen Publishing, ISBN 978-0-8239-3179-8, page 265
  23. ↑ Vivekanada, p. 115.
  24. ↑ The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa – Book 3 GN Jha (Translator); Harvard University Archives, pages 94-95
  25. ↑ Gregor Maehle (2007), Ashtanga Yoga: Practice & Philosophy, ISBN 978-1-57731-606-0, pages 237-238
  26. 1 2 The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa – Book 3 GN Jha (Translator); Harvard University Archives, pages 108-126
  27. ↑ The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, pages 108-109
  28. ↑ The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa – Book 3 GN Jha (Translator); Harvard University Archives, pages 127-134
  29. ↑ The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, pages 132-139
  30. ↑
    • Hariharānanda Āraṇya (2007), Parabhaktisutra, Aporisms on Sublime Devotion, (Translator: A Chatterjee), in Divine Hymns with Supreme Devotional Aphorisms, Kapil Math Press, Kolkata, pages 55-93;
    • Hariharānanda Āraṇya (2007), Eternally Liberated Isvara and Purusa Principle, in Divine Hymns with Supreme Devotional Aphorisms, Kapil Math Press, Kolkata, pages 126-129
  31. ↑ Ian Whicher (1999), The Integrity of the Yoga Darsana: A Reconsideration of Classical Yoga, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-3815-2, page 86
  32. ↑
  33. ↑ aparAmRSTa, kleza, karma, vipaka and ashaya; Sanskrit English Dictionary, Koeln University, Germany
  34. ↑ Lloyd Pflueger (2008), Person Purity and Power in Yogasutra, in Theory and Practice of Yoga (Editor: Knut Jacobsen), Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-3232-9, pages 31-45
  35. ↑ Robert S. Hartman (2002), The Knowledge of Good: Critique of Axiological Reason, Rodopi, ISBN 978-90-420-1220-2, pages 224-225
  36. ↑ Howard Coward (2002), Yoga and Psychology: Language, Memory, and Mysticism, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-5500-5, pages 42-46, 88-89, 109-110
  37. 1 2 SV Bharti (2001), Yoga Sutras of Patanjali: With the Exposition of Vyasa, Motilal Banarsidas, ISBN 978-81-208-1825-5, Appendix I, pages 672-691
  38. ↑ Jean Varenne and Coltman Derek (1977), Yoga and the Hindu Tradition, University Of Chicago Press, ISBN 978-0-226-85116-7, pages 197-202
  39. ↑ Āgāśe, K. S. (1904). Pātañjalayogasūtrāṇi. Puṇe: Ānandāśrama. p. 102. https://archive.org/stream/patanjaliyoga/yoga_sutras_three_commentaries#page/n111/mode/2up.
  40. 1 2 3 4 James Lochtefeld, "Yama (2)", The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N–Z, Rosen Publishing. ISBN 978-0-8239-3179-8, page 777
  41. 1 2 3 Arti Dhand (2002), The dharma of ethics, the ethics of dharma: Quizzing the ideals of Hinduism, Journal of Religious Ethics, 30(3), pages 347-372
  42. ↑ The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 80
  43. ↑ Jan E. M. Houben and Karel Rijk van Kooij (1999), Violence Denied: Violence, Non-Violence and the Rationalization of Violence in South Asian Cultural History, Brill Academic, ISBN 978-90-04-11344-2, page 5
  44. 1 2 Stuart Sovatsky (1998), Words from the Soul: Time East/West Spirituality and Psychotherapeutic Narrative, State University of New York, ISBN 978-0-7914-3949-4, page 21
  45. ↑ J Sinha, Indian Psychology, p. 142, at Google Books, Volume 2, Motilal Banarsidas, OCLC 1211693, page 142
  46. ↑ Desai, B. P. (1990). "Place of Nutrition in Yoga". Ancient Science of Life 9 (3): 147–153. PMID 22557690.
  47. ↑ N Tummers (2009), Teaching Yoga for Life, ISBN 978-0-7360-7016-4, page 13-16
  48. ↑ Y Sawai (1987), The Nature of Faith in the Śaṅkaran Vedānta Tradition, Numen, Vol. 34, Fasc. 1 (Jun., 1987), pages 18-44
  49. ↑ Āgāśe, K. S. (1904). Pātañjalayogasūtrāṇi. Puṇe: Ānandāśrama. p. 102. https://archive.org/stream/patanjaliyoga/yoga_sutras_three_commentaries#page/n113/mode/2up.
  50. ↑ Sharma and Sharma, Indian Political Thought, Atlantic Publishers, ISBN 978-81-7156-678-5, page 19
  51. 1 2 N Tummers (2009), Teaching Yoga for Life, ISBN 978-0-7360-7016-4, page 16-17
  52. ↑ Kaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, History of Religions, 15(4), 343-386
  53. 1 2 SA Bhagwat (2008), Yoga and Sustainability. Journal of Yoga, Fall/Winter 2008, 7(1): 1-14
  54. ↑ Polishing the mirror Yoga Journal, GARY KRAFTSOW, FEB 25, 2008
  55. ↑ Īśvara + praṇidhāna, Īśvara and praṇidhāna
  56. ↑ The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 84
  57. ↑ William Owen Cole (1991), Moral Issues in Six Religions, Heinemann, ISBN 978-0-435-30299-3, pages 104-105
  58. ↑ Hri Monier Williams Sanskrit English Dictionary
  59. ↑ Monier Williams, A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and philologically arranged, p. 740, at Google Books, Mati, मति, pages 740-741
  60. ↑ SV Bharti (2001), Yoga Sutras of Patanjali: With the Exposition of Vyasa, Motilal Banarsidas, ISBN 978-81-208-1825-5, Appendix I, pages 680-691
  61. ↑ Mikel Burley (2000), Haṭha-Yoga: Its Context, Theory, and Practice, Motilal Banarsidas, ISBN 978-81-208-1706-7, pages 190-191
  62. ↑ Hartmut Scharfe, Handbook of Oriental Studies – Education in Ancient India, Brill, ISBN 978-90-04-12556-8, pages 217-222
  63. 1 2 MM Kamal (1998), "The Epistemology of the Carvaka Philosophy", Journal of Indian and Buddhist Studies, 46(2): 13-16
  64. ↑ B Matilal (1992), Perception: An Essay in Indian Theories of Knowledge, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-823976-5
  65. 1 2 Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0309-4, pages 160-168
  66. ↑ Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0309-4, pages 168-169
  67. ↑ Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0309-4, pages 170-172
  68. ↑ W Halbfass (1991), Tradition and Reflection, State University of New York Press, ISBN 0-7914-0362-9, page 26-27
  69. ↑ Carvaka school is the exception
  70. 1 2 James Lochtefeld, "Anumana" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A-M, Rosen Publishing. ISBN 0-8239-2287-1, page 46-47
  71. ↑ Karl Potter (2002), Presuppositions of India's Philosophies, Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0779-0
  72. ↑ Monier Williams (1893), Indian Wisdom – Religious, Philosophical and Ethical Doctrines of the Hindus, Luzac & Co, London, page 61
  73. 1 2
    • Eliott Deutsche (2000), in Philosophy of Religion : Indian Philosophy Vol 4 (Editor: Roy Perrett), Routledge, ISBN 978-0-8153-3611-2, pages 245-248;
    • John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-3067-5, page 238
  74. ↑ DPS Bhawuk (2011), Spirituality and Indian Psychology (Editor: Anthony J. Marsella), Springer, ISBN 978-1-4419-8109-7, page 172
  75. 1 2 3 M. Hiriyanna (2000), The Essentials of Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1330-4, page 43
  76. ↑ P. Billimoria (1988), Śabdapramāṇa: Word and Knowledge, Studies of Classical India Volume 10, Springer, ISBN 978-94-010-7810-8, pages 1-30
  77. ↑ CK Chapelle (2003), Reconciling Yogas, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-5900-3, pages 12-15, 39-48
  78. ↑ This verse appears as 6.1 in some manuscripts of Vaiseisika Darsana
  79. 1 2 Original Sanskrit and Translation: The Vaisheshika Sutra of Kanada with the Commentary of Sankara Misra BD Basu (Translator), The Sacred Books of the Hindus, Volume 6, University of Toronto Archives; Modern translation: Johannes Bronkhorst (2000), The Two Traditions of Meditation in Ancient India, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1114-0, page 64
  80. ↑ Original Sanskrit and Translation: The Nyaya Sutras of Gotama SC Vidyabhusana (Translator), The Bhuvaneswari Ashrama, University of Toronto Archives
  81. ↑ Oliver Leaman (1999), Key Concepts in Eastern Philosophy, Routledge, ISBN 978-0-415-17363-6, page xiv
  82. ↑ Brahma Sutra Sarvepalli Radhakrishnan (Translator, 1960), London: George Allen, pages 333-335
  83. ↑ For a more recent translation of the same verse, see Jan E. M. Houben and Karel Rijk van Kooij (1999), Violence Denied, Brill Academic, ISBN 978-90-04-11344-2, page 149
  84. ↑ S Venkatesananda (Author) and CK Chapelle (Editor, 1985), The Concise Yoga Vasistha, State University of New York Press, ISBN 978-0-87395-954-4, page x
  85. 1 2 S Venkatesananda (Author) and CK Chapelle (Editor, 1985), The Concise Yoga Vasistha, State University of New York Press, ISBN 978-0-87395-954-4, pages xi-xii
  86. 1 2 S Venkatesananda (Author) and CK Chapelle (Editor, 1985), The Concise Yoga Vasistha, State University of New York Press, ISBN 978-0-87395-954-4, pages 275, also 239-246, 272-277
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Edwin Bryant (2011), "The Yoga Sutras of Patanjali", Internet Encyclopedia of Philosophy, http://www.iep.utm.edu/yoga/

ذريعا

[سنواريو]

ڇپيل ذريعا

  • Akhilananda, Swami; Allport, Gordon W. (1999). Hindu Psychology. Routledge. ISBN 978-0-203-00266-7. 
  • Haney, William S. (2002), Culture and Consciousness: Literature Regained, New Jersey: Bucknell University Press, ISBN 1-61148-172-4
  • Larson, Gerald James (1998), Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning, London: Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0503-8
  • Whicher, Ian (1999), The Integrity of the Yoga Darsana: A Reconsideration of Classical Yoga, SUNY Press, ISBN 978-0-7914-3815-2

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:يوگ

هڪ سلسلي جو حصو
هندو فلسفو
ٻيا
سنکيا
يوگ
وائيشيشڪ
سيڪيولر
 

سانچو:ھندو ڌرم

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=يوگ_(فلسفو)&oldid=358504" تان ورتل