وچون دور
وچين دور Middle Ages | |
|---|---|
.jpg) A medieval stained glass panel from Canterbury Cathedral, ت. 1175 – c. 1180, depicting the Parable of the Sower, a biblical narrative |
وچون دور يا وچولو دؤر (Medieval age) يا مڊل ايج (Middle Age) پنجين کان 15هين صدي تائين يورپي اتهاس جو زمانو کي سڏيو ويندو آهي. وچون دور 776 کان 1500ع تي مشتمل آهي. ھن جي شروعات رومين جي عيسائيت قبول ڪرڻ سان ٿي ۽ ان عرصي ۾ دين ۽ دنيا ۾ فرق وارا خيال مروج ٿيا ۽ چرچ ۽ بادشاھت وچ ۾ ٽڪراء سان يورپ ۾ افراتفري پيدا ٿي وئي جنھن ھڪ طرف اوڀر يورپ ۾ بازنطيني بادشاھت ۽ اولھ ۾ وري پوپ جي مذھبي رومن ڪيٿولڪ حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. ھن دؤر م وچ اوڀر ۽ اولھ ايشيا ۾ اسلامي رياست بہ جنم ورتو جنھن کي خلافت راشده جو نالو ڏنو ويو. تاريخدان يورپي تاريخ کي ٽن حصن ۾ ورهايو آھي جيڪا هيا آھن:
وچين دور کي بہ مورخن وري ٽن حصن ۾ ورهايو آھي:
- شروعاتي وچولو دور: ھي 6 کان 10هين صدي عيسوي وارو دؤر آھي جنھن ۾ اولھه واري پوتر رومي امپائر جو زوال ٿيو.
- عروج وارو دور: ھي دور 1000 کان 1250 عيسويءَ وارو دؤر آھي جنھن ۾ يورپ جي شھري آبادين م واڌارو ٿيو.
- آخري دور: جيڪو 1250 کان 1500ع تائين جو دؤر آهي.
In
يورپ جي تاريخ ۾، وچين دور (Medieval period) جو عرصو تقريباً پنجين صديءَ کان وٺي پندرهين صديءَ جي آخر تائين رهيو؛ هي دور عالمي تاريخ جي ڪلاسڪي دور کان پوءِ واري (post-classical) دور جي برابر آهي. وچين دور، مغربي تاريخ جي ٽن روايتي حصن—ڪلاسڪي قديم دور (Classical antiquity)، وچين دور ۽ جديد دور جي وچ وارو دور آهي. وچين دور کي پاڻ به ٽن حصن ۾ ورهايو ويو آهي: شروعاتي وچين دور (Early Middle Ages)، عروج وارو وچين دور (High Middle Ages)، ۽ آخري وچين دور (Late Middle Ages).
وچين دور جي شروعات مغربي رومن سلطنت جي زوال سان ٿي ۽ ان جو رخ جديد دور ڏانهن ان وقت مڙيو جڏهن نشاة ثانيه (Renaissance)، اصلاحي تحريڪ (Reformation)، يورپي مذهبي جنگيون ۽ دريافتن جو دور (Age of Discovery) آيا. ”شروعاتي جديد دور“ (Early Modernity) هڪ اصطلاح آهي جيڪو هن دور جي آخري مرحلي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن دوران وچين دور جو يورپ آهستي آهستي جديد دور ۾ تبديل ٿي رهيو هو.
آباديءَ ۾ گهٽتائي، شهرن مان ماڻهن جو ٻهراڙين ڏانهن موٽڻ (counter-urbanisation)، مرڪزي اختيار جو خاتمو، حملا ۽ قبيلن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جهڙا عمل ”قديم دور جي آخري حصي“ (ٽين کان اٺين صدي) ۾ شروع ٿيا ۽ ”شروعاتي وچين دور“ (پنجين کان ڏهين صدي) تائين جاري رهيا. لڏپلاڻ واري دور جي وڏي پيماني واري حرڪتن، جن ۾ مختلف جرمن قومون شامل هيون، مغربي رومن سلطنت جي باقي بچيل علائقن ۾ نيون بادشاهتون قائم ڪيون. ستين صديءَ ۾، اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر، جيڪي ڪنهن وقت بازنطيني سلطنت جو حصو هئا،حضرت محمد ﷺ جي جانشينن جي فتح کان پوءِ اموي خلافت جي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويا. جيتوڻيڪ سماج ۽ سياسي ڍانچي ۾ وڏيون تبديليون آيون، پر ڪلاسڪي قديم دور سان لاڳاپو مڪمل طور تي ختم نه ٿيو. روم جي سڌي جانشين سمجهي ويندڙ ۽ اڃا تائين وسيع بازنطيني سلطنت، اوڀر ميڊيٽرينين واري علائقي ۾ قائم رهي ۽ هڪ وڏي طاقت طور برقرار رهي. ان سلطنت جو قانوني مجموعو، "ڪارپس جورس سولس" (Corpus Juris Civilis) يا "جسٽينين جو قانوني ضابطو" (Code of Justinian)، يارهين صديءَ ۾ اتر اٽليءَ ۾ ٻيهر دريافت ڪيو ويو. يورپ ۾، اڪثر بادشاهتن انهن ٿورن رومن ادارن کي پنهنجي نظام ۾ شامل ڪيو جيڪي ان وقت تائين موجود هئا. يورپ ۾ باقي بچيل بت پرست (pagan) کي عيسائيت ۾ آڻڻ جون مهمون جاري رهڻ سان گڏوگڏ خانقاهون قائم ڪيون ويون. فرينڪس قوم، ڪيرولينگين خاندان جي قيادت ۾، اٺين صديءَ جي آخر ۽ نائين صديءَ جي شروعات ۾ مختصر عرصي لاءِ "ڪيرولينگين سلطنت" قائم ڪئي. ان سلطنت مغربي يورپ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو، پر بعد ۾ اندروني گهرو جنگين ۽ ٻاهرين حملن جي دٻاءُ هيٺ اچي ختم ٿي وئي؛ انهن حملن ۾ اتر کان وائڪنگ، اوڀر کان ميگيار ۽ ڏکڻ کان عرب (Saracens) شامل هئا.
هاءِ وچين دور ۾، جيڪو 1000ع کان پوءِ شروع ٿيو، يورپ جي آبادي ۾ خاص طور تي اضافو ٿيو ڇاڪاڻ ته ٽيڪنالاجي ۽ زرعي جدتن واپار کي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ وچين دور جي گرم دور جي موسمياتي تبديلي فصلن جي پيداوار کي وڌائڻ جي اجازت ڏني. جاگيرداري، ڳوٺن ۾ هارين جي تنظيم جيڪي اميرن کي ڪرائي ۽ مزدوري جون خدمتون ادا ڪندا هئا ۽ جاگيرداري، سياسي ڍانچو جنهن ۾ نائيٽس (Knights) ۽ هيٺين حيثيت وارا امير زمينن ۽ جاگيرن کان ڪرائي تي وٺڻ جي حق جي بدلي ۾ پنهنجن مالڪن کي فوجي خدمت ادا ڪندا هئا، اعليٰ وچين دور ۾ سماج کي منظم ڪرڻ جا ٻه طريقا هئا. هن دور ۾ 1054ع جي اوڀر-اولهه فرقي سان گڏ متحد عيسائي چرچ جو خاتمو پڻ ڏٺو ويو. صليبي جنگون، جيڪي پهريون ڀيرو 1095ع ۾ تبليغ ڪيون ويون، مغربي يورپي عيسائين پاران مسلمانن کان پاڪ سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي ڪوششون هيون. بادشاهه مرڪزي قومي رياستن جا سربراهه بڻيا، جن ڏوهه ۽ تشدد کي گهٽايو پر هڪ متحد عيسائيت جي مثالي کي وڌيڪ پري بڻايو. دانشورانه زندگي کي تعليميات، هڪ فلسفو جيڪو عقل سان ايمان کي ڳنڍڻ تي زور ڏئي ٿو، ۽ يونيورسٽين جي قيام سان نشان لڳايو ويو. ٿامس اڪيناس جي الاهيات، گيوٽو جون تصويرون، ڊانٽي ۽ چوسر جي شاعري، مارڪو پولو جا سفر ۽ چارٽرس جهڙن گرجا گهرن جي گوٿڪ فن تعمير هن دور جي آخر ۾ ۽ آخري وچين دور ۾ شاندار ڪاميابين مان آهن.
آخري وچين دور مشڪلاتن ۽ آفتن سان نشان لڳل هو، جن ۾ ڏڪار، طاعون ۽ جنگ شامل آهن، جنهن يورپ جي آبادي کي خاص طور تي گهٽائي ڇڏيو؛ 1347ع ۽ 1350ع جي وچ ۾، "ڪاري موت" (Black Death) يورپين جو ٽيون حصو ماري ڇڏيو. ڪيٿولڪ چرچ اندر تڪرار، بدعت ۽ مغربي فرقو رياستي تڪرار، خانه جنگي ۽ هارين جي بغاوتن جي برابر هئا جيڪي بادشاهتن ۾ ٿيا. ثقافتي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي يورپي سماج کي تبديل ڪيو، آخري وچين دور کي ختم ڪيو ۽ شروعاتي جديد دور جي شروعات ڪئي.