ويسارو
| ياداشت جو وڃائڻ (Amnesia) | |
|---|---|
| Synonyms | ايمنيزيڪ سنڊروم |
| مھارت | نفسيات (Psychiatry), نيورالاجي (Neurology) |
| آثار | ياداشت جي گهٽتائي، منجهارو |
| تشخيصي طريقو | MRI, CT اسڪين، ادراڪي ٽيسٽ |
ويسارو يا ويسر (Amnesia) دماغ کي پهچندڙ نقصان يا دماغي بيمارين سبب ياداشت ۾ پيدا ٿيندڙ کوٽ کي چئبو آهي.[1] هي ڪيفيت عارضي طور تي ڪجهه خاص دوائن (sedatives) جي استعمال سان به پيدا ٿي سگهي ٿي. نقصان جي شدت موجب ياداشت مڪمل يا جزوي طور ختم ٿي سگهي ٿي.
ياداشت جي وڃائڻ جا ٻه مکيه قسم آهن:
- ريٽروگريڊ ايمنيزيا (Retrograde amnesia): حادثي يا بيماريءَ کان اڳ جي معلومات ياد نه ڪري سگهڻ. ڪجهه حالتن ۾ انسان گذريل ڪيترن ئي سالن جي ياداشت وڃائي ويهندو آهي.
- اينٽيروگريڊ ايمنيزيا (Anterograde amnesia): نئين معلومات کي مختصر مدت جي ياداشت (short-term) مان ڊگهي مدت جي ياداشت (long-term) ۾ منتقل نه ڪري سگهڻ. اهڙا مريض نيون ڳالهيون ياد نٿا رکي سگهن.
اهي ٻئي قسم هڪ ئي وقت به ٿي سگهن ٿا. ان کان علاوه ٻيا قسم هي آهن:
- عارضي عالمي ايمنيزيا (Transient global amnesia): اوچتو ۽ عارضي طور ياداشت جو وڃائڻ.
- جذباتي ايمنيزيا (Dissociative amnesia): سخت نفسياتي دٻاءُ يا صدمي سبب پنهنجي ذاتي زندگيءَ جون ڳالهيون وساري ويهڻ.
- ٻاروتڻ جي ايمنيزيا (Childhood amnesia): زندگيءَ جي شروعاتي سالن جون ڳالهيون ياد نه هجڻ، جيڪو عام آهي.
نشانيون ۽ علامتون
[سنواريو]ايمنيزيا جو شڪار ماڻهو نيون مهارتون (جهڙوڪ سائيڪل هلائڻ يا ساز وڄائڻ) ته سکي سگهن ٿا، پر کين اهو ياد نه هوندو آهي ته انهن اهي ڪڏهن ۽ ڪٿي سکيون.
بيان ڪيل معلومات (Declarative information)
[سنواريو]بيان ڪيل ياداشت جا ٻه حصا آهن:
- سيمينٽڪ ياداشت (Semantic memory): حقيقتن ۽ علم بابت ڄاڻ.
- ايپيسوڊڪ ياداشت (Episodic memory): زندگيءَ جي واقعن سان لاڳاپيل يادون.
دماغ جي حصي هپوڪيمپس (hippocampus) يا ميڊيل ٽيمپورل لوب کي نقصان پهچڻ سان واقعن واري ياداشت (episodic memory) متاثر ٿيندي آهي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهڙا مريض پنهنجي ٻوليءَ جي مهارت، عقل ۽ سماجي صلاحيتن کي برقرار رکندا آهن، پر کين رڳو مخصوص واقعا ياد نه رهندا آهن.
سبب
[سنواريو]ياداشت وڃائڻ جا ٽي وڏا سبب ٿي سگهن ٿا:
- دماغي چوٽ (Head trauma): ڪنهن حادثي يا مٿي ۾ ڌڪ لڳڻ سبب.
- نفسياتي صدمو (Traumatic events): ڪنهن ڏکوئيندڙ واقعي کي ذهن پاران وسارڻ جي ڪوشش.
- جسماني کوٽ يا بيماري: جهڙوڪ الزائمر (Alzheimer's)، وٽامن B12 جي کوٽ، يا شراب جو گهڻو استعمال.
تشخيص
[سنواريو]ڊاڪٽر ايمنيزيا جي تشخيص لاءِ MRI، CT اسڪين، ۽ مختلف ذهني آزمائشن (Cognitive tests) جو سهارو وٺندا آهن ته جيئن دماغ جي متاثر حصي جو پتو لڳائي سگهجي.
حوالا
[سنواريو]- ↑ Gazzaniga, M., Ivry, R., & Mangun, G. (2009) Cognitive Neuroscience.