مواد ڏانھن هلو

وليم ھاروي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


 وليم هاروي


ڊينيئل مائيٽنس ڏانهن منسوب تصوير، لڳ ڀڳ 1627ع
پيدائش1 اپريل 1578ع
فوڪسٽن، ڪينٽ، انگلينڊ
وفات3 جون 1657(1657-06-03) (عمر 79 سال)
روهمپٽن، لنڊن، انگلينڊ
تعليمگانول اينڊ ڪائيس ڪاليج، ڪيمبرج
پادووا يونيورسٽي (ايم. ڊي.، 1602ع)
شهرت جو ڪارڻڊي موٽو ڪارڊس، 1628ع (1928ع ۾ دل ۽ رت جي گردش جو تشريحي بيان جي نالي سان ترجمو ٿيل)، جسماني رت جي گردش بابت
جيون ساٿيايلزبيٿ برائون
سائنسي ڪيريئر
شعباطب
تشريح الاعضا
ڊاڪٽورل صلاحڪارهيرونيمس فئبريشيس
دستخط







وليم هاروي (1 اپريل 1578ع – 3 جون 1657ع) هڪ انگريز طبيب هو، جنهن تشريح الاعضا ۽ جسمياتي علم جي ميدانن ۾ انتهائي اثرائتا علمي واڌارا ڪيا.[1] هو پهريون معلوم طبيب هو، جنهن ڦڦڙن جي رت جي گردش ۽ جسماني رت جي گردش کي مڪمل ۽ تفصيلي نموني بيان ڪيو، ۽ اهو به واضح ڪيو ته رت کي دل ڪيئن انساني دماغ ۽ جسم جي ٻين حصن ڏانهن پمپ ڪري ٿي. (جيتوڻيڪ هن کان اڳ ريالڊو ڪولومبو، مائيڪل سرويٽس ۽ جاڪ ڊوبوا جهڙن عالمن سندس ڪجهه نظرين جا ابتدائي بنياد پيش ڪري چڪا هئا.)[2][3]

خاندان

[سنواريو]

وليم جو پيءُ، ٿامس هاروي، فوڪسٽن جو هڪ جُراٽ هو، جتي هن 1600ع ۾ ميئر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سرڪاري رڪارڊن ۽ ذاتي بيانن موجب هو نهايت پُرسڪون، محنتي ۽ ذهين شخص هو، جنهن بابت سندس پٽن چيو ته: “...هو پنهنجي پيءُ جي عزت ڪندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ مٿس مڪمل اعتماد رکندا هئا...”(انهن) جڏهن وڏيون جاگيرون حاصل ڪيون ته پنهنجي دولت جو خزانچي پنهنجي پيءُ کي مقرر ڪيو...(هن) سندن ڪمائي کي سنڀاليو، استعمال ڪيو ۽ اهڙيءَ ريت وڌايو، جنهن مان کين وڏو فائدو پهتو."[4] ٿامس هاروي جي تصوير اڄ به رولز پارڪ، چگويل، ايسڪس ۾ واقع ڊائننگ روم جي ڀت جي وچئين پينل تي ڏسي سگهجي ٿي. وليم، ٿامس ۽ سندس زال جون هالڪ جي نَوَن ٻارن مان سڀ کان وڏو هو؛ انهن کي ست پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون.

سندس خاندان جي نمايان لاڳاپن ۾ هينيج فنچ، ناٽنگهم جو پهريون ارل شامل هو، جنهن وليم جي ڀائيٽي ايلزبيٿ هاروي سان شادي ڪئي، ۽ سفارتڪار سر ڊينيئل هاروي پڻ سندس مائٽن مان هو. سندس وڏي ڀائيٽي جو پٽ ايليئب هاروي برطانوي بحري فوج جو مشهور هيرو هو، جيڪو ايڇ ايم ايس ٽيميريئر جو ڪپتان هو.[5]

سوانح عمري

[سنواريو]

شروعاتي زندگي ۽ پادووا يونيورسٽي

[سنواريو]

هاروي جي شروعاتي تعليم فوڪسٽن ۾ ٿي، جتي هن لاطيني ٻولي سکي. ان کان پوءِ هن ڪنگز اسڪول (ڪينٽربري) ۾ داخلا ورتي. هاروي پنج سال ڪنگز اسڪول ۾ رهيو، جنهن کان پوءِ 1593ع ۾ هن گانول اينڊ ڪائيس ڪاليج، ڪيمبرج ۾ داخلا ورتي. هاروي 1597ع ۾ ڪائيس ڪاليج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي.[6] ان کان پوءِ هو فرانس ۽ جرمني مان ٿيندو اٽلي پهتو، جتي هن 1599ع ۾ پادووا يونيورسٽي ۾ داخلا ورتي. پادووا ۾ تعليم دوران هاروي جو فئبريشيس سان ويجهو تعلق قائم ٿيو، ۽ هن فئبريشيس جو ڪتاب ڊي وينارم اوسٽيولس پڙهيو. هاروي 25 اپريل 1602ع تي، 24 ورهين جي عمر ۾، پادووا يونيورسٽي مان طب جي ڊاڪٽري (ڊاڪٽر آف ميڊيسن) جي ڊگري حاصل ڪئي. هاروي

امتحان دوران پنهنجو پاڻ کي اهڙي شاندار نموني پيش ڪيو، ۽ اهڙي قابليت، يادگيري ۽ علم جو مظاهرو ڪيو، جو هن پنهنجي امتحان وٺندڙن جي سندس باري ۾ قائم ڪيل وڏين اميدن کان به گهڻو اڳتي نڪري ويو.[7]

فزيشنز ڪاليج، شادي ۽ سينٽ بارٿولوميو اسپتال

[سنواريو]

پادووا مان فراغت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هاروي فوري طور انگلينڊ موٽي آيو، جتي هن ساڳئي سال ڪيمبرج يونيورسٽي مان ڊاڪٽر آف ميڊيسن جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ گانول اينڊ ڪائيس ڪاليج، ڪيمبرج جو فيلو بڻيو. ان کان پوءِ هاروي لنڊن ۾ پنهنجو طبي پيشو شروع ڪيو ۽ 5 آڪٽوبر 1604ع تي رائل ڪاليج آف فزيشنز جو ميمبر بڻيو. داخلا کان ڪجهه هفتا پوءِ، هاروي ايلزبيٿ برائون سان شادي ڪئي، جيڪا "ڊاڪٽر آف فزڪ لينسلاٽ برائون جي ڌيءُ" هئي.[8] سندن ڪو به اولاد نه ٿيو.[9] 5 جون 1607ع تي هاروي کي رائل ڪاليج آف فزيشنز جو فيلو چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ کيس نالي پٺيان لکيل اعزازي اکر FRCP استعمال ڪرڻ جو حق حاصل ٿيو.[10] ان کان پوءِ هن سينٽ بارٿولوميو اسپتال ۾ هڪ عهدو قبول ڪيو، جنهن تي هو پنهنجي زندگيءَ جي تقريباً باقي سموري عرصي تائين فائز رهيو. 14 آڪٽوبر 1609ع تي ڊاڪٽر ولڪنسن جي جاءِ والاريندي، هو سينٽ بارٿولوميو اسپتال جو ذميوار طبيب مقرر ٿيو، جتي کيس خدا جي پاڪ نالي سان هي ذميواري سونپي وئي ته:

"توهان پنهنجي علم ۽ طبي پيشواري صلاحيت مطابق اسپتال ۾ موجود غريب مريضن، يا هفتي جي ڪنهن به ڏينهن توهان ڏانهن موڪليل غريبن جي علاج لاءِ پنهنجي بهترين ڪوشش ڪندا. توهان ڪنهن به قسم جي سفارش، مالي فائدي يا ذاتي نفعي خاطر غريبن لاءِ اهڙي ڪا دوا نه لکندؤ يا تجويز نه ڪندؤ، سواءِ انهن شين جي، جن کي توهان پنهنجي بهترين طبي راءِ موجب سندن لاءِ فائديمند ۽ صحت بخش سمجهندا. توهان دوا فروش جي ڪنهن به قسم جي پسند يا لحاظ کان متاثر نه ٿيندا. ۽ توهان پنهنجي صلاح جي عيوض ڪو تحفو يا انعام قبول نه ڪندا... توهان خدا جي آڏو جوابده هجڻ جي احساس سان هن وعدي تي قائم رهندؤ."[11]

هاروي کي ساليانو لڳ ڀڳ ٽيٽيهه پائونڊ پگهار ملندي هئي، ۽ هو لڊگيٽ ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جڏهن ته ويسٽ سمٿ فيلڊ ۾ ٻه گهر به طبيب واري عهدي سان لاڳاپيل اضافي سهولت طور کيس مليل هئا. ان وقت اسپتال جي طبيب جو ڪم اهو هوندو هو ته هو هفتي ۾ هڪ ڀيرو اسپتال آندل مريضن جو سادو پر مڪمل معائنو ڪري، ۽ پوءِ سندن لاءِ دوائن جا نسخا لکي ڏئي.[12]

لمليئن ليڪچرار

[سنواريو]

هاروي جي زندگيءَ جو ايندڙ اهم مرحلو 4 آگسٽ 1615ع تي سندس لمليئن ليڪچرار جي عهدي تي مقرري سان شروع ٿيو.[13] لمليئن ليڪچرشپ، جيڪا 1582ع ۾ لارڊ لملي ۽ ڊاڪٽر رچرڊ ڪالڊويل قائم ڪئي هئي، ان جو مقصد ستن سالن تائين ليڪچر ڏيڻ هو ته جيئن انگلينڊ ۾ تشريح الاعضا بابت عام ڄاڻ کي وڌايو وڃي ۽ "علم جي روشني ڦهلائي وڃي".[14]

هاروي اپريل 1616ع ۾ پنهنجا ليڪچر شروع ڪيا،[15] ۽ انهن لاءِ پنهنجي ليڪچر جا نوٽ به هڪ نوٽ بُڪ ۾ مرتب ڪيا.[16] ان وقت، جڏهن سندس عمر ستٽيهه سال هئي، سندس باري ۾ لکيو ويو ته:

"هو ننڍي قد وارو، گول چهري وارو ماڻهو هو؛ سندس اکيون ننڍيون، گول، تمام ڪاريون ۽ زندگيءَ جي جوش سان ڀريل هيون؛ سندس وار ڪانوَ وانگر ڪارا ۽ گهنڊيدار هئا."[17]

انهيءَ زماني ۾ استعمال ڪيل سندس ليڪچر نوٽس اڄ به برٽش ميوزيم ۾ محفوظ آهن.[18]

پنهنجن ليڪچرن جي شروعات ۾ هاروي پنهنجي رهنمائي لاءِ هي اصول مقرر ڪيا:

  1. "ممڪن حد تائين هڪ نظر ۾ سڄو عضوو ڏيکاريو، مثال طور پيٽ، ۽ پوءِ ان جي حصن کي سندن جڳهه ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپي موجب جدا جدا بيان ڪيو.
  2. جنهن جسم جي تشريح ڪئي پئي وڃي، ان جون خاص خصوصيتون واضح ڪريو.
  3. جيڪي ڳالهيون عملي نموني ڏيکاري نه سگهجن، سي فقط زباني وضاحت ۽ مستند حوالن سان بيان ڪريو.
  4. ممڪن حد تائين تشريح حاضر ماڻهن جي سامهون ڪئي وڃي.
  5. صحيح راءِ کي ويجهن ۽ پري وارن مثالن سان مضبوط ڪيو وڃي، ۽ انسان جي بناوت کي جانورن جي بناوت سان ڀيٽي سمجهايو وڃي.
  6. ٻين تشريح الاعضا جي ماهرن جي نه تعريف ڪئي وڃي ۽ نه مذمت، ڇو ته سڀني سٺو ڪم ڪيو آهي، ۽ جيڪي غلطيءَ ۾ آهن تن وٽ به ڪجهه نه ڪجهه عذر موجود آهي.
  7. ٻين سان بحث نه ڪيو وڃي، نه ئي کين رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي، سواءِ انتهائي واضح جواب جي.
  8. ڳالهيون مختصر ۽ صاف لفظن ۾ بيان ڪيون وڃن، پر جيڪا شيءِ ڏسي سگهجي ٿي، سا بيان ڪرڻ کان نه ڇڏي وڃي.
  9. اهڙين ڳالهين تي بحث نه ڪيو وڃي، جيڪي جسم کان سواءِ به آسانيءَ سان سمجهي سگهجن يا گهر ويهي پڙهي سگهجن.
  10. گهڻي تفصيل يا نهايت بارڪ تشريح ۾ نه وڃجي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت ان جي اجازت نٿو ڏئي.
  11. وقت کي ٽن حصن ۾ ورهايو وڃي [يعني جسم جي هر حصي لاءِ مقرر وقت رکيو وڃي]. پهرئين ڏينهن جي ليڪچر ۾ پيٽ، جيڪو ظاهر ۾ اڻ وڻندڙ آهي، پر پنهنجي بيشمار قسمن سبب انتهائي اهم آهي. ٻئي ڏينهن سينو [يعني ڇاتي]. ٽئين ڏينهن جي ليڪچر ۾ دماغ، جيڪو خدائي ضيافت جي برابر آهي."[19]

بادشاهه جيمس پهرئين جو طبيب

[سنواريو]

هاروي لمليئن ليڪچرن ۾ شرڪت جاري رکي، ساڳئي وقت سينٽ بارٿولوميو اسپتال ۾ پنهنجن مريضن جو علاج پڻ ڪندو رهيو؛ اهڙيءَ طرح هن جلد ئي هڪ اهم ۽ ڪافي منافعي بخش طبي شهرت حاصل ڪري ورتي، جنهن جي انتها 3 فيبروري 1618ع تي بادشاهه جيمس پهريون جو خصوصي طبيب (Physician Extraordinary) مقرر ٿيڻ سان ٿي.[20][21] لڳي ٿو ته هن ڪيترن ئي اشرافيه جي ماڻهن جي به ساڳئي نموني خدمت ڪئي، جن ۾ لارڊ چانسلر بيڪن به شامل هو.[22][21]

بيڪن، جيڪو عملي سوچ رکندڙ هاروي کي هرگز متاثر نه ڪري سگهيو، تنهن کي هاروي عظيم فلسفي طور مڃڻ کان انڪار ڪيو. هن بيڪن بابت چيو:

"هو فلسفو اهڙي نموني لکي ٿو، ڄڻ ڪو لارڊ چانسلر فلسفو لکي رهيو هجي."

[23]

1628ع ۾ هن فرينڪفرٽ ۾ رت جي گردش بابت پنهنجو مڪمل مقالو ڊي موٽو ڪارڊس شايع ڪيو. ٻين طبيبن جي منفي تبصرن جي نتيجي ۾ هاروي جي طبي مشق "تمام گهڻي متاثر ٿي"،[24] پر ان جي باوجود سندس پيشه ورانه ترقي جاري رهي. 1629ع ۾ کيس ٻيهر ڪاليج آف فزيشنز جو سينسر چونڊيو ويو؛ هو پهريون ڀيرو 1613ع ۽ ٻيو ڀيرو 1625ع ۾ پڻ هن عهدي تي چونڊيو ويو هو. آخرڪار، هاروي ڪاليج جو خزانچي پڻ چونڊيو ويو.[25]

جادوگريءَ جا مقدما

[سنواريو]

هاروي جادوگريءَ جي الزامن بابت نمايان شڪي شخص هو. 1634ع ۾ هو لنڪاشائر جي چئن عورتن جي جاچ ڪندڙن مان هڪ هو، جن تي جادوگريءَ جو الزام لڳايو ويو هو، ۽ سندس رپورٽ جي نتيجي ۾ انهن سڀني کي بري ڪيو ويو.[26][27]

ان کان اڳ، 1632ع ۾، جڏهن هو بادشاهه سان گڏ نيو مارڪيٽ وڃي رهيو هو، تڏهن کيس هڪ اهڙي عورت جي جاچ لاءِ موڪليو ويو، جنهن تي جادوگريءَ جو الزام هو. شروعات ۾ هن عورت کي ٻڌايو ته هو پاڻ به هڪ جادوگر آهي ۽ ساڻس جادوگري بابت ڳالهائڻ آيو آهي، ۽ کانئس پڇيائين ته ڇا وٽس ڪو واقف روح آهي. عورت کير سان ڀريل هڪ ٿالهه رکي ۽ هڪ ڏيڏر کي سڏ ڪيو، جيڪو ٻاهر نڪري آيو ۽ کير پيئڻ لڳو. پوءِ هاروي کيس شراب آڻڻ لاءِ ٻاهر موڪليو، انهيءَ دوران هن ڏيڏر کي ماري ان جي تشريح ڪئي، ۽ نتيجو ڪڍيو ته اهو مڪمل طور هڪ عام جانور هو، جنهن ۾ ڪا به مافوق الفطرت ڳالهه نه هئي. جڏهن عورت واپس آئي ته هوءَ فطري طور ڏاڍي ناراض ۽ پريشان ٿي، پر هاروي آخرڪار کيس خاموش ڪرائيندي چيو ته هو بادشاهه جو طبيب آهي، ۽ کيس اهو معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو آهي ته ڇا هوءَ واقعي جادوگرياڻي آهي، ۽ جيڪڏهن ائين هجي ته کيس گرفتار ڪيو وڃي.[28]

پرڏيهه جا سفر، چارلس پهرئين جو طبيب چونڊجڻ ۽ انگريزي گهرو ويڙهه

[سنواريو]

ٻاونجاهه ورهين جي عمر ۾ هاروي کي بادشاهه طرفان حڪم مليو ته هو ڊيوڪ آف لينڪس سان گڏ سندس پرڏيهي سفر ۾ ساٿ ڏئي. هي سفر، جيڪو هاروي جي پادووا مان واپسي کان پوءِ پهريون پرڏيهي سفر هو، ٽن سالن تائين جاري رهيو. ان دوران هاروي مانٽوان جانشيني جي جنگ ۽ طاعون جي زماني ۾ فرانس ۽ اسپين مان گذريو. انهيءَ سفر دوران هن ويسڪائونٽ ڊورچيسٽر ڏانهن هڪ خط لکيو:

مان رستي ۾ اها شڪايت ڪري سگهان ٿو ته اسان کي مشڪل سان ڪو ڪتو، ڪانو، چيل، ڪاري ڪانو يا ٻيو ڪو پکي، يا ڪا اهڙي شيءِ نظر آئي، جنهن جي تشريح ڪري سگهجي. رڳو ڪي ٿورا بدحال ماڻهو ڏٺاسين، جيڪي جنگ ۽ طاعون جا باقي بچيل نشان هئا، جتي بک مون جي اچڻ کان اڳ ئي ماڻهن کي تشريح ٿيل جسمن جهڙو بڻائي ڇڏيو هو. اهو يقين ڪرڻ ڏکيو آهي ته اهي ملڪ، جيڪي هڪ وقت ايترا شاهوڪار، گهڻي آبادي وارا ۽ وسيلن سان مالا مال هئا، ايتري ٿوري عرصي ۾ اهڙي بدحالي، ويراني، غربت ۽ ڏڪار جو شڪار ٿي سگهن ٿا، جيئن اسان ڏٺو. منهنجي خيال ۾ اهو هتي جي ماڻهن لاءِ وڏي ترغيب هوندي ته هو مستقل امن قائم ڪرڻ جي پوري ڪوشش ڪن. جڏهن کائڻ لاءِ ڪجهه نه هجي، بچائڻ لاءِ ڪجهه نه هجي، ۽ حاصل ڪرڻ لاءِ به ڪجهه نه هجي، تڏهن جنگ بند ڪرڻ جو وقت اچي ويندو آهي.[29]

1632ع ۾ انگلينڊ واپس اچڻ کان پوءِ هاروي بادشاهه چارلس پهريون سان هر هنڌ مستقل شاهي طبيب جي حيثيت سان گڏ رهيو. خاص طور تي، چارلس جي شڪار وارين مهمن هاروي کي هرڻن جي ڪيترن ئي لاشن تائين رسائي ڏني، جن تي هن ڪيترائي مشاهدا ڪيا ۽ پنهنجا نظريا وڌيڪ ترقي ڏني. آڪٽوبر 1636ع ۾ هاروي ٻيهر اٽلي ويو، جتي هن روم جي انگلش ڪاليج ۾ جيسوئيٽن جي مهمان طور ساڻن گڏ کاڌو کاڌو. امڪان آهي ته رستي ۾ فلورينس ۾ سندس ملاقات گليليو گليلي سان به ٿي هجي.[30]

انگريزي گهرو ويڙهه دوران بادشاهه جي مخالف شهري سپاهين جي هڪ هجوم هاروي جي رهائشگاهه ۾ گهڙي آيو، سندس سامان ڦري ورتو ۽ سندس ڪاغذ پکيڙي ڇڏيا. اهي ڪاغذ "بيمار جسمن جي ڪيترين ئي تشريحن جا رڪارڊ، حشرات جي واڌ ويجهه بابت سندس مشاهدا، ۽ تقابلي تشريح الاعضا بابت نوٽن جو هڪ سلسلو" هئا.[31] انهيءَ ڏکئي دور ۾ به هاروي پنهنجو عهدو برقرار رکيو، ڪيترن ئي موقعن تي زخمين جي مدد ڪئي، ۽ ايج هل جي جنگ دوران بادشاهه جي ٻارن جي حفاظت پڻ ڪئي.[32]

گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ بادشاهه چارلس آڪسفورڊ هليو ويو، جتي هاروي به ساڻس گڏ هو. اتي کيس 1642ع ۾ "ڊاڪٽر آف فزڪ" جو لقب ڏنو ويو ۽ پوءِ 1645ع ۾ مرٽن ڪاليج جو وارڊن مقرر ڪيو ويو. "آڪسفورڊ ۾ هاروي تمام جلد پنهنجي هميشه وارين علمي مصروفيتن ڏانهن موٽي ويو. هٿيارن جي کڙڪ ۽ شهر جي چوڌاري ٿيندڙ فوجي چرپر سندس ڌيان نه ڇڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر هٿيار ڦٽا ڪرڻ تائين فوجي ڪارروائين جو مرڪز رهيو."[33]

هاروي جا آخري سال، وفات ۽ تدفين

[سنواريو]

1645ع ۾ آڪسفورڊ جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ هاروي آهستي آهستي سرڪاري زندگي ۽ ذميوارين کان الڳ ٿيڻ لڳو. ان وقت سندس عمر اٺسٺ سال هئي ۽ سندس ڪو اولاد به نه هو. ان عرصي تائين هو پنهنجي ٽن ڀائرن ۽ پنهنجي زال کي به وڃائي چڪو هو. تنهن ڪري هن لنڊن واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو، جتي هو مختلف وقتن تي پنهنجن ڀائرن ايليئب ۽ ڊينيئل سان گڏ رهيو. سينٽ بارٿولوميو اسپتال ۽ پنهنجي ٻين ذميوارين تان رٽائر ٿيڻ کان پوءِ، هن پنهنجو گهڻو وقت عام ادب پڙهڻ ۾ گذاريو. بهرحال، کيس ٻيهر "عملي زندگي" ۾ واپس آڻڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. سندس هڪ جواب جو اقتباس هي آهي:

ڇا توهان اهو ماڻهو ٿيڻ پسند ڪندا، جيڪو مون کي صلاح ڏئي ته مان هن پرامن پناهه گاهه کي، جتي هاڻي پنهنجي زندگي گذاري رهيو آهيان، ڇڏي ٻيهر ان بي وفا سمنڊ ۾ لهان؟ توهان چڱيءَ طرح ڄاڻو ٿا ته منهنجين اڳين علمي تحريرن ڪهڙو وڏو طوفان برپا ڪيو هو. گهڻو ڪري اهو بهتر هوندو آهي ته ماڻهو گهر ۾ ۽ پنهنجي ذات تائين محدود رهي دانائي حاصل ڪري، بجاءِ ان جي جو بيحد محنت سان گڏ ڪيل علم کي شايع ڪري اهڙا طوفان اٿاري، جيڪي سڄي باقي زندگيءَ جي سڪون ۽ آرام کان محروم ڪري ڇڏين.[34]

هاروي 3 جون 1657ع تي روهمپٽن ۾ پنهنجي ڀاءُ ايليئب جي گهر ۾ وفات ڪئي. واقعن جي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس موت دماغي رڳ ڦاٽڻ سبب ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ گائوٽ جي بيماريءَ سبب سندس رت جون رڳون گهڻي عرصي کان متاثر هيون. گهڻو امڪان آهي ته سندس کاٻي وچين دماغي شريان صحيح نموني ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ دماغ ۾ آهستي آهستي رت گڏ ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار اهو موت جو سبب بڻيو. ان ڏينهن جي واقعن بابت ڪافي تفصيلي احوال موجود آهي. هاروي

ڳالهائڻ لاءِ اٿيو، پر محسوس ڪيائين ته سندس زبان تي فالج ٿي ويو آهي. پوءِ هن سمجهي ورتو ته هاڻي سندس انجام ڇا ٿيندو. هن ڄاڻي ورتو ته سندس صحتيابيءَ جي ڪا اميد نه رهي آهي، تنهن ڪري هن پنهنجن نوجوان ڀائيٽن کي پاڻ وٽ سڏايو. پوءِ هن اشارن سان (ڇاڪاڻ⁠تہ زبان جي فالج سبب ڳالهائي نه سگهيو) چيو ته سندس زبان مان رت ڪڍيو وڃي. ائين ڪيو ويو، پر ان مان ٿورو يا ڪو به فائدو نه ٿيو. اهڙيءَ طرح هو پنهنجي زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تي پهتو، ۽ جنهن ڏينهن فالج جو حملو ٿيو، تنهن ئي ڏينهن شام جو وفات ڪري ويو. فالج کيس نهايت آسانيءَ سان هن دنيا مان روانو ڪري ڇڏيو.[35]

سندس وصيت مطابق سندس ملڪيت ۽ دولت سندس وڏي خاندان ۾ ورهائي وئي، ۽ رائل ڪاليج آف فزيشنز لاءِ پڻ وڏي رقم ڇڏي وئي. هاروي کين 56 پائونڊن جي قيمت جي ڪافي به وصيت ڪئي، انهيءَ هدايت سان ته هو هر مهيني گڏ ٿين ۽ ڪافي پيئندي سندس وفات کي ياد ڪن.[36]

هاروي کي اتر ايسڪس جي هيمپسٽيڊ ۾ واقع سينٽ اينڊريوز چرچ ۾ دفنايو ويو. جنازي جو جلوس 26 جون 1657ع تي شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ هاروي کي ايليئب جي تعمير ڪرايل "هاروي چيپل" ۾ دفن ڪيو ويو. سندس تدفين جا تفصيل پڻ محفوظ آهن: "هاروي کي پنهنجي ٻن ڀائيٽين جي لاشن جي وچ ۾ چيپل ۾ رکيو ويو، ۽ انهن وانگر کيس به سيسي ۾ ويڙهي، بغير تابوت جي دفن ڪيو ويو."[37]

سينٽ لوقا جي ڏينهن، 18 آڪٽوبر 1883ع تي، هاروي جي باقيات کي ٻيهر دفنايو ويو. ڪاليج آف فزيشنز جي اٺن فيلوز سيسي وارو صندوق مقبري مان کڻي ٻاهر ڪڍيو ۽ ان کي هڪ پٿر جي تابوت ۾ رکيو، جنهن تي سندس علمي ڪارنامن ۽ هيءُ ڪتبو درج ڪيو ويو:

وليم هاروي جو لاش، جيڪو رڳو سيسي ۾ ويڙهيل ۽ سولڊر سان بند ڪيو ويو هو، بغير ڪنهن تابوت يا ٻئي حفاظتي ڍانچي جي، جون 1657ع ۾ هيمپسٽيڊ، ايسڪس ۾ هن چرچ جي هاروي خانداني مقبري ۾ رکيو ويو. وقت گذرڻ سان، موسم جي اثرن ۽ قدرتي زوال سبب باقيات کي ڍڪيندڙ سيسو ايترو ته خراب ٿي ويو، جو انهن جي حفاظت کي خطرو پيدا ٿي ويو. تنهن ڪري، هن عظيم سائنسدان، جنهن رت جي گردش دريافت ڪئي، جي يادگار کي محفوظ رکڻ ۾ دلچسپي رکندڙ ماڻهن لاءِ ان جي مرمت ضروري بڻجي وئي. رائل ڪاليج آف فزيشنز، جنهن اداري جو هاروي هڪ وڏو محسن هو، هاروي خاندان جي نمائندن جي اجازت سان 1882ع–1883ع ۾ اها ذميواري پنهنجي سر ورتي. ان فيصلي مطابق، هاروي جي باقيات تي مشتمل سيسي جي جنازي واري صندوق جي مرمت ڪئي وئي، ۽ جيترو ممڪن ٿي سگهيو، ان کي ان جي اصل حالت ۾ بحال ڪيو ويو...[38]

ڊي موتو ڪورڊس

[سنواريو]
هاروي جي ڊي موتو ڪورڊس مان هڪ تجربو

1628ع ۾ فرينڪفرٽ شهر ۾ شايع ٿيل 72 صفحن وارو Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus، جنهن شهر ۾ ساليانو ڪتاب ميلو ٿيندو هو ۽ هاروي کي خبر هئي ته اهو سندس ڪم جي فوري ڦهلاءَ جو سبب بڻجندو، رت جي گردش جو پختو بيان پيش ڪري ٿو. بادشاهه چارلس پهرئين ڏانهن وقف سان شروع ٿيندڙ هن ڪوارٽو ۾ 17 باب آهن، جيڪي دل جي عمل ۽ ان جي نتيجي ۾ جسم ۾ رت جي دائري واري حرڪت جو صاف ۽ ڳنڍيل بيان ڏين ٿا. هاروي وٽ رڳو هڪ ننڍڙو لينس موجود هو، تنهنڪري هو اهڙن خوردبين وسيلي حاصل ٿيل تصويرن تائين پهچي نه سگهيو، جيڪي انتوني وان ليوونھوڪ استعمال ڪيا؛ ان ڪري ڪتاب جي ڪجهه حصن ۾ کيس عملي شاهدي بدران نظريي – تي ڀاڙڻو پيو –. پهرئين باب کان پوءِ، جنهن ۾ رڳو دل ۽ ڦڦڙن بابت اڳوڻن خيالن ۽ قبول ٿيل اصولن جو خاڪو ڏنو ويو آهي، هاروي پنهنجي مقالي جي بنيادي مفروضي ڏانهن وڌي ٿو، ۽ چوي ٿو ته دل جي حقيقي حرڪت کي سچ پچ سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته دل کي ان وقت پڙهجي جڏهن اها سرگرم هجي؛ اهو ڪم پاڻ هاروي لاءِ به تمام ڏکيو هو، جيئن هو چوي ٿو:

...مون کي اهو ڪم واقعي ايترو ڏکيو لڳو... جو مان تقريباً اهو سوچڻ تي مجبور ٿي ويس... ته دل جي حرڪت کي رڳو خدا ئي سمجهي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ حرڪت جي تيزي سبب مان شروع ۾ صحيح نموني سمجهي ئي نه سگهيس ته سسٽولي ڪڏهن ٿئي ٿي ۽ ڊائسٽولي ڪڏهن ٿئي ٿي...[39]

هن ابتدائي خيال هاروي جي جستجو ۽ محنت کي دل جي مجموعي جوڙجڪ جي تفصيلي تجزيي ڏانهن وٺي ويو، جنهن جو مطالعو ٿڌي رت وارن جانورن ۾ گهٽ رڪاوٽن سان ڪيو ويو. ان کان پوءِ هاروي شريانن جو تجزيو ڪري ٿو، ۽ ڏيکاري ٿو ته انهن جي ڌڙڪڻ دل جي کاٻي خاني جي سڪڙڻ تي دارومدار رکي ٿي، جڏهن ته دل جي ساڄي خاني جي سڪڙڻ پنهنجي رت جي مقدار کي ڦڦڙن واري شريان ۾ ڌڪي ٿي. اهو ڪندي، طبيب وري اها حقيقت ورجائي ٿو ته اهي ٻئي خانا لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت گڏجي حرڪت ڪن ٿا، الڳ الڳ نه، جيئن اڳ سندس اڳين ماڻهن سمجهيو هو. هي دريافت ايل ۽ ڪيترين ٻين مڇين جي قسمن جهڙن جانورن جي دل جو مشاهدو ڪندي ڪئي وئي؛ حقيقت ۾، بي شمار جانورن جو عام مطالعو هاروي جي تحقيق لاءِ انتهائي اهم هو: اڳ ذڪر ڪيل جانورن کان علاوه، سنيئل، ننڍڙي شرمپ، چوزو ان جي ڦٽڻ کان اڳ، ۽ حتيٰ ڪبوتر جو مطالعو به شامل ڪري سگهجي ٿو. هن ڳالهه لاءِ هڪ تجربي ڏانهن پاسو ڪري سگهجي ٿو: هڪ مئل ڪبوتر جي غير سرگرم دل استعمال ڪندي ۽ ان تي لعاب سان آلو ڪيل آڱر رکندي، هاروي عارضي پر ناقابل ترديد ڌڙڪڻ ڏسي سگهيو. هن دل جي ٿڪاوٽ مان ٻيهر بحال ٿيڻ جي صلاحيت ڏسي ورتي هئي.[40]

سترھين صديءَ جي شروعات ۾ ئي وليم هاروي ڊڪٽس آرٽيريوسس جي وجود کي سمجهي چڪو هو ۽ ان جي لاڳاپيل ڪم جي وضاحت ڪئي هئي. هتي هو چوي ٿو، "...جنين ۾، جڏهن ڦڦڙا غير سرگرميءَ جي حالت ۾ هوندا آهن، ڪو ڪم نه ڪندا آهن، ۽ ڪنهن حرڪت جي تابع نه هوندا آهن، ڄڻ ته اهي موجود ئي نه هئا، تڏهن فطرت رت جي منتقلي لاءِ دل جي ٻنهي بطين کي ائين استعمال ڪري ٿي، ڄڻ اهي ٻئي هڪ ئي هجن."[41] بهرحال، هاروي جي ڪم جي چوٽي شايد اٺون باب آهي، جنهن ۾ هو رت جي اصل مقدار سان معاملو ڪري ٿو، جيڪا وريدن کان شريانن ڏانهن دل مان گذري ٿي. جالينوس جي قبول ٿيل راءِ سان ٽڪراءَ ۾ ايندي، جنهن موجب جگر وريدي رت جو سرچشمو هو، هاروي دل جي گنجائش، دل جي هر پمپ سان نڪرندڙ رت جي مقدار، ۽ اڌ ڪلاڪ ۾ دل جي ڌڙڪڻن جو تعداد اندازو لڳايو. اهي سڀ اندازا ڄاڻي واڻي گهٽ رکيا ويا، ته جيئن ماڻهو ڏسي سگهن ته جالينوس جي نظريي موجب جگر کي ڪيترو وڏو مقدار رت پيدا ڪرڻو پوندو. هن اندازو لڳايو ته دل جي گنجائش 1.5 امپيريل فلوئڊ اونسs (43 ml) آهي، ۽ هر ڀيري جڏهن دل پمپ ڪري ٿي ته ان رت جو 1⁄8 حصو ٻاهر نڪري ٿو. ان مان هاروي جو اندازو نڪتو ته هر پمپ سان لڳ ڀڳ 1⁄6 امپيريل فلوئڊ اونس (4.7 ml) رت دل مان گذري ٿو. هن جيڪو ايندڙ اندازو استعمال ڪيو، اهو هو ته دل اڌ ڪلاڪ ۾ 1,000 ڀيرا ڌڙڪي ٿي، جنهن سان اڌ ڪلاڪ ۾ 10 پائونڊ 6 اونس رت ٿيو؛ ۽ جڏهن هن انگ کي ڏينهن جي 48 اڌ ڪلاڪن سان ضرب ڪيو ويو، تڏهن کيس احساس ٿيو ته جگر کي هڪ ڏينهن ۾ 498 پائونڊ رت پيدا ڪرڻو پوندو، جيڪو سڄي جسم جي وزن کان به وڌيڪ آهي.

هي سادو پر بنيادي رياضياتي تناسب هٿ ۾ رکندي، جنهن جگر جي مٿي بيان ڪيل ناممڪن ڪردار کي ثابت ڪيو، هاروي ان ڳالهه کي ثابت ڪرڻ لڳو ته رت دائري ۾ گردش ڪري ٿو. هن لاءِ هن بي شمار تجربا ڪيا، جيڪي شروع ۾ نانگن ۽ مڇين تي ڪيا ويا: سندن وريدن ۽ شريانن کي الڳ الڳ وقتن تي ٻڌي، هاروي تبديلين کي نوٽ ڪيو؛ حقيقت ۾، جڏهن هو وريدن کي ٻڌندو هو ته دل خالي ٿي ويندي هئي، جڏهن ته شريانن سان ساڳيو ڪم ڪرڻ تي اهو عضوو سڄي ويندو هو.[42]

اهو عمل پوءِ انساني جسم تي ڪيو ويو، جيئن ساڄي پاسي واري تصوير ۾ ڏيکاريل آهي: طبيب هڪ شخص جي مٿيئين ٻانهن تي سخت بند ٻڌو. ان سان شريانن ۽ نسن مان رت جو وهڪرو بند ٿي ويو. جڏهن ائين ڪيو ويو، ته بند کان هيٺ ٻانهن ٿڌي ۽ ڦڪي ٿي وئي، جڏهن ته بند کان مٿي اها گرم ۽ سُڄيل هئي. بند کي ٿورو ڍرو ڪيو ويو، جنهن سان شريانن مان رت ٻانهن ۾ اچڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ شريانون نسن جي ڀيٽ ۾ گوشت اندر وڌيڪ گھرائي ۾ هونديون آهن. جڏهن ائين ڪيو ويو ته هيٺين ٻانهن ۾ ابتڙ اثر ڏٺو ويو. اها هاڻي گرم ۽ سُڄيل هئي. نسون به وڌيڪ نظر اچڻ لڳيون، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي اهي رت سان ڀريل هيون. پوءِ هاروي نسن ۾ ننڍڙا اڀار ڏٺا، جن کي هن سمجهيو ته اهي نسن جا والو آهن، جيڪي سندس استاد هيرونيمس فابريشيس دريافت ڪيا هئا. هاروي نس ۾ رت کي ٻانهن جي هيٺان طرف ڌڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ڪامياب نه ٿيو. جڏهن هن ان کي ٻانهن جي مٿان طرف ڌڪڻ جي ڪوشش ڪئي ته اهو بلڪل آسانيءَ سان هليو ويو. ساڳيو اثر جسم جي ٻين نسن ۾ به ڏٺو ويو، سواءِ ڳچيءَ جي نسن جي. اهي نسون ٻين کان مختلف هيون؛ اهي رت کي مٿي وهڻ نه ڏينديون هيون، رڳو هيٺ وهڻ ڏينديون هيون. ان ڳالهه هاروي کي اهو مڃڻ تي مجبور ڪيو ته نسون رت کي دل ڏانهن وهڻ ڏين ٿيون، ۽ والو هڪ طرفي وهڪري کي برقرار رکن ٿا.[43]

هڪ مشهور غلط فهميءَ جي ابتڙ، هاروي ڪيپلرين جي وجود جي اڳڪٿي نه ڪئي هئي. سندس مشاهدن کيس قائل ڪيو ته نسن ۽ شريانن جي سڌي ڳانڍاپي جي ضرورت نه آهي؛ هن لکيو ته "رت گوشت جي سوراخن مان پار ٿئي ٿو" ۽ نسون ان کي "هر حصي مان جذب ۽ چوسي وٺن ٿيون".[44]

رت جي گردش بابت هاروي جي دريافت سڌي مشاهدي نه، پر نتيجي ڪڍڻ تي ٻڌل هئي، ۽ ان وقت جي غالب نموني سان مطابقت نٿي رکي.[45] ان نموني موجب، ٻين ڳالهين سان گڏ، رت دل جي هڪ پاسي کان ٻئي پاسي ڏانهن وهي سگهي ٿو. هاروي ڄاتو ٿي ته هو هڪ سخت جنگ کي منهن ڏئي رهيو آهي:

پر رت جي مقدار ۽ سرچشمي بابت، جيڪو اهڙي طرح گذري ٿو، جيڪي ڪجهه اڃا چوڻو آهي، سو ايترو نئون ۽ اڻ ٻڌل نوعيت جو آهي، جو مان رڳو چند ماڻهن جي حسد سبب پنهنجي لاءِ نقصان کان نه ڊڄان ٿو، پر مون کي اهو به خوف آهي ته سڄي انسانيت منهنجي دشمن بڻجي نه وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ عادت ۽ رواج، جيڪي ٻي فطرت بڻجي وڃن ٿا، ۽ هڪ ڀيرو پوکيل ۽ گهرو پاڙون پڪڙيل تعليم، ۽ قدامت لاءِ احترام، سڀني ماڻهن تي تمام گهڻو اثر وجهن ٿا: بهرحال، پاسو اڇلايو ويو آهي، ۽ منهنجو ڀروسو سچائيءَ سان پنهنجي محبت تي، ۽ انهن مهذب ذهنن جي انصاف پسنديءَ تي آهي، جن ۾ اها موجود هوندي آهي.

هاروي جا اڳواٽ خدشا[46] ته سندس دريافت کي شڪ، ٺٺولي ۽ بدسلوڪي سان منهن ڏيڻو پوندو، مڪمل طور درست ثابت ٿيا.[45] رت جي گردش بابت سندس نظريي کي عام قبوليت حاصل ڪرڻ ۾ ويهه سال لڳا.

هاروي کان اڳ رت جي گردش بابت نظريا

[سنواريو]

هاروي جي ڪتاب جي اشاعت واري زماني ۾ جالينوس ڪيترين ئي صدين کان طب جو هڪ انتهائي اثرائتو اختيار مڃيو ويندو هو. جالينوس جو عقيدو هو ته رت بطينن جي وچ ۾ اهڙن اڻ ڏٺل سوراخن وسيلي گذري ٿو، جيڪي نظر نٿا اچن. جالينوس جي نظرئي موجب وريدي نظام ۽ شرياني نظام مڪمل طور الڳ هئا، سواءِ ان جي جڏهن اهي انهن اڻ ڏٺل سوراخن ذريعي هڪ ٻئي سان رابطي ۾ ايندا هئا. عرب عالم ابن النفيس جالينوس جي نظرين جي ڪجهه پهلوئن سان اختلاف ڪيو، ۽ پنهنجي ڪتاب ابن سينا جي قانون تي لکيل تشريح (1242ع) ۾ اهڙو نمونو پيش ڪيو، جيڪو ڦڦڙن واري گردش جي هڪ صورت ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ابن النفيس بيان ڪيو ته رت دل مان ڦڦڙن ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو هوا سان ملي ٿو، پوءِ ٻيهر دل ڏانهن موٽي اچي ٿو، جتان اهو جسم جي باقي حصن تائين پهچي ٿو.[47] هاروي جون دريافتون لازمي طور تاريخي لحاظ کان جالينوس جي تعليمات سان ٽڪراءَ ۾ آيون، ۽ سندس مقالي De Motu Cordis جي اشاعت طبي برادريءَ ۾ وڏي تڪرار جو سبب بڻي. ڪجهه طبيبن ته ايتري قدر چيو ته "اسان هاروي سان گڏ سچ ڳالهائڻ بدران جالينوس سان گڏ غلطي ڪرڻ کي ترجيح ڏينداسين."[48][49] جالينوس دل جي ڪم کي مڪمل طور نه سمجهي سگهيو هو؛ هو ان کي "گرمي پيدا ڪندڙ" سمجهندو هو، جڏهن ته سندس خيال موجب شريانن جو ڪم رت کي ٿڌو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڦڦڙا "...دل کي هوا ڏئي ۽ ٿڌو ڪن ٿا".[50] جالينوس جو اهو به خيال هو ته واسوديليٽيشن دوران شريانون هوا اندر ڇڪين ٿيون، جڏهن ته سندن سڪڙڻ دوران گوشت ۽ چمڙي جي سوراخن مان ٻاڦون ٻاهر ڪڍن ٿيون.

سترهين صديءَ تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته رت جي گردش ۾ ٻه الڳ نظام شامل آهن: قدرتي نظام، جنهن ۾ نسي رت هوندو هو ۽ جنهن جو سرچشمو جگر سمجهيو ويندو هو؛ ۽ حياتي نظام، جنهن ۾ شرياني رت ۽ اهي "روح" شامل هئا، جيڪي دل مان وهي جسم جي سڀني حصن تائين گرمي ۽ حياتي پهچائيندا هئا. ڌونڪڻي وانگر، اهو به سمجهيو ويندو هو ته ڦڦڙ هن حياتي بخش رت کي هوا ڏين ٿا ۽ ٿڌو ڪن ٿا.

ابن النفيس کان مڪمل طور آزاد نموني، مائيڪل سرويٽس پڻ ڦڦڙن واري گردش جي سڃاڻپ ڪئي، پر اها دريافت عام ماڻهن تائين نه پهتي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها پهريون ڀيرو 1546ع ۾ پيرس مخطوطي ۾ لکي وئي هئي.[51] اها بعد ۾ هڪ مذهبي ڪتاب ۾ شايع ٿي، جنهن سبب 1553ع ۾ سندس ڦاسي ٿي، ۽ ان ڪتاب جون تقريباً سڀئي ڪاپيون تباهه ڪيون ويون. Christianismi Restitutio جي پنجين ڪتاب ۾، آراگون سان تعلق رکندڙ ميگيل سرويٽ (ميشيل ڊي ويلينيو، 1509؟–1553) لکيو: "رت ڦڦڙن واري شريان مان ڦڦڙن واري نس ڏانهن ڦڦڙن جي ڊگهي رستي وسيلي گذري ٿو، جنهن دوران اهو ڳاڙهو ٿي وڃي ٿو ۽ ساهه ڪڍڻ جي عمل ذريعي ڪاري دونهي جهڙين ٻاڦن کان پاڪ ٿي وڃي ٿو."[52] رت جي گردش بابت خيال 1546ع ۾ اسپيني جانورن جي طبيب ۽ نعلبند فرانسيسڪو ڊي لا رينا پڻ پيش ڪيا هئا.[53][54][55]

هاروي کان اڳ رينالڊس ڪولمبس، اينڊريا سيسالپينو ۽ ويساليوس پڻ ڦڦڙن واري گردش جو بيان ڪري چڪا هئا، پر هاروي ئي گردش واري نظام جي وڌيڪ مڪمل، درست ۽ جامع وضاحت پيش ڪئي.

جانورن جي پيدائش بابت

[سنواريو]

هاروي جو ٻيو اهم ڪتاب Exercitationes de generatione animalium (جانورن جي پيدائش بابت) هو، جيڪو 1651ع ۾ شايع ٿيو. هو ڪيترن ئي سالن کان هن ڪتاب تي ڪم ڪري رهيو هو، پر شايد پنهنجي دوست جارج اينٽ جي همٿ افزائي کان سواءِ ان کي مڪمل نه ڪري سگهي ها.[56]

ڪتاب جي شروعات ڪڪڙ جي آني جي واڌ ويجهه جي وضاحت سان ٿئي ٿي. ڪتاب جو وڏو حصو نظرياتي آهي، جنهن ۾ ارسطو جي نظرين ۽ جالينوس کان وٺي فيبريشس تائين جي طبيبن جي ڪم تي بحث ڪيو ويو آهي. آخر ۾، هاروي زندا ٻچا ڄڻيندڙ جانورن، خاص طور هرڻين ۽ مادہ هرڻن ۾ جنين جي ٺهڻ بابت بحث ڪري ٿو. مجموعي طور تي سندس وضاحت ارسطوي آهي ۽ هڪ سادي وڏائي ڪندڙ عدسي جي استعمال سبب محدود به رهي.

جوزف نيڊهم هن ڪتاب جون هيٺيون اهم علمي ڪاميابيون بيان ڪيون آهن.[57]

  • سندس نظريو omne vivum ex ovo (هر جاندار آني مان پيدا ٿئي ٿو) خودبخود پيدائش واري خيال جي خلاف پهريون واضح ۽ قطعي بيان هو. هن گندگي يا مٽي مان جاندارن جي پاڻمرادو پيدا ٿيڻ جي امڪان کي رد ڪيو، ۽ اهو به ٻڌايو ته ڪيئن به ڪيڙا به آنا ڏين ٿا.
  • هن سٽرڪيولا (citricula) کي زرديءَ جي اُن حصي طور سڃاتو، جتان جنين جي واڌ ويجهه شروع ٿئي ٿي، ۽ جنين جي چوڌاري موجود بلاسٽوڊرم جي به سڃاڻپ ڪئي.
  • هن جنين جي شروعاتي واڌ ويجهه بابت ارسطوي (مني–رت) ۽ ايپيڪيورسي (مني–مني) نظرين کي هميشه لاءِ رد ڪري ڇڏيو.
  • هن اهو ڏيکاري ڊگهي عرصي کان هلندڙ تڪرار کي ختم ڪيو ته آني جا ڪهڙا حصا خوراڪ فراهم ڪندڙ آهن ۽ ڪهڙا حصا جنين جي ٺهڻ جا ذميوار آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ثابت ڪيو ته اهڙو فرق حقيقت ۾ موجود ئي ناهي.[58]

ورثو

[سنواريو]
1957ع جي سوويت ٽپال ٽڪيٽ تي وليم هاروي

هاروي جي چانديءَ جي ٽپ سان سينگاريل وهيل مڇيءَ جي هڏي مان ٺهيل اشاري واري لٺ رائل ڪاليج آف فزيشنز جي عجائب گهر جي چانديءَ واري ڪمري ۾ محفوظ آهي. هو پنهنجين ليڪچرن دوران شين ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ هن لٺ جو استعمال ڪندو هو.[59]

ڪيترين ئي طبي عمارتن ۽ ادارن جا نالا هاروي جي نالي تي رکيا ويا آهن يا ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ سندس ياد کي زنده رکندا آهن. هارويئن سوسائٽي آف ايڊنبرگ 1782ع ۾ ڊاڪٽر اينڊريو ڊنڪن پاران قائم ڪئي وئي. هيءَ سوسائٽي هر سال هاروي جي اعزاز ۾ هڪ ميلو منعقد ڪري ٿي، جنهن ۾ سوسائٽيءَ جو صدر هارويئن تقرير پيش ڪندو آهي، جنهن کان پوءِ باضابطه دعوتِ طعام ٿيندي آهي. هي ميلو واري تقريب واري هنڌ هر سال رائل ڪاليج آف فزيشنز آف ايڊنبرگ ۽ رائل ڪاليج آف سرجنز آف ايڊنبرگ جي وچ ۾ بدلبي رهندي آهي.

هارويئن سوسائٽي آف لنڊن هڪ طبي سوسائٽي آهي، جيڪا 1831ع ۾ قائم ٿي ۽ لنڊن جي ميڊيڪل سوسائٽي آف لنڊن، چانڊوس اسٽريٽ، ڪيوينڊش اسڪوائر ۾ قائم آهي.[60][61]

رائل ڪاليج آف فزيشنز، لنڊن، هر سال 1656ع ۾ وليم هاروي طرفان قائم ڪيل سالياني ليڪچر هارويئن تقرير جو اهتمام ڪندو آهي.[62]

هاروي ڪلب آف لنڊن 1919ع ۾ ڪينيڊا ۾ قائم ٿيو ۽ يونيورسٽي آف ويسٽرن اونٽاريو سان لاڳاپيل آهي.[63]

هاروي سوسائٽي 1905ع ۾ قائم ٿي، جنهن جو مرڪز نيو يارڪ شهر ۾ آهي، ۽ اها حياتياتي طبي سائنسن ۾ جديد اڳڀرائين بابت هر سال ليڪچرن جو سلسلو منعقد ڪري ٿي.[64]

اسڪول آف ڪلينڪل ميڊيسن، يونيورسٽي آف ڪيمبرج جو مکيه ليڪچر ٿيٽر وليم هاروي جي نالي سان منسوب آهي، جيڪو انهيءَ اداري جو اڳوڻو شاگرد پڻ هو.[65]

وليم هاروي ريسرچ انسٽيٽيوٽ، بارٽس اينڊ دي لنڊن اسڪول آف ميڊيسن اينڊ ڊينٽسٽري ۾ قائم هڪ تحقيقي ادارو آهي، جيڪو حياتياتي ڪيميائي دوائن، هڏن ۽ جوڙن جي بيمارين، اندروني غدودي نظام، جينومڪس، ڪلينڪل فارماڪالاجي، ۽ ترجماني طب ۽ علاج تي تحقيق ڪري ٿو.[66]

وليم هاروي اسپتال، ايشفورڊ، ڪينٽ پڻ سندس نالي سان منسوب آهي. هاروي جي جنم ڀومي فوڪسٽن، ڪينٽ ۾ پڻ سندس هڪ مجسمو نصب ٿيل آهي.[67]

شخصيت

[سنواريو]

هاروي کي "...مزاحيه طبيعت وارو، پر انتهائي درستگي پسند انسان..." طور ڏٺو ويندو هو،[68] ۽ چيو وڃي ٿو ته هو اڪثر پنهنجي خيالن ۾ ايترو ته گم ٿي ويندو هو، جو کيس بي خوابي ٿي پوندي هئي (جنهن جو علاج هو گهر اندر سادي سير ڪرڻ سان ڪندو هو). هو هميشه کليل ۽ سڌي گفتگو لاءِ تيار رهندو هو. هن کي اونداهو پڻ تمام گهڻو پسند هو، ڇاڪاڻ⁠تہ چيو وڃي ٿو ته اتي "...هو بهترين نموني غور ۽ فڪر ڪري سگهندو هو"، تنهن ڪري ڪڏهن ڪڏهن غارن ۾ وڃي اڪيلو ويهندو هو. هاروي ڪافي جو گهڻو شوقين هو، ۽ هر صبح وار سنواريندي، توانائي ۽ جوش سان ڀرپور حالت ۾ کليل ميدانن ۾ گهمڻ نڪرندو هو. هاروي جي گائوٽ جي علاج بابت سندس ڪجهه غير روايتي طريقي جي به خبر پوي ٿي، جنهن جو مڪمل بيان هن ريت ڏنو ويو آهي: "...سندس (هاروي جو) علاج هي هو: هو پنهنجون ٽنگون اگهاڙيون ڪري ويهندو هو... ۽ انهن کي پاڻيءَ جي بالٽيءَ ۾ ايتري دير تائين رکندو هو، جيستائين سخت ٿڌ سبب لڳ ڀڳ بيحال نه ٿي پوندو هو، پوءِ هو پنهنجي گرم بخاري وٽ وڃي ويهندو هو، ۽ اهڙيءَ طرح سندس سور ختم ٿي ويندو هو."[69]

تصويرون

[سنواريو]

تصنيفون

[سنواريو]
  • Harvey, William (1889). On the Motion of the Heart and Blood in Animals. London: George Bell and Sons. william harvey.
  • Harvey, William (1993). The Circulation of the Blood and Other Writings. Franklin, Kenneth J. پاران ترجمو ڪيل. London: Everyman: Orion Publishing Group. ISBN 0-460-87362-8.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (ڳنڍڻو)
  • The Works of William Harvey. Robert Willis پاران ترجمو ڪيل. London: Sydenham Society. 1847. جنهن ۾ شامل آهن:
    • جانورن ۾ دل ۽ رت جي حرڪت بابت تشريحي تحقيق
    • جان ريولان ڏانهن مخاطب ٻه تحقيقي مقالا، جن ۾ رت جي گردش بابت اعتراضن جا جواب شامل آهن
    • جانورن جي پيدائش بابت تشريحي تحقيقون، جن سان گڏ:
      • ولادت بابت
      • رحم جي جھلين ۽ رطوبتن بابت
      • حمل قرار وٺڻ بابت
    • ٿامس پار جي جسم جو تشريحي معائنو
    • خط

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Schuster, John A. (1996) [1990]. "Scientific Revolution". ۾ Cantor, Geoffrey; Olby, Robert; Christie, John; Hodge, Jonathon (مرتب). Companion to the History of Modern Science. Abingdon, Oxfordshire: Routledge. ص. 217–242. ISBN 978-0-415-14578-7.
  2. ↑ "There's a reasonable basis to assume that it was Dr. Amatus who first discovered the "Blood circulation" phenomena". اصل نسخو مان 3 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Wilson and Aubrey (1962). "Malter Warner". Aubrey's Brief Lives. Michigan U. Press. ص. 315. 1 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Power 1897, p. 4.
  5. ↑ Famous Fighters of the Fleet, Edward Fraser, 1904, p.218
  6. ↑ سانچو:Acad
  7. ↑ Power 1897, pp. 26–27.
  8. ↑ Power 1897, p. 29.
  9. ↑ "William Harvey | Biography, Education, Experiments, Discoveries, & Facts | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2024-08-30 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Power 1897, p. 31.
  11. ↑ Power 1897, pp. 35–36.
  12. ↑ Power 1897, pp. 36–37.
  13. ↑ Silverman, M. E. (2007). "De Motu Cordis: the Lumleian Lecture of 1616: an imagined playlet concerning the discovery of the circulation of the blood by William Harvey.". Journal of the Royal Society of Medicine 100 (4): 199–204. doi:10.1177/014107680710011419. PMID 17404345. PMC 1847732. https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2007-04_100_4/page/199.
  14. ↑ Davis, Frank (2000). "Shakespeare's medical knowledge: how did he acquire it?". The Oxfordian, Annual 3: 45.
  15. ↑ "A Harvey Anniversary". JAMA 315 (14): 1524. 12 April 2016. doi:10.1001/jama.2015.17081. PMID 27115281. https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2512771.
  16. ↑ Wright, Thomas Edward (2013). William Harvey: A Life in Circulation (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 118. ISBN 978-0-19-993169-9.
  17. ↑ Power 1897, p. 52.
  18. ↑ Willis, Robert. "Modern History Sourcebook: William Harvey (1578–1657): On The Motion Of The Heart And Blood In Animals, 1628". Fordham University.
  19. ↑ Power 1897, pp. 62–64.
  20. ↑ Gregory, Andrew (22 April 2024). "William Harvey, English physician". Encyclopædia Britannica.
  21. 1 2 Power 1897, p. 71.
  22. ↑ Gregory, Andrew (22 April 2024). "William Harvey, English physician". Encyclopædia Britannica.
  23. ↑ Power 1897, p. 72.
  24. ↑ Power 1897, p. 74.
  25. ↑ "William Harvey | RCP Museum". history.rcplondon.ac.uk. 18 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Power, d'Arcey. Life of Harvey. Longmans, Green, & co.
  27. ↑ BMJ 18 September 1926
  28. ↑ Selected Writings of Joseph Needham ed Mansel Davies
  29. ↑ Power 1897, pp. 85–86.
  30. ↑ Edward Chaney, The Grand Tour and the Great Rebellion: Richard Lassels and 'The Voyage of Italy' in the Seventeenth Century (Geneva-Turin, 1985), pp. 291–93.
  31. ↑ Power 1897, p. 125.
  32. ↑ Stewart, D. (1946). "Harvey and the Battle of Edgehill". Canadian Medical Association Journal 55 (4): 405. PMID 20323936. PMC 1583020. https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_1946-10_55_4/page/405.
  33. ↑ Power 1897, p. 130.
  34. ↑ Power 1897, pp. 150–151.
  35. ↑ Power 1897, pp. 166–167.
  36. ↑ Purkiss, Diane (2022). English Food - A People's History (English ۾) (1st ڇاپو). Great Britain: HarperCollins. ص. 102. ISBN 978-0-00-725556-6.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  37. ↑ Power 1897, p. 169.
  38. ↑ Power 1897, pp. 174–175.
  39. ↑ Power 1897, p. 193.
  40. ↑ Ashley, Euan A.; Niebauer, Josef (2004). "Chapter 7, Heart failure". Cardiology Explained (chapter text at website ncbi.nih.gov). Remedica. Cardiology Explained at books.google.com
  41. ↑ Power 1897, pp. 202–203.
  42. ↑ Billimoria, Aspi. "Pioneers in Cardiology: William Harvey". JAPI.
  43. ↑ Friedland, Gerald (2009). "Discovery of the function of the heart and circulation of blood". Cardiovascular Journal of Africa 20 (3): 160. PMID 19575077.
  44. ↑ As cited in: Douglas Allchin, "Pseudohistory and Pseudoscience", Science & Education 13: 179–195, 2004
  45. 1 2 Beveridge, W. I. B. (1950). The art of scientific investigation. New York: W. W. Norton.
  46. ↑ Barber, Bernard (1962). "Resistance by Scientists to Scientific Discovery". ۾ W. Hirsch (مرتب). The Sociology of Science. New York: Free Press. ص. 555.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (ڳنڍڻو)
  47. ↑ Haddad SI, Khairallah AA (1936). "A Forgotten Chapter in the History of the Circulation of the Blood". Ann. Surg. 104 (1): 1–8. doi:10.1097/00000658-193607000-00001. PMID 17856795.
  48. ↑ Regina Bailey. "William Harvey – Father of Cardiovascular Medicine". about.com. اصل نسخو مان 12 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2010 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ National Anti-Vivisection Society (Great Britain) (1894). The Animal's defender and zoophilist, Volume 13. Victoria Street, London, S.W.: The Victoria Street Society for the Protection of Animals from Vivisection. ص. 297.
  50. ↑ William Osler, The Evolution of Modern Medicine, Kaplan Publishing, 2009 ISBN 1607140535
  51. ↑ Michael Servetus Research آرڪائيو ڪيا ويا 2012-11-13 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Website with graphical study on the Manuscript of Paris by Servetus
  52. ↑ Rooney, Anne (2016). The Story of Biology. Arcturus Publishing. ISBN 978-1-78428-734-4.
  53. ↑ Izquierdo, J. J. (1937). "A new and more correct version of the views of Servetus on the circulation of the blood". Bulletin of the Institute of the History of Medicine 5 (10): 914–932. ISSN 2576-4810. https://www.jstor.org/stable/44438194.
  54. ↑ Trueta, Josep (1948). "Michael Servetus and the Discovery of the Lesser Circulation". The Yale Journal of Biology and Medicine 21 (1): 1–15. ISSN 0044-0086. PMID 18103720.
  55. ↑ Wilkinston, Ronald Sterne (1968). "The First Edition of Francisco de la Reyna's LIBRO DE ALBEYTERIA, 1547" (en ۾). Journal of the History of Medicine and Allied Sciences XXIII (2): 197–199. doi:10.1093/jhmas/XXIII.2.197. ISSN 0022-5045. https://academic.oup.com/jhmas/article-lookup/doi/10.1093/jhmas/XXIII.2.197.
  56. ↑ سانچو:Cite ODNB
  57. ↑ Needham, Joseph (1934). A History of Embryology. New York. ص. 133–153.
  58. ↑ [حوالو گهربل]
  59. ↑ Munk, William. "William Harvey". Royal Society of Physicians, Lives of the Fellows, Volume I. ص. 124. اصل نسخو مان 2 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "The Harveian Society of London - Home". www.harveiansocietyoflondon.btck.co.uk (انگريزي ۾). 21 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ James, D. Geraint (August 2010). "The Harveian Society of London". Journal of Medical Biography 18 (3): 126. doi:10.1258/jmb.2009.009087. ISSN 1758-1087. PMID 20798408.
  62. ↑ Hurst, A. (1937). "Harveian Oration: Physiology of the Stomach". BMJ 2 (4007): 783–9. doi:10.1136/bmj.2.4007.783. PMID 20780984.
  63. ↑ Barr, Murray Llewellyn (1977). A century of medicine at Western: a centennial history of the Faculty of Medicine, University of Western Ontario. London: University of Western Ontario. ص. 110. ISBN 0919534007. OCLC 4045914.
  64. ↑ Cole, Rufus (20 June 1930). "Progress of Medicine During the Past Twenty-Five Years as Exemplified by the Harvey Society Lectures". Science LXXI (1851): 617–627. doi:10.1126/science.71.1851.617. PMID 17839933. Bibcode: 1930Sci....71..617C. http://www.harveysociety.org/history/Harvey-Science-25th-Anniversary.pdf.
  65. ↑ "Which Medical Schools Make You The Best Doctor In The World?". Crimson. اصل نسخو مان 9 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "WHRI Barts and the London". Queen Mary University of London.
  67. ↑ "William Harvey Statue". BSHS Travel Guide. 22 January 2014.
  68. ↑ Power 1897, p. 145.
  69. ↑ Power 1897, p. 144.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=وليم_ھاروي&oldid=407503" تان ورتل