مواد ڏانھن هلو

وشاکاپٽنم

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
وشاکاپٽنم

وزاگ، وساکاپٽنم[1]
عظيم شهر
وشاکاپٽنم جو آسماني منظر
پراڻو لائيٽ هائوس
آر ڪي ساحل تي پراڻو وزاگ لائيٽ هائوس
ڪمبلاڪونڊا
ڪيلساگيري مجسما
ڪيلساگيري تي ڀڳوان شِو ۽ پاروتي جا مجسما
وزاگ بندرگاهه
وشاکاپٽنم is located in Visakhapatnam
وشاکاپٽنم
وشاکاپٽنم
وشاکاپٽنم is located in آنڌرا پردیش
وشاکاپٽنم
وشاکاپٽنم
وشاکاپٽنم is located in
وشاکاپٽنم
وشاکاپٽنم
Coordinates: 17°41′38″N 83°17′32″E / 17.69389°N 83.29222°E / 17.69389; 83.29222
ملڪ ڀارت
رياستآنڌرا پرديش
ضلعاوشاکهاپٽنم، اناڪاپلي
شامل ٿيو (ڳوٺ)1865
شامل ٿيو (شهر)1979
حڪومت
• طرزميونسپل ڪارپوريشن
• باڊيگريٽر وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن، وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن علائقائي ترقياتي اٿارٽي
• ميئرپيلا سرينيوسا رائو
ايراضي
• عظيم شهر640 km2 (250 sq mi)
آبادي
 (2011)
• ڪل2091811
• اندازو
(2021)
2358412
• درجو17هون
وقتي علائقوUTC+5:30 (ڀارتي معياري وقت)
سرڪاري ٻوليونتيلگو

وشاکاپٽنم يا وساکاپٽنم، اڳي وزاگاپٽنم جي نالي سان مشهور هو، ۽ اڄ به وزاگ، وشاکا ۽ والٽيئر سڏيو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي آنڌرا پرديش رياست جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو عظيم شهر آهي۔ اهو اوڀرائي گهٽ جبلن ۽ بنگال جي نار جي ساحل جي وچ ۾ واقع آهي۔ اهو اوڀر واري سامونڊي پٽي تي چينائي کان پوءِ ٻيو وڏو شهر آهي ۽ ڏکڻ ڀارت جو چوٿون وڏو شهر آهي۔ اهو اسمارٽ سٽيز مشن تحت چونڊيل آنڌرا پرديش جي چئن اسمارٽ شهرن مان هڪ آهي ۽ وشاکاپٽنم ضلعو جو هيڊڪوارٽر آهي۔

وزاگ کي "ڀارت جي ٻيڙيون ٺاهڻ واري راڄڌاني" طور سڃاتو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ڪيترائي شپ يارڊ موجود آهن، جهڙوڪ هندستان شپ يارڊ ۽ نيول ڊاڪ يارڊ (وشاکاپٽنم)، ۽ اهو اوڀر سامونڊي ڪناري لاءِ بحري ڪمانڊ جو مرڪز پڻ آهي۔ آنڌرا پرديش جي معاشي مرڪز طور، شهر ۾ ڳري صنعتون، بندرگاهون، لاجسٽڪس، دواسازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي، توانائي پيداوار، سياحت، ڪپڙو صنعت ۽ وڌندڙ معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مالي ٽيڪنالاجي جا مرڪز موجود آهن۔ هن شهر کي "قسمت جو شهر" ۽ "اوڀر ڪناري جو هيرو" پڻ سڏيو وڃي ٿو۔

وشاکاپٽنم جي تاريخ ڇهين صدي قبل مسيح تائين وڃي ٿي۔ تاريخي طور تي اهو ڪلنگا علائقي جو حصو رهيو آهي۔ شهر تي آنڌرا ستواهان، وينگي، پلووا خاندان، اوڀرائي گنگا خاندان ۽ گجپتي خاندان حڪمراني ڪئي۔ قديم دور ۾ اهو هڪ اهم بندرگاهه هو جنهن جا واپاري لاڳاپا وچ اوڀر ۽ رومي سلطنت سان هئا۔ ٻارهين صدي عيسويءَ ۾ اهو هڪ مضبوط واپاري شهر هو۔ يورپي طاقتن هتي واپاري مرڪز قائم ڪيا ۽ پوءِ اهو فرانسيسي ڀارت جي قبضي هيٺ آيو۔ 1804ع ۾ شهر ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حوالي ٿيو ۽ 1947ع ۾ ڀارت جي آزادي تائين برطانوي راڄ هيٺ رهيو۔

شهر ۾ ڪيترائي مرڪزي ۽ رياستي تعليمي ادارا موجود آهن، جهڙوڪ آنڌرا يونيورسٽي، آنڌرا ميڊيڪل ڪاليج، ڀارتي انتظامي ادارو وشاکاپٽنم، ڀارتي پئٽروليم ۽ توانائي اداري، دامودرم سنجيويا نيشنل لا يونيورسٽي، ڀارتي سامونڊي يونيورسٽي ۽ قومي سامونڊي تحقيقاتي ادارو وغيره۔ وشاکهاپٽنم ڀارتي بحريه جي اوڀرائي بحري ڪمانڊ جو مرڪز پڻ آهي۔ شهر ڏکڻ ساحلي ريلوي زون جو علائقائي هيڊڪوارٽر پڻ آهي۔ هتي ڀارت جي اوڀر ڪناري تي واحد قدرتي بندرگاهه ۽ پراڻو شپ يارڊ موجود آهي۔ وشاکاپٽنم بندرگاهه ڀارت جي پنجين مصروف ترين مال برداري بندرگاهن مان هڪ آهي۔

هي شهر سياحت جو اهم مرڪز آهي ۽ پنهنجي ساحلن، قديم بدھ ڌرم ماڳن ۽ اوڀرائي گهٽ جي قدرتي ماحول لاءِ مشهور آهي۔ 2020ع جي سواڇ سرويکشن درجه بندي موجب، هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ اهو ڀارت جو نائون صاف ترين شهر قرار ڏنو ويو۔ 2020ع ۾ اهو عالمي اسمارٽ شهر انعامن جي "رهائش ۽ شموليت" درجي ۾ فائنلسٽ پڻ رهيو۔

اشتقاق

[سنواريو]

شهر جي نالي بابت مقامي عقيدي موجب چوٿين صديءَ ۾ هڪ بادشاهه پنهنجي تيرٿ ياترا دوران لاسن بي تي ترسيو ۽ اتي ويساکا جي نالي سان منسوب هڪ مندر تعمير ڪرايو، جيڪو سمنڊ هيٺ غرق ٿي ويو؛ پر مندر جو نالو آبادي سان وابسته ٿي ويو.[2] ٻين تاريخي نالن ۾ ڪلوتنگاپٽنم شامل آهي، جيڪو چولا بادشاهه ڪلوتنگا اول رکيو؛ ۽ اسحاقاپٽنم، جيڪو مسلمان بزرگ سيد علي مدني (اسحاق مدني) سان نسبت رکي ٿو.[2][3] ڀارت ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي راڄ دوران شهر وزاگاپٽنم جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.[4] مضافات والٽيئر به اهڙو ئي هڪ نالو آهي، جيڪو برطانوي نوآبادياتي سرڪار جي استعمال ڪيل نالي مان نڪتل آهي.[5] “وزاگاپٽنم” کي مغربي يورپي ابجد ۾ وشاکاپٽنم به لکيو ويندو هو. نالو عام طور مختصر ٿي وزاگ بڻيو، ۽ هي صورت ضلعي ۾ برطانوي نوآبادياتي راڄ جي شروعاتي ڏينهن کان (ارهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾) استعمال ۾ رهي.[6] مقامي ماڻهو اڄ به ان کي وزاگ چون ٿا؛ پر آزادي کان پوءِ ماڻهن ٻيهر ان جي ڀارتي نالي وشاکاپٽنم سان سڏڻ شروع ڪيو آهي.[2]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وشاکاپٽنم جي تاريخ

وشاکاپٽنم جي تاريخ ڇهين صدي قبل مسيح تائين پکڙيل آهي، ۽ شهر جو ذڪر قديم متنن ۾ ملي ٿو، جيئن چوٿين صدي قبل مسيح جا ليک پانيڻي ۽ ڪاتيايانا جا لکڻيون. تاريخي طور هي علائقو ڪالنگا خطي جو حصو سمجهيو ويندو هو،[7][8] ۽ وچئين دور ۾ هتي وينگي بادشاهت ۽ پالاوا ۽ مشرقي گنگا خاندانن جي حڪومت رهي.[9] آثار قديمه جا رڪارڊ ٻڌائن ٿا ته موجوده شهر يارهين ۽ ٻارهين صدي عيسويءَ ڌاري چولا خاندان جي بادشاهه ڪلوتنگا اول تعمير ڪرايو. شهر تي ڪنٽرول تامل ناڊو جي چولا خاندان ۽ اوڊيشا جي گجپتي بادشاهت جي وچ ۾ ڦرندو رهيو[7][8] جيستائين پندرهين صديءَ ۾ وجي نگر سلطنت ان کي فتح ڪيو.[9]

شهر تي وينگي ۽ پالاوا جي آندھرا حڪمرانن جي حڪومت به رهي. هڪ ذريعي موجب شهر جو نالو سري وشاکا ورما جي نالي سان منسوب آهي.[10] ڏند ڪٿا موجب رادھا ۽ وشاکا ساڳئي ڏينهن پيدا ٿيون ۽ ٻئي نهايت خوبصورت هيون. سري وشاکا سکھي اٺن اهم گپين مان ٻي وڏي اهميت واري گوپي آهي. هوءَ رادھا ۽ ڪرشن جي وچ ۾ پيغام کڻي هلندي آهي ۽ سڀ کان ماهر گوپي پيغامبر سمجهي وڃي ٿي. رهواسين جو عقيدو آهي ته هڪ آندھرا بادشاهه پنهنجي خانداني ديوي وشاکا جي نذراني طور هڪ مندر تعمير ڪرايو، جيڪو هاڻي سمنڊ جي پاڻيءَ هيٺ اچي ويو آهي ۽ اهو هنڌ آر ڪي بيچ ڀرسان آهي. ٻي نظرئي موجب شهر جو نالو ٻڌ ڌرم جي هڪ عورت شاگرده وشاکا جي نالي تي پيو. بعد ۾ شهر تي جيپور جي بادشاهت (1535–1571)، قطب شاهي (1571–1674) ۽ (1674–1711)، مغل سلطنت (1711–1724) ۽ نظام (1724–1757) جي حڪومت رهي. فرانسيسين (1757) ۽ برطانيا (1765) هتي ڪارخانا ۽ اثر قائم ڪيا. 1794ع ۾ پدمانڀم جي جنگ وزيانگرم جي زمينداري ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي وچ ۾ ٿي.[11] جنگ کان پوءِ وزيانگرم جاگير 1802ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني حاصل ڪئي.[12] برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني 1804ع ۾ وزاگاپٽنم جي جنگ وڙهي، ۽ پوءِ شهر برطانوي نوآبادياتي راڄ هيٺ رهيو، تان جو 1947ع ۾ آزادي تائين، جڏهن اهو اتر سرڪارون خطي جو حصو هو.

ٻڌ ڌرم جو اثر

[سنواريو]

هندو متنن موجب پنجين صدي قبل مسيح دوران وشاکاپٽنم جو علائقو ڪالنگا جي سرزمين جو حصو هو، جيڪو گوداوري درياهه تائين پکڙيل هو. علائقي مان مليل آثار پڻ هتي ٻڌ سلطنت جي موجودگيءَ جا ثبوت ڏين ٿا. ڪالنگا پوءِ پنهنجي وقت جي سڀ کان خوني جنگ ۾ هي علائقو بادشاهه اشوڪ وٽ وڃايو، جنهن کان پوءِ اشوڪ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو. وشاکاپٽنم ۾ قديم ٻڌ ماڳ، جيڪي تازو کوٽي نڪتا آهن، مختلف هنڌن تي پکڙيل آهن ۽ علائقي جي ٻڌ ورثي کي ظاهر ڪن ٿا.[13]

پاؤرالاڪونڊا

[سنواريو]
eramic sculptures of guardian Yakshas
پاؤرالاڪونڊا وٽ يڪشا رليف، ڀيمونيپٽنم ڀرسان

پاؤرالاڪونڊا (“ڪبوتر ٽڪري”) ڀيملي کان اولهه طرف هڪ ننڍڙي ٽڪري آهي، جيڪا وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ 24 km (15 mi) پري آهي. هتي مليل ٻڌ آباديءَ جو اندازو پهرين صدي قبل مسيح کان ٻي صدي عيسويءَ تائين لڳايو وڃي ٿو. ٽڪريءَ تي (جيڪا سامونڊي ڪناري کي ڏسي ٿي) مينهن جو پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ 16 پٿر ڪٽيل حوض آهن. گوپالاٽنم، ٽنڊوا درياهه تي، اهڙو ڳوٺ آهي جيڪو سرن جي اسٽوپن، ويهاران، مٽيءَ جي ٿانون ۽ ٻين ٻڌ آثارن سان گهيريل آهي.[14]

سنڪرم

[سنواريو]
پٿر ۾ ڪٽيل ويٺل ٻڌ روپ، بوجانناڪونڊا وٽ اناڪاپلي ڀرسان

1907ع ۾ برطانوي ماهر آثارِ قديمه اليگزينڊر ريا سنڪرم کي کوٽي ڪڍيو، جيڪو 2,000 سال پراڻو ٻڌ ماڳ آهي. “شنڪرم” جو نالو سنگهارام (مندر يا ويهارو) مان نڪتل آهي. وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ 40 km (25 mi) ڏکڻ طرف واقع هي هنڌ مقامي طور بوجانناڪونڊا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ آنڌرا پرديش جو هڪ اهم ٻڌ ماڳ آهي. هتي ٻڌ ڌرم جا ٽي وڏا اسڪول (هينايان، مهايان ۽ وجريان) ڦليا ڦوليا. هي ماڳ پنهنجن هڪ-پٿري اسٽوپان، پٿر ڪٽيل غارن ۽ سرن جي ڍانچن سبب مشهور آهي. بنيادي اسٽوپا شروعات ۾ پٿر مان تراشيو ويو ۽ پوءِ سرن سان ڍڪيو ويو. کوٽائيءَ مان پهرين صدي عيسويءَ جا تاريخي مٽيءَ جا ٿانوَ ۽ ساتواهن سڪا پڻ مليا. لنگالاڪونڊا تي به ٽڪريءَ تي قطارن ۾ پٿر ڪٽيل هڪ-پٿري اسٽوپا موجود آهن.[15] ويهارو (خانقاهه) لڳ ڀڳ 1,000 سال تائين سرگرم رهيو.[15]

ويجهو هڪ ٻيو ٻڌ ماڳ به بوجانناڪونڊا آهي، جتي غارن جي پٿر تي ٻڌ جون ڪيتريون ئي تصويرون تراشيل آهن. لِگالاميٽا تي ٽڪريءَ ۾ قطارن جي صورت ۾ سوين پٿر ڪٽيل هڪ-پٿري اسٽوپا پکڙيل آهن. ٻين ٻڌ ڪششائن ۾ تبرڪ جو صندوقچو، ٽي چيتيه هال، نذرانن جا پليٽفارم، اسٽوپا ۽ وجريان مجسما شامل آهن.[16]

باويڪونڊا

[سنواريو]
Bavikonda Buddhist Complex
باويڪونڊا جا اسٽوپا

باويڪونڊا هڪ اهم ٻڌ ورثي وارو ماڳ آهي، جيڪو وشاکاپٽنم شهر کان لڳ ڀڳ 15 km (9.3 mi) اتر اوڀر طرف ٽڪريءَ تي واقع آهي. هتي 16 هيڪٽر هموار ٽيرس واري علائقي ۾ ٻڌ آباديءَ جا آثار ملن ٿا. خانقاهه ۾ ٽئين صدي قبل مسيح کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين هينايان اسڪول تي عمل ٿيندو رهيو. باويڪونڊا ۾ ٽن مرحلن سان لاڳاپيل 26 ڍانچا مليا آهن. هتي هڪ مٽڪي مان هٿ آيل هڏِيءَ جو ٽڪرو، جنهن کي ٻڌ جي فاني باقيات سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، پڻ مليو. “باويڪونڊا” لفظ تيلوگو ۾ “کوهن واري ٽڪري” جي معنيٰ رکي ٿو. نالي مطابق، اها اهڙي ٽڪري آهي جتي مينهن جو پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ کوهه موجود آهن. هي ماڳ وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ 15 km (9.3 mi) پري آهي ۽ هڪ اهم ٻڌ ماڳ آهي.

1982ع کان 1987ع تائين ٿيل کوٽائيءَ مان ٻڌ ادارو ظاهر ٿيو، جنهن ۾ مهان چيتيه (يعني وڏي اسٽوپا) شامل آهي، جنهن ۾ تبرڪ جا صندوقچا رکيل هئا،[17] گڏوگڏ وڏو ويهارو (خانقاهه) ڪمپليڪس، ڪيترائي نذراني اسٽوپا، پٿر-ستونن وارو اجتماعگاهه، مستطيل هال ۽ کاڌي جو هال (رفيڪٽري) شامل آهن. هتان هٿ آيل شين ۾ رومي ۽ ساتواهن سڪا ۽ مٽيءَ جا ٿانوَ شامل آهن، جيڪي ٽئين صدي قبل مسيح کان ٻي صدي عيسويءَ تائين جا آهن. هڪ اهم دريافت مٽڪي ۾ هڏِيءَ جو ٽڪرو (گهڻي راakh سميت) هو، جنهن کي ٻڌ جي باقيات سمجهيو وڃي ٿو. باويڪونڊا کي ايشيا جي قديم ترين ٻڌ ماڳن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو. اهو ڏکڻ ڀارت ۾ موجود پراڻي ٻڌ تهذيب جي ياد ڏياري ٿو، ۽ انڊونيشيا جي بوروٻودور جي به ياد ڏياريندو آهي.[18]

توٽلاڪونڊا

[سنواريو]
Corner of light-coloured, angular stone ruins
ٽئين صدي قبل مسيح جا ٻڌ آثارِ قديمه، توٽلاڪونڊا
توٽلاڪونڊا ٻڌ ڪمپليڪس

وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ 16 km (9.9 mi) پري توٽلاڪونڊا هڪ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي واقع ٻڌ ڪمپليڪس آهي. منگاماريپيٽا جي ٽڪريءَ تي موجود هي ڪمپليڪس مقامي طور توٽلاڪونڊا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ وشاکاپٽنم-ڀيملي سامونڊي رستي تي وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ 16 km (9.9 mi) پري آهي. دريافت کان پوءِ (هوائي سروي دوران) آنڌرا پرديش سرڪار 1978ع ۾ 48 هيڪٽر علائقي کي محفوظ يادگار قرار ڏنو. 1988ع کان 1992ع تائين کوٽائيءَ مان ڍانچا ۽ شيون مليون، جن کي مذهبي، سيڪيولر ۽ شهري درجن ۾ ورهايو ويو. انهن ڍانچن ۾ اسٽوپا، چيتيه گرها، ستونن وارا اجتماعگاهه، ڀنڊاگار، ريفيڪٽري (ڀوجن شالا)، نيڪال ۽ پٿر جا رستا شامل آهن. ماڳ جو ڪل علائقو 120 ايڪڙ (49 هيڪٽر) آهي ۽ ان کي آنڌرا پرديش سرڪار محفوظ علائقو قرار ڏنو آهي. کوٽائيءَ مان ٽي قسمن جا ڍانچا ظاهر ٿيا: مذهبي، سيڪيولر ۽ شهري. ڍانچن ۾ مهان اسٽوپا، 16 نذراني اسٽوپا، پٿر-ستونن وارو اجتماعگاهه، يارهه پٿر ڪٽيل حوض، چڱيءَ طرح پڪيل پٿر جا رستا، ايپسيدل چيتيه-گرهه، ٽي گول چيتيه-گرها، ٻه نذراني پليٽفارم، ڏهه ويهارا ۽ ٽن هالن واري باورچيخاني سان گڏ هڪ ريفيڪٽري (کاڌي جو هال) شامل آهن. ڍانچن کان علاوه، کوٽائيءَ مان ٻڌ دور جا خزانا به مليا، جن ۾ نو ساتواهن ۽ پنج رومي چانديءَ جا سڪا، ٽيراکوٽا ٽائلس، اسٽڪو سينگار جا ٽڪرا، تراشيل پينل، پٿر ۾ ننڍا اسٽوپا ماڊل، ٻڌ جا پدا (پيرن جا نشان) جن تي اشٽمڱل نشان (يعني سوستيڪا، شري وستا، نندھياورته، وردھمانڪه، ڀدرآسنه، ڪلاشه، منيوگلا ۽ درپن) ۽ ابتدائي مٽيءَ جا ٿانوَ شامل آهن.[19]

بعد واري تاريخ

[سنواريو]
جاگدامبا چوراهي ڀرسان مور سجانوا ريجمينٽل قبرستان

ان کان پوءِ وشاکاپٽنم جو علائقو وينگي جي آندھرا حڪمرانن هيٺ آيو، ۽ چالوڪيه ۽ پالاوا حڪمرانن به هتي حڪومت ڪئي. ڏهين صديءَ کان سورهين صدي عيسويءَ تائين علائقو مشرقي گنگا خاندان جي بادشاهن ۽ گجپتي بادشاهن جي هٿ هيٺ رهيو. آثار قديمه جي شاهدين موجب پربھاکر ۽ مشرقي گنگا حڪمرانن يارهين ۽ ٻارهين صديءَ ۾ شهر ۾ مندر تعمير ڪرايا. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ علائقو سڌي طرح سوريه وشي بادشاهه مهاراجه وشوناتھ ديو گجپتي جي حڪومت هيٺ آيو، جيڪو جيپور جو حڪمران هو. پر 1571ع کان 1674ع تائين علائقو قطب شاهي بادشاهن جي ڪنٽرول ۽ انتظام هيٺ رهيو، جن گولڪنڊا مان حڪم هلائيندا هئا ۽ علائقي مان ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ گورنر يا فوجداره مقرر ڪندا هئا. هي فوجداره علائقو سريڪاڪولم يا اُن وقت جي نالي مطابق چيڪاڪول مان هلائيندو هو. 1674ع ۾ جيپور جي مهاراجه وشوامڀر ديو فوجداره کي شڪست ڏئي، ڪمزور ٿيندڙ قطب شاهين کان خودمختياري دعويٰ ڪئي.[20] چون ٿا ته وشوامڀر ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني کي به شڪست ڏني، جنهن تي الزام آهي ته هنن مقامي ماڻهن کي اغوا ڪيو، خاص ڪري سمنڊ ڪناري رهندڙ مهاڻا. پوءِ سندس جانشين مهاراجه رگھوناتھ ڪرشن ديو مغلن طرفان مقرر “سير لاسڪر” کي شڪست ڏئي علائقي تي پنهنجي حڪومت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح وشاکاپٽنم 1711ع ۾ مهاراجه رام چندر ديو اول جي وفات تائين جيپور جي بادشاهت جو حصو رهيو؛ ان کان پوءِ حيدرآباد جو نظام ان تي قبضو ڪيو، جيڪو ڪجهه ڏهاڪا ئي حڪومت ڪري سگهيو ۽ پوءِ ان کي برطانيا حوالي ڪيو.[21] نوآبادياتي دور ۾ به جيپور جي بادشاهن کي “وزاگاپٽنم جو مهاراجه” يا “وزاگاپٽنم جو راجا” سڏيو ويندو هو.[22] فرانس، هالينڊ ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا يورپي واپاري هن قدرتي بندرگاهه کي تمباڪو، ڌان، ڪوئلو، لوهي پٿر، عاج، ململ ۽ ٻين ڪپڙي جي شين جي برآمد لاءِ استعمال ڪندا هئا. برطانيا وشاکاپٽنم کي اوڀر ڪناري تي هڪ نمايان بندرگاهه طور ترقي ڏني. پراڻو بندرگاهه جالاري پيٽا ۾ ٺهيو ۽ جيپور جي مهاراجه استعمال ڪندو هو، جنهن وٽ ڪيترائي جهاز به هئا. پهريئن عالمي جنگ دوران مهاراجه وڪرم ديو ٽيون پنهنجي جهازن جو ٻيڙو برطانيا جي مدد لاءِ موڪليو ۽ پوءِ بندرگاهه مدراس جي برطانوي سرڪار کي عطيو ڪيو.[20] هاڻي اها جاءِ مڇي مارڪيٽ طور استعمال ٿئي ٿي. مقامي ڏند ڪٿا موجب هڪ آندھرا بادشاهه، بينارس ويندي واٽ ۾، وشاکاپٽنم ۾ ترسيو ۽ شهر جي سونهن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن پنهنجي خانداني ديوي وشاکا جي عزت ۾ هڪ مندر تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. پر آثارِ قديمه جا ماخذ ٻڌائن ٿا ته اهو مندر غالباً يارهين ۽ ٻارهين صديءَ جي وچ ۾ چولا حڪمرانن تعمير ڪرايو. هڪ جهاز رانيءَ جو واپاري، سنڪرايا چيٽي، مندر جي منڊپمن (ستونن وارن هالن) مان هڪ تعمير ڪرايو. جيتوڻيڪ اهو هاڻي موجود ناهي (ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ 100 سال اڳ ڪنهن طوفاني چڪرائي طوفان سبب وهي وڃي)، پر وشاکاپٽنم جا پوڙها رهواسي ياد ڪن ٿا ته سندن ڏاڏن-پڙڏن قديم زيارتگاهه تي ويندا هئا (جيتوڻيڪ ليکڪ گنپتي راجو اچوتا راما راجو ان ڳالهه کي رد ڪري ٿو).[23]

اٺارهين صديءَ دوران وشاکاپٽنم اتر سرڪارون خطي جو حصو هو، جيڪو سامونڊي آندھرا ۽ ڏکڻ سامونڊي اوڊيشا تي مشتمل علائقو هو؛ اهو پهرين فرانسيسي ڪنٽرول هيٺ ۽ پوءِ برطانوي ڪنٽرول هيٺ آيو. وشاکاپٽنم مدراس پريزيڊنسي ۾ برطانوي هند جو هڪ ضلعو بڻيو. سيپٽمبر 1804ع ۾ بندرگاهه ڀرسان برطانوي ۽ فرانسيسي ٻيڙن جي دستن وزاگاپٽنم جي جنگ وڙهي. ڀارت جي آزادي کان پوءِ، اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو ضلعو هو، جنهن کي پوءِ سريڪاڪولم، وزيانگرم ۽ وشاکاپٽنم ضلعن ۾ ورهايو ويو.

شهر جو هڪ حصو برطانوي نوآبادياتي دور جي نالي والٽيئر سان سڃاتو وڃي ٿو؛ نوآبادياتي دور ۾ شهر جو مرڪز والٽيئر ريلوي اسٽيشن هو ۽ شهر جو هڪ حصو اڄ به والٽيئر سڏجي ٿو.

7 مئي 2020ع تي شهر کي هڪ صنعتي حادثو پيش آيو، جڏهن هڪ پوليمر ڪارخاني مان زهريلي اسٽائرين گئس ليڪ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪارخانو ڪورونا وائرس لاڪ ڊائون کان پوءِ ٻيهر ڪم شروع ڪري رهيو هو. هي وشاکاپٽنم گئس ليڪ گهٽ ۾ گهٽ يارنهن ماڻهن جي موت جو سبب بڻيو، ۽ ان جو تقابلو ڀوپال سانحو سان ڪيو ويو.[24]

جاگرافي

[سنواريو]
ڪونڊاڪارلا آوا، وشاکاپٽنم ڀرسان پکين جي پناهه گاهه

شهر مشرقي گهات ۽ بنگال جي کڙي جي وچ ۾ واقع آهي.[25][26][27] شهر جو رقبو 682 ڪم2 آهي. سراسري اوچائي 45 ميٽر آهي.[28] وشاکاپٽنم سامونڊي آندھرا خطي ۾ واقع آهي.[29]

شهر کي اولهه ۾ سمهاچلم ٽڪري سلسلو، ڏکڻ اوڀر ۾ يارادا ٽڪريون، ۽ اتر اولهه ۾ ڪمبالاڪونڊا جهنگلي جيوت پناهه گاهه گهيري بيٺا آهن. اهي ٽڪريون وشاکاپٽنم جي ماحولياتي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون ۽ 621.52  ڪم2 کان وڌيڪ علائقو ڍڪين ٿيون.[30]

وشاکاپٽنم ۾ ٽڪريون

[سنواريو]

آبهوا

[سنواريو]
وشاکاپٽنم جو سراسري گرمي پد
وشاکاپٽنم جو سراسري گرمي پد

وشاکاپٽنم ۾ ٽروپيڪل سوانا آبهوا آهي (ڪوپن: Aw، جيڪو As جي بلڪل ويجهو آهي).[27] سالياني سراسري گرمي پد 24.7–30.6 °C (76–87 °F) جي وچ ۾ رهي ٿو؛ وڌ ۾ وڌ مئي ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ جنوري ۾. گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 17–27 °C (63–81 °F) جي حد ۾ رهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 42.0 °C (107.6 °F) 1978ع ۾ رڪارڊ ٿيو، ۽ سڀ کان گهٽ 10.5 °C (51 °F) 6 جنوري 1962ع تي.[31][32] هتي ڏکڻ-اولهه ۽ اتر اوڀر مون سون مان برسات پوي ٿي[27] ۽ سراسري سالياني برسات 1,118.8 mm (44.05 in) رڪارڊ ڪئي وئي آهي.[33] آڪٽوبر 2014ع ۾ سائڪلون هدهد وشاکاپٽنم ڀرسان سامونڊي ڪناري تي اچي لڳو.[34]

موسمي رڪارڊ : Visakhapatnam (1991–2020)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 32.1
(89.8)		 34.0
(93.2)		 36.6
(97.9)		 36.5
(97.7)		 42.0
(107.6)		 41.0
(105.8)		 39.9
(103.8)		 37.4
(99.3)		 37.5
(99.5)		 35.9
(96.6)		 34.9
(94.8)		 33.2
(91.8)		 42
(107.6)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 28.1
(82.6)		 29.6
(85.3)		 31.2
(88.2)		 32.1
(89.8)		 33.3
(91.9)		 32.8
(91)		 31.4
(88.5)		 31.5
(88.7)		 31.6
(88.9)		 31.5
(88.7)		 30.3
(86.5)		 28.7
(83.7)		 31.0
(87.8)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 20.5
(68.9)		 22.1
(71.8)		 24.6
(76.3)		 26.5
(79.7)		 27.8
(82)		 27.4
(81.3)		 26.4
(79.5)		 26.2
(79.2)		 26.0
(78.8)		 25.2
(77.4)		 23.2
(73.8)		 21.0
(69.8)		 24.7
(76.5)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 14.8
(58.6)		 17.5
(63.5)		 19.4
(66.9)		 19.5
(67.1)		 21.0
(69.8)		 21.4
(70.5)		 21.0
(69.8)		 20.2
(68.4)		 21.3
(70.3)		 20.4
(68.7)		 17.6
(63.7)		 16.0
(60.8)		 14.8
(58.6)
سراسري بارش

mm (inches)

 10.8
(0.425)		 8.9
(0.35)		 8.9
(0.35)		 28.4
(1.118)		 73.6
(2.898)		 134.5
(5.295)		 133.0
(5.236)		 165.3
(6.508)		 194.9
(7.673)		 239.9
(9.445)		 101.7
(4.004)		 13.2
(0.52)		 1,113.1
(43.823)
Average rainy days 0.6 0.8 0.7 1.4 3.3 6.5 8.5 9.2 10.3 8.4 3.1 0.9 53.7
نسبتي گھم جي سراسري

(%) (at 17:30 آءِ ايس ٽي)

 69 70 74 76 76 76 77 78 80 74 68 65 74
Source: ڀارت جو موسميات کاتو[35]
موسمي رڪارڊ : وشاکاپٽنم هوائي اڏي (1991–2020, extremes 1901–present)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 34.8
(94.6)		 38.4
(101.1)		 41.0
(105.8)		 40.6
(105.1)		 45.0
(113)		 45.4
(113.7)		 41.4
(106.5)		 38.8
(101.8)		 38.2
(100.8)		 37.2
(99)		 35.0
(95)		 34.0
(93.2)		 45.4
(113.7)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 29.7
(85.5)		 31.9
(89.4)		 34.6
(94.3)		 35.7
(96.3)		 36.7
(98.1)		 35.4
(95.7)		 33.6
(92.5)		 33.2
(91.8)		 33.2
(91.8)		 32.6
(90.7)		 31.1
(88)		 29.9
(85.8)		 33.1
(91.6)
روزاني سراسري°C (°F) 24.5
(76.1)		 25.8
(78.4)		 28.0
(82.4)		 29.4
(84.9)		 30.7
(87.3)		 30.2
(86.4)		 29.0
(84.2)		 29.0
(84.2)		 28.9
(84)		 28.5
(83.3)		 27.0
(80.6)		 25.1
(77.2)		 28.01
(82.42)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 18.3
(64.9)		 20.4
(68.7)		 23.7
(74.7)		 26.3
(79.3)		 28.0
(82.4)		 27.8
(82)		 26.8
(80.2)		 26.5
(79.7)		 26.1
(79)		 25.1
(77.2)		 22.0
(71.6)		 18.7
(65.7)		 24.1
(75.4)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 10.5
(50.9)		 12.8
(55)		 14.4
(57.9)		 18.3
(64.9)		 20.0
(68)		 21.1
(70)		 21.3
(70.3)		 21.1
(70)		 17.5
(63.5)		 17.6
(63.7)		 12.9
(55.2)		 11.3
(52.3)		 10.5
(50.9)
سراسري بارش

mm (inches)

 8.3
(0.327)		 9.5
(0.374)		 6.6
(0.26)		 24.7
(0.972)		 67.3
(2.65)		 131.1
(5.161)		 121.6
(4.787)		 148.6
(5.85)		 207.9
(8.185)		 232.2
(9.142)		 87.5
(3.445)		 9.3
(0.366)		 1,054.5
(41.516)
Average rainy days 0.8 0.9 0.6 1.5 3.4 6.5 8.0 8.3 10.6 8.4 3.0 0.7 52.6
نسبتي گھم جي سراسري

(%) (at 17:30 آءِ ايس ٽي)

 64 61 62 66 66 68 71 73 76 73 67 62 67
اس جي ماھوار
وقت جي سراسري		 272.8 271.2 272.8 264.0 251.1 135.0 130.2 133.3 168.0 229.4 228.0 269.7 2,625.5
اس جي وقت جي
روزاني سراسري		 8.8 9.6 8.8 8.8 8.1 4.5 4.2 4.3 5.6 7.4 7.6 8.7 7.2
Source #1:

ذريعو #2: Tokyo Climate Center (mean temperatures 1991–2020)[36] Weather Atlas[37]

وشاکاپٽنم کي ڀارت ۾ “قومي صاف هوا شهر” جي درجابندي ۾ (زمرو 1: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهر) 22هين بهترين شهر جو درجو ڏنو ويو آهي.[40]

آبادي ۽ سماجي ڄاڻ

[سنواريو]





<div style="border:solid transparent;position:absolute;width:100px;line-height:0; <div style="border:solid transparent;position:absolute;width:100px;line-height:0;

وزاگ جي آبادي (جنس موجب)

  مرد (873599%)
  عورتون (854529%)

تائين 2011 ڀارت جي مردم شماري موجب، وشاکاپٽنم جي آبادي 1,728,128 هئي، جنهن مان مرد 873,599 ۽ عورتون 854,529 هيون—يعني جنس جو تناسب هر 1000 مردن تي 978 عورتون. آبادي جي ڳاڙهاڻ 18,480/km2 (47,900/sq mi) هئي. 0–6 سالن جي عمر واري گروهه ۾ 164,129 ٻار هئا، جن ۾ 84,298 ڇوڪرا ۽ 79,831 ڇوڪريون هيون—يعني 1000 ڇوڪرن تي 947 ڇوڪريون. سراسري خواندگي جي شرح 81.79% هئي ۽ ڪُل 1,279,137 پڙهيل لکيل ماڻهو هئا، جن مان 688,678 مرد ۽ 590,459 عورتون هيون.[41][42] هي شهر دنيا جي تيزي سان وڌندڙ شهرن جي فهرست ۾ 122هين نمبر تي رکيل آهي.[43] ڪُل ڪچي آبادي (سلمن) جو حصو ڪُل آبادي جو 44.61% آهي، جنهن جو مطلب آهي ته 770,971 ماڻهو ڪچي آبادين ۾ رهن ٿا.[44]

شهر جي آبادي جا تازي اندازا 2022ع ۾ 2,358,412 آهن.[45]

ٻولي ۽ مذهب

[سنواريو]



وشاکاپٽنم جون ٻوليون (2011)[46]

  تلگو (92.13%)
  اردو (2.77%)
  هندي (2.19%)
  اوڊيا (0.92%)
  ٻيون (1.99%)

تلگو سرڪاري ٻولي آهي ۽ مقامي ڳالهائيندڙن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.[47][48] هتي تلگو جون ٻه لهجون ڳالهائجن ٿيون: عام لهجو ۽ اتر آنڌرا (اتر اوڀر آندھرا) لهجو. ٻيون لهجو خاص طور انهن ماڻهن ۾ وڌيڪ آهي جيڪي اصل ۾ وزيانگرم ۽ سريڪاڪولم ضلعن سان لاڳاپيل آهن.[49] وشاکاپٽنم جي گهڻ رخي آباديءَ ۾ تامل،[50][51] مليالي،[52][53] سنڌي،[54] ڪنڊيگ،[55][56] اوڊيا،[57] بنگالي ۽ ڀارتي ٻين علائقن مان بيهاري لڏپلاڻ ڪندڙ به شامل آهن.[58][59] هتي هڪ اينگلو-انڊين برادري به آهي، جنهن کي شهر جا پهريان گهڻ ثقافتي رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.[60]

2011ع جي مردم شماري موجب شهر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي تلگو آهي، جنهن جا ڳالهائيندڙ 92.13% آهن؛ ان کان پوءِ اردو (2.77%)، هندي (2.19%) ۽ اوڊيا (0.92%) آهن.[46]

وشاکاپٽنم ۾ مذهب (2011)[61]
هندومت
 
 92.32%
اسلام
 
 3.85%
عيسائيت
 
 3.07%
ٻيا يا ذڪر نه ٿيل
 
 0.76%

شهر جي اڪثريت هندومت تي عمل ڪري ٿي؛ ان کان پوءِ اسلام ۽ عيسائيت آهن. قديم دور ۾ هتي ٻڌمت به رائج هو، جنهن جا ثبوت شهر کان ٻاهرين علائقن ۾ موجود ڪيترن ئي ٻڌمت وارن سنگھارامن مان ملن ٿا؛ پر وقت سان گڏ ٻڌمت تي عمل ڪندڙن جو انگ گهٽجي ويو، ۽ تازي مردم شماري موجب سڄي شهر ۾ انهن جو حصو لڳ ڀڳ 0.03% آهي.[62]

انتظاميا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وشاکاپٽنم جو انتظام
ڪلڪٽرٽ جي عمارت، وشاکاپٽنم

گريٽر وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن (جي وي ايم سي) شهر جي شهري ضرورتن ۽ سهولتن جي نگراني ڪندڙ مڪاني ادارو آهي.[63] هن علائقي جي ابتدائي ميونسپل ادارن مان هڪ، وزاگ (وشاکاپٽنم) ميونسپلٽي 1858ع ۾ ماڻهن جي بنيادي ڍانچي (انفراسٽرڪچر) ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. 1979ع ۾ ان کي ميونسپل ڪارپوريشن ۾ تبديل ڪيو ويو. گريٽر وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن 21 نومبر 2005ع تي آندھرا پرديش سرڪار جي حڪم (جي او) جاري ٿيڻ کان پوءِ وجود ۾ آئي.[64]

هن جو دائري اختيار 681.96 km2 (263.31 sq mi) آهي، جنهن ۾ ضم ٿيل ميونسپلٽيون گاجواڪا، انڪاپلي ۽ ڀيمنوپٽنم شامل آهن.[65][66] جيتوڻيڪ 2011ع جي مردم شماري موجب، آندھرا پرديش جي ضلعو-شهري سهولتن واري هينڊ بڪ ۾ ان جو رقبو 513.61 km2 (198.31 sq mi) ڄاڻايل آهي، جيڪو انهن سالن دوران ميونسپل ڪارپوريشن جي ڍڪيل علائقي ۾ واڌ ڏيکاري ٿو.[67]

وشاکاپٽنم جي ميونسپل ڪارپوريشن ٽي قانونن تحت هلائي وڃي ٿي. پهريون رياستي ميونسپل قانون، يعني آندھرا پرديش ميونسپلٽيز ايڪٽ 1965ع؛ ٻيو آندھرا پرديش ميونسپل ڪارپوريشنز ايڪٽ 1994ع؛ ۽ ان کان علاوه وشاکاپٽنم لاءِ مخصوص قانون، يعني وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1979ع پڻ لاڳو آهي.[68][69]

شهر کي 9 زونن ۾ ورهايو ويو آهي. ڀيميلي جي پنج ڳوٺن (آبادي 19,000) کي جي وي ايم سي جي حدن ۾ شامل ڪرڻ واري تازي گڏجاڻيءَ کان پوءِ وارڊن جو انگ وڌي 98 ٿي ويو.[70]

ميونسپل چونڊون ۽ شهري حڪومت جا عملدار

[سنواريو]

گذريل ميونسپل چونڊون 2007ع ۾ ٿيون. 13 سالن جي وڏي وٿي کان پوءِ چونڊون 23 مارچ 2020ع تي ٿيڻ لاءِ مقرر ٿيون.[71] آندھرا پرديش جي 145 ميونسپلٽين ۽ 10 ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ تازي چونڊون 30 مارچ تي ٿيون ۽ نتيجا سومر جي ڏينهن اعلان ڪيا ويا. سيماندھرا جي 92 ميونسپلٽين مان ٽي ڊي پي 65 ميونسپلٽيون ۽ وائي ايس آر ڪانگريس 19 کٽي. ست ميونسپل ڪارپوريشنن مان ٽي ڊي پي پنج ۽ وائي ايس آر ڪانگريس ٻه کٽيون.[71]

جي وي ايم سي جي شهري حڪمراني جو ڍانچو چونڊيل ونگ ۽ انتظامي ونگ تي مشتمل آهي: چونڊيل ونگ جي سربراهي ميئر ڪري ٿو، جڏهن ته انتظامي ونگ جي سربراهي انتظامي ڪمشنر ڪري ٿو؛ ان سان گڏ چار اضافي ڪمشنر ۽ اٺ زونل ڪمشنر پڻ آهن. ميئر جون چونڊون مارچ 2020ع ۾ ڪرائڻ جو منصوبا بندي ڪئي وئي هئي، پر تفصيل اڃا تائين ظاهر نه ٿيا.[71] هن وقت شهر جي ميونسپل ڪمشنر جي. سريجانا آهي. ميونسپل ڪمشنر ڪارپوريشن جي انتظامي معاملن جي نگراني ڪري ٿو.[72]

انتظامي ونگ ۾ انجنيئرنگ، عوامي صحت، روينيو، شهري منصوبه بندي، باغباني، تعليم، ماليات، عام انتظاميا، منصوبا، آئي ٽي اي-گورننس ۽ شهري ڪميونٽي ڊولپمينٽ جا کاتا شامل آهن.[73]

جي وي ايم سي جي تنظيمي ڍانچي ۾ اسٽينڊنگ ڪميٽيون، وارڊ ڪميٽيون ۽ خاص ڪميٽيون شامل آهن. ڪارپوريشن جون وارڊ ڪميٽيون گهٽ ۾ گهٽ ڏهن وارڊن تي مشتمل هجڻ گهرجن؛ خاص ڪميٽيون ڪارپوريشن پنهنجي ئي ميمبرن مان مقرر ڪري ٿي؛ ۽ هڪ اسٽينڊنگ ڪميٽي پڻ هوندي آهي جيڪا سڀني وارڊن جي چيئرپرسنن تي مشتمل هوندي آهي.[74]

ميونسپل بجيٽ

[سنواريو]

جي وي ايم سي مالي سال 2020–21 لاءِ INR4,171ڪروڙ (US$550 ملين) جو بجيٽ اندازو لڳايو. هي 2019–20 جي گذريل بجيٽ جي ڀيٽ ۾ INR337ڪروڙ (US$44 ملين) جي واڌ ڏيکاري ٿو.[75] جي وي ايم سي جو روينيو کاتو ملڪيت ٽيڪس، خالي زمين ٽيڪس وغيره لاڳو ڪري، ۽ منافعي وارن ادارن، پاڻي چارجز وغيره جي وصولي ۽ انتظام ذريعي آمدني پيدا ڪري ٿو.[76]

ماسٽر پلان

[سنواريو]
ڪيلسگري ٽڪريءَ سان گڏ سامونڊي روڊ، رات جو گاڏين جي روشنيءَ جي لڪيرن سان روشن

2019ع ۾ وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (وي ايم آر ڊي اي) جي پلاننگ ونگ “پرسيپٽو پلان 2051” تي ڪم شروع ڪيو، جيڪو 30 سالن جو حڪمتِ عملي منصوبو آهي، ان سان گڏ “ماسٽر پلان 2041” پڻ تيار ڪرڻ جي عمل ۾ آهي. “پرسيپٽو پلان” ۾ وسيلن جي تحفظ، علائقائي واڌ ويجهه، اقتصادي واڌ، ٽرانسپورٽ حڪمتِ عمليون، ساحلي زون ضابطن، آفتن جي انتظام حڪمتِ عملين، آباديءَ جي اڳڪٿي ۽ ورڇ، وسيع ڍانچي وارو منصوبي جو خاڪو ۽ عملدرآمدي منصوبا شامل ٿيڻ جي اميد آهي.[77]

“ماسٽر پلان” ٽرانزٽ-اورينٽيڊ ڊولپمينٽ حڪمتِ عملين سان واڌ ويجهه جي رٿا پيش ڪري ٿو، ۽ سيٽلائيٽ شهرن جهڙوڪ وزيانگرم، انڪاپلي، ڀيميلي وغيره جي توسيع، تجويز ڪيل ميٽرو-ريل ڪوريڊور سان گڏ موضوعاتي اقتصادي نوڊس، بس بنياد عوامي ٽرانسپورٽ، سياحتي منزلن جي ترقي، جامع ڳوٺاڻي ايجنڊا ۽ لچڪدار (رزليئنٽ) شهر منصوبه بندي شامل آهن.[77]

هڪ ٻي تجويز ۾ ڀوگا پورم هوائي اڏي کي شهر جي موجوده ڪاروباري مرڪزن ۽ اچوتاپورم جي صنعتي ڪلسٽرن سان، وشاکاپٽنم-چنائي صنعتي ڪوريڊور تحت، هڪ ٽرانزٽ ڪوريڊور ذريعي ڳنڍڻ شامل آهي.[77]

ضلعي انتظاميا

[سنواريو]

ضلعي جو رقبو 11,161 km2 (4,309 sq mi) آهي. سب-ڊويزن کي منڊلن ۾ ورهايو ويو آهي. وشاکاپٽنم ضلعي ۾ 43 منڊل آهن، ۽ هر منڊل جو سربراهه تحصيلدار هوندو آهي.[78] ضلعي ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن ۽ ٻه ميونسپلٽيون پڻ آهن. ضلعي ۾ چار روينيو ڊويزنون آهن.[79] روينيو ڊويزن جو سربراهه روينيو ڊويزنل آفيسر هوندو آهي، جيڪو سب-ڪليڪٽر يا ڊپٽي ڪليڪٽر جي درجي ۾ هوندو آهي. هو پنهنجي ڊويزن لاءِ سب-ڊويزنل مجسٽريٽ پڻ هوندو آهي.[80]

قانون ۽ امن امان

[سنواريو]

شهر ۾ قانون ۽ امن امان جا معاملا وشاکاپٽنم سٽي پوليس سنڀالي ٿي، جيڪا پوليس ڪمشنريٽ نظام سان ليس آهي؛ ان جو سربراهه پوليس ڪمشنر هوندو آهي ۽ مختلف زونن لاءِ ٽي ڊپٽي ڪمشنر مددگار هوندا آهن.[81] هن وقت سٽي پوليس ڪمشنر مسٽر منيش ڪمار سنها آهي.[82] وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (وي ايم آر ڊي اي) هڪ شهري منصوبه بندي ڪندڙ اداري طور، جي وي ايم سي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن کي ڍڪي ٿي؛ جنهن ۾ ٻه ڪارپوريشنون، هڪ ميونسپلٽي، هڪ نگر پنچائت ۽ ٻن ضلعن (وشاکاپٽنم ۽ وزيانگرم) مان 895 ڳوٺ شامل آهن.[83][66] شهر جو وڌايل علائقو، يعني وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن، 4,873 km2 (1,881 sq mi) تائين پکڙيل آهي ۽ آبادي 50,18,000 (مغربي: 5,018,000) آهي؛ ۽ اهو وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي جي انتظام هيٺ آهي.[84][85][86]

ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ وشاکاپٽنم شهر ۾ واقع آهي، ۽ ان ۾ فيملي ڪورٽون پڻ شامل آهن.

قانون ساز اسيمبلي ۽ پارليامينٽ

[سنواريو]

شهر جي حدن اندر قانون ساز اسيمبلي جون اٺ تڪون آهن. قانون ساز چونڊن ۾ گنٽا سرينواسا رائو ڀيميلي مان چونڊجي اسيمبلي ۾ آيو. وامسي ڪرشنا سرينواس وشاکاپٽنم ڏکڻ مان چونڊجي آيو. وشاکاپٽنم اوڀر لاءِ ولاگاپوڊي رامڪرشنا بابو چونڊجي آيو. وشاکاپٽنم اتر لاءِ پينميٽسا وشنو ڪمار راجو، ۽ وشاکاپٽنم اولهه لاءِ پي. جي. وي. آر. نائيڊو چونڊجي آيو. گاجواڪا لاءِ پلا سرينواسا رائو، ۽ پينڌورٿي لاءِ پنچڪرلا راميش بابو چونڊجي آيا. انڪاپلي لاءِ ڪوناتھلا رامڪرشنا چونڊجي آيو.[87] اٺ تڪن مان انڪاپلي ۽ پينڌورٿي انڪاپلي لوڪ سڀا تڪ هيٺ اچن ٿا، جنهن جو ميمبر پارليامينٽ سي. ايم. راميش آهي.[88] لوڪ سڀا ۾ وشاکاپٽنم جو موجوده ميمبر پارليامينٽ ماتھڪميلّي ڀارت آهي.[89]

شهري سهولتون

[سنواريو]

آنڌرا پرديش اوڀر پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ (اي پي اي پي اي ڊي سي ايل) وشاکاپٽنم شهر کي بجلي فراهم ڪري ٿي.[90] شهر ۾ باهه وسائڻ جون خدمتون رياستي فائر کاتي، يعني آندھرا پرديش اسٽيٽ ڊزاسٽر ريسپانس ۽ فائر ڊپارٽمينٽ، اوڀر علائقو (اي پي فائر) انجام ڏئي ٿو.[91]

شهر جي پاڻي جي فراهمي بنيادي طور ٽن سروس رزروائرن ۾ ذخيرو ڪئي ويندي آهي: ٽائون سروس رزروائر، دوارڪانگر؛ هاءِ-ليول سروس رزروائر، ٽي بي روڊ، اپلينڊز؛ ۽ سرڪٽ هائوس رزروائر، والٽئير اپلينڊز. شهر کي سطحن (ڪنٽورز) مطابق 14 بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر بلاڪ لاءِ الڳ رزروائر مقرر آهي. سسٽم جي مختلف حصن کي مجموعي طور 35 رزروائر خدمت ڏين ٿا. گهريلو پاڻي جي فراهمي گهڻو ڪري عوامي نلن ۽ گهرن جي سروس ڪنيڪشنن ذريعي ٿيندي آهي.[92]

زميني پاڻيءَ جي ذريعن طور لڳ ڀڳ 2072 بور ويل موجود آهن. 2015ع جي هڪ رپورٽ مطابق، “جي وي ايم سي خام پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ گهڻو ڪري سطحي پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿي ۽ شهر جي 54.9 سيڪڙو آبادي کي گهر-سطح پائپ ڪنيڪشنن ذريعي فراهمي ڏئي ٿي. فراهميءَ ۾ لڳ ڀڳ 66 ملين ليٽر في ڏينهن (ايم ايل ڊي) جو خلاءُ موجود آهي”.[93]

2019 کان، شهر جي صرف 50 سيڪڙو آبادي کي زيرزمين نيڪال (انڊرگرائونڊ ڊرينيج) جي سهولت حاصل آهي. اهو هن پس منظر ۾ آهي ته گذريل ڏهاڪي دوران شهر وڌيو ۽ ڀيميلي ۽ انڪاپلي سميت ٻين پري-پاسي وارن ڳوٺن کي جي وي ايم سي جي حدن ۾ شامل ڪيو ويو. جي وي ايم سي INR10ڪروڙ (US$1.3 ملين) جي بجيٽ سان زيرزمين نيڪال نيٽ ورڪ وڌائڻ جو منصوو شروع ڪيو آهي. نئون منصوو اندازي طور 8,000 گهرن کي زيرزمين نيڪال جي سهولت فراهم ڪندو. هي نيٽ ورڪ وينڪتا پورم ۽ ويمان نگر ۽ اُن جي ڀرپاسي وارن علائقن جي پمپنگ اسٽيشنن جي ڪمانڊ ايريا هيٺ تعمير ڪيو ويندو.[94]

2015ع ۾ ميونسپل ڪارپوريشن روزانو 920 ٽن ڪچرو پيدا ڪيو. سڀني وارڊن مان پيدا ٿيندڙ ڪچرو 2007ع کان ڪاپولوپپاڊا واري ڊمپ سائيٽ تي اُڇلايو ويندو رهيو آهي.[95]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وشاکاپٽنم جي معيشت
وزاگ اسٽيل پلانٽ جو داخلا دروازو

وشاکاپٽنم دنيا جي 100 تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي.[96] بندرگاه جي عام سمنڊي خوراڪ برآمدي گنجائش 115,000 ٽنs (127,000 شارٽ ٽنs) آهي[97] ۽ مالي سال 2015ع ۾، قدر جي لحاظ کان، هن ٻين بندرگاهن جي ڀيٽ ۾ سمنڊي خوراڪ جي برآمدن ۾ پهرين نمبر حاصل ڪيو.[98] وشاکاپٽنم بندرگاهه ۽ گنگاورم بندرگاهه شهر جا ٻه بندر آهن، ۽ پهريون بندر مالي سال 2016–17ع دوران 60,000,000 ٽنs (66,000,000 شارٽ ٽنs) مال برداري سنڀالڻ سان سرفهرست رهيو.[99] هندوستان شپ يارڊ بحري بيڙي جي تعمير ۽ مرمت جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.[100]

معلوماتي ٽيڪنالاجي

[سنواريو]

تازن سالن ۾ آئي ٽي شعبي جي واڌ مقامي معيشت کي هٿي ڏني آهي.[101] 2016–17ع ۾ وشاکاپٽنم ۾ آئي ٽي صنعت جي ٽرن اوور ۾ واڌ ٿي ۽ اهو INR54بلين (US$710 ملين) طور رڪارڊ ٿيو، جڏهن ته 350 کان وڌيڪ فرمون موجود هيون؛[102] جڏهن ته 2013–14ع ۾ اها رقم INR1,450ڪروڙ (INR20 بلين يا US$260 ملين جي برابر، 2019ع ۾) ڄاڻايل هئي.[103] “سن رائز اسٽارٽ اپ وليج”، هڪ انڪيوبيشن سينٽر[104] ۽ فن ٽيڪ وئلي وزاگ قائم ڪيا ويا ته جيئن شهر کي آندھرا پرديش رياست ۾ عالمي فن ٽيڪ گاديءَ طور وڌايو وڃي.[105] ملينيئم آئي ٽي ٽاورز 1 جو افتتاح اُن وقت جي آندھرا پرديش جي وزيراعليٰ اين. چندرابابو نائيڊو 15 فيبروري 2019ع تي ڪيو، ۽ ملينيئم آئي ٽي ٽاورز 2 فن ٽيڪ سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ تياريءَ جي مرحلي ۾ آهي.[106]

شهر ۾ ڪيترين قومي ۽ گهڻ-قومي آئي ٽي/آئي ٽي اي ايس ۽ فن ٽيڪ ڪمپنين/فرمن جي موجودگي آهي، جهڙوڪ آءِ بي ايم، وپرو، ٽيڪ مهندرا، ڪينيڪسا، اِنفوٽيڪ، ميرڪل سافٽ ويئر سسٽمز، ڪنڊيوئنٽ، سائيئنٽ، پي ٽي ايم، ڪن سينٽرڪس، سدرلينڊ، ايڇ ايس بي سي وغيره. وڌيڪ سيڙپڪاريون به امڪان ۾ آهن، جهڙوڪ گوگل ايڪس، لليٿ اهوجا جي اي اين ايس آر ڪن سلٽنگ، فرينڪلِن ٽيمپلٽن، اِننووا سوليشنز وغيره، جيڪي شهر ۾ فن ٽيڪ وئلي سان لاڳاپيل آهن.[107][108] “برانڊڪس انڊيا اپيرل سٽي” ملڪ جو سڀ کان وڏو ٽيڪسٽائل پارڪ آهي ۽ هڪ ئي هنڌ تي 15,000 کان وڌيڪ عورت ملازمن کي روزگار ڏيڻ جو رڪارڊ رکي ٿو.[109]

جولاءِ 2025ع ۾ رپورٽ ٿيو ته گوگل وشاکاپٽنم ۾ 1 گيگا واٽ ڊيٽا سينٽر ڪيمپس ٺاهڻ لاءِ 6 ارب آمريڪي ڊالر سيڙپ ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿو. منصوبي ۾ لڳ ڀڳ 2 ارب آمريڪي ڊالر قابلِ تجديد توانائيءَ جي ڍانچي لاءِ پڻ شامل آهن، ۽ اميد آهي ته اهو ڪمپنيءَ جو ايشيا ۾ سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر ترقياتي منصوو هوندو. هي قدم آنڌرا پرديش جي اُن وسيع هدف سان هم آهنگ آهي جنهن تحت پنجن سالن اندر مجموعي طور 6 گيگا واٽ ڊيٽا سينٽر گنجائش پيدا ڪرڻي آهي، ۽ مقصد ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ گهٽ ليٽنسي وارن ڊجيٽل خدمتن جي وڌندڙ گهرج کي پورو ڪرڻ آهي.[110][111]

ٻيون صنعتون

[سنواريو]

جواهر لال نهرو فارما سٽي (جي اين پي سي) وشاکاپٽنم ڀرسان پَراواڊا ۾ 2,400 ايڪڙ (9.7 km2) تي ترقي ڪئي وئي آهي، ۽ هتي وڏيون فارما ڪمپنيون موجود آهن، جهڙوڪ هاسپيرا، مائلن، ايسائي، ريڊيز ليب، اوروبندو فارما، ٽورينٽ فارما، ڊوِس ليب وغيره.[112][113][114] آندھرا پرديش ميڊ ٽيڪ زون لميٽيڊ ڀارت جو پهريون انتهائي جديد طبي سامان جي ٺاهه ۽ جاچ جي سهولت وارو مرڪز آهي، جيڪو ٺاهيندڙن ۽ نون جدت آڻيندڙن لاءِ کليل آهي.[115]

وشاکاپٽنم ڀرسان ميگنيز ڌات جي موجودگي سبب فيرو الاءِ پلانٽن جي گهڻائي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايلومينيم ريفائنريون جهڙوڪ ائن راڪ ايلومينيم ۽ جندال ايلومينيم شهر جي چوڌاري باڪسائيٽ ذخيرن سبب ترقي ڪري رهيون آهن.[116] وشاکاپٽنم “پيٽروليم، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميائي سيڙپڪاري علائقو (پي سي پي آءِ آر)” جو حصو آهي، جيڪو وشاکاپٽنم ۽ ڪاڪيناڊا جي وچ ۾ تجويز ڪيل آهي. اميد آهي ته پي سي پي آءِ آر 1.2 ملين نوڪريون پيدا ڪندو ۽ اندازي مطابق INR400بلين (US$5.2 بلين) جي سيڙپڪاري گهربل هوندي.[117] اين ٽي پي سي جو 2,000 ميگاواٽ وارو سمهدرِي سپر ٿرمل پاور اسٽيشن هڪ اضافي سپرڪرٽيڪل يونٽ جي تعمير سان توسيع جي مرحلي ۾ آهي، جيڪو 660 کان 1,000 ميگاواٽ تائين بجلي پيدا ڪندو.[118] هندوُجا گروپ وشاکاپٽنم ضلعي ۾ 1,070 ميگاواٽ ٿرمل پاور پلانٽ جي تعمير شروع ڪئي آهي، جنهن جي لاڳت 1.25 ارب آمريڪي ڊالر آهي.[119]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وشاکاپٽنم جي ثقافت
پونگل ميلي دوران سينگاريل ڍڳي سان هڪ ڳوٺاڻو

هي شهر مذهبي تنوع جي لحاظ کان ڏاڍو مالا مال آهي؛ هندو ڌرم هتي اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته اسلام، عيسائيت ۽ ٻڌ ڌرم جا پيروڪار به موجود آهن. تيلگو هتي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا شهر جي ڪاسموپوليٽن (گهڻ رُخي) ثقافت کي ظاهر ڪري ٿي؛ ساڳئي وقت اوڊيا، هندي، تامل ۽ مليالم ڳالهائيندڙن جي به نمايان موجودگي آهي. وشاکاپٽنم ۾ ڏکڻ ڀارتي ۽ مغربي طعامن جو سنگم ملي ٿو، ۽ موڙي مڪشر ۽ اراکو وئلي جو بانس ڪڪڙ جهڙا کاڌا مشهور آهن. شهر ۾ ڪيترائي ميلا ملهائيا وڃن ٿا، جن ۾ مڪر سنڪرنتي، اوگاڏي، ونايڪا چويٿي، ديپاولي ۽ داسرا شامل آهن. ڪرڪيٽ سڀ کان پسنديده راند آهي، ۽ ان لاءِ ڊاڪٽر واءِ. ايس. راجسيخرا ريڊي اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جهڙيون سهولتون موجود آهن. ان کان سواءِ شهر ۾ تيلگو سامسڪرُتِڪا نيڪيتنم ميوزيم، سبميرين ميوزيم، ٽي يو وي، ۽ هيرئير جهاز ميوزيم جهڙيون ڏسڻ لائق جايون به آهن.

شاعر

[سنواريو]

هن شهر سان لاڳاپيل ڪجهه نمايان شاعرن ۾ سري سري، گوللاپوڊي ماروتي راؤ ۽ سريوِنِّيلا سِيتھاراما ساستري شامل آهن.

مذهبي ماڳ

[سنواريو]
سمھچلم مندر

ڪجهه مذهبي ماڳ وڏي اهميت رکن ٿا، جهڙوڪ سمھچلم، جيڪو ڀڳوان نرسمھا جو مندر آهي ۽ شهر کان اتر طرف 16 km (9.9 mi) پري واقع آهي،[120][121] ۽ سري ڪناڪا مها لکشمي مندر. ٻڌ ڌرم جي عبادتگاهن ۽ ماڳن بابت آرڪيالاجيڪل کوٽائين—جن ۾ ٿوتلاڪونڊا، باويڪونڊا، پاوُرالاکونڊا ۽ پنچادرلا شامل آهن—هن علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي بالادستي ظاهر ڪئي آهي.[122]

آمد و رفت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وشاکاپٽنم ۾ آمد و رفت
ڪرمانّاپاليم تي وشاکاپٽنم ميٽرو ايڪسپريس هاءِ وي سروس
وشاکاپٽنم جنڪشن ريلوي اسٽيشن

شهر جا سفر ڪندڙ عام طور شهر بسون ۽ آٽو رکشا کي آمد و رفت جو بنيادي ذريعو پسند ڪن ٿا، جنهن کان پوءِ ٻه ڦيٿا گاڏيون ۽ ڪارون اچن ٿيون.[123] ڊگهن سفرن لاءِ روڊ ۽ ريل کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ۽ انهن لاءِ دوارڪا بس اسٽيشن ۽ وشاکاپٽنم جنڪشن ريلوي اسٽيشن ترتيبوار سهارو فراهم ڪن ٿيون.[124][125] شهر وٽ سامونڊي ۽ هوائي سفر جو ڍانچو به موجود آهي، جهڙوڪ وشاکاپٽنم بندرگاهه[126] ۽ وشاکاپٽنم هوائي اڏي[127].

اي پي ايس آر ٽي سي دوارڪا بس اسٽيشن مان شهر، ضلعي ۽ بين-رياستي بس خدمتون هلائي ٿي.[128] 600 کان وڌيڪ شهر بسون 150 روٽن تي هلن ٿيون، ان کان سواءِ بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم پينڊورٿي ۽ سمھچلم جي ٻن ڪوريڊورن ۾ هلندو آهي.[123]:21 منصوبابندي هيٺ “انٽيگريٽيڊ بس ٽرمينل ڪمپليڪس” مڊيلاپالم ۾ تعمير ڪيو ويندو.[129] بسون کان سواءِ شهر جي روڊن تي لڳ ڀڳ 25,000 آٽو رکشا هلن ٿا، جيڪي درمياني عوامي آمد و رفت فراهم ڪن ٿا.[123]:22

وشاکاپٽنم ڀارتي ريلوي جي ڏکڻ ڪنارو ريلوي زون جو هيڊڪوارٽر آهي. وشاکاپٽنم ريلوي اسٽيشن کي “اے1” اسٽيشن طور درج ڪيو ويو آهي[130] ۽ والٽئير ريلوي ڊويزن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪُل آمدني رکندڙ اسٽيشن آهي.[131] هتي روزانو اوسطاً 20,000–25,000 مسافرن جي آمد و رفت ٿئي ٿي، ۽ ميلن دوران اهو انگ 40,000 تائين پهچي سگهي ٿو.[125] هتي ملڪ جو سڀ کان وڏو ڊيزل لوڪوموٽو شيڊ موجود آهي، جنهن جي گنجائش 206 آهي.[132] وشاکاپٽنم ميٽرو هڪ منصوبابندي هيٺ ميٽرو ريل منصوو آهي.[133]

وشاکاپٽنم هوائي اڏي جو ٽرمينل

تائين 2013، شهر ۾ ٽرانسپورٽ موڊ شيئر جو سيڪڙو هن ريت آهي: 18% بسون، 9% آٽو، 15% ٻه ڦيٿا گاڏيون، 2% ڪارون، ۽ 55% غير موٽرائزد آمد و رفت (سائيڪلون ۽ پيادل).[123]:23 مجموعي روڊ نيٽ ورڪ جي ڪُل ڊيگهه 2,007.10 km (1,247.15 mi) آهي.[134] اين ايڇ 16، جيڪو هڪ وڏو شاهراهه آهي ۽ گولڊن ڪوادرليٽرل نظام جو حصو آهي، شهر کي باءِ پاس ڪري ٿو.

وشاکاپٽنم هوائي اڏي 2018ع ۾ ڪُل 2,815,205 مسافرن کي سروس ڏني، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 16.8% واڌ آهي. ساڳئي سال ۾ هتي ڪُل 23,264 جهازن جي اچ وڃ (آپريشن) رڪارڊ ٿي.

وشاکاپٽنم بندرگاهه ڀارت جي 13 وڏن بندرگاهن مان هڪ آهي ۽ آندھرا پرديش جو واحد وڏو بندرگاهه آهي. مال برداري جي مقدار جي لحاظ کان هي ڀارت جو ٻيو وڏو بندرگاهه آهي. اهو ڀارت جي اوڀر ڪناري تي واقع آهي ۽ چنئي ۽ ڪولڪاتا بندرگاهن جي وچ ۾ تقريباً وچئين هنڌ تي آهي. ڪروز شپنگ وشاکاپٽنم ۽ انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽن جي وچ ۾ هلندڙ آهي.[135][136]

تعليم

[سنواريو]
St Aloysius' Anglo-Indian High School (ايس اي ايس) 1847ع ۾ وشاکاپٽنم، آندھرا پرديش ۾ قائم ٿيو

ابتدائي ۽ ثانوي تعليم رياست جي “اسڪول ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ” هيٺ سرڪاري، امدادي ۽ خانگي اسڪولن وسيلي ڏني وڃي ٿي.[137][138] تعليمي سال 2016–17ع جي اسڪول انفارميشن رپورٽ موجب، شهري وشاکاپٽنم ۾ 1,44,268 (Western: 144,268) شاگرد[139] 434 اسڪولن ۾ داخل هئا.[140] مختلف اسڪولن ۾ سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن، سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ يا انڊين سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن جهڙا نصاب اختيار ڪيا ويندا آهن. اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو انگريزي ۽ تيلگو ٻوليون آهن.[141] “اسٽ. الائوشس اينگلو-انڊين بوائز هاءِ اسڪول” شهر جو سڀ کان پراڻو اسڪول آهي، جيڪو 1847ع ۾ قائم ٿيو.[142] وشاکاپٽنم ضلعي سينٽرل لائبريري حڪومت جي سهڪار سان هلندي آهي ۽ دوارڪا نگر ۾ واقع آهي.[143][144]

شهر ۾ حڪومت، آندھرا پرديش سوشل ويلفيئر ريزيڊينشل ۽ خانگي اداري هيٺ ڪيترائي جونيئر ڪاليج موجود آهن.[145] آندھرا يونيورسٽي “يونيورسٽيز گرانٽس ڪميشن” اسڪيم تحت منظور ٿيل واحد خودمختيار ڪاليج آهي.[146] مسز اي. وي. اين. ڪاليج شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان هڪ آهي.[147]:35

گِتام يونيورسٽي ۽ گائتري ويديا پريشد ڪاليج آف انجنيئرنگ شهر جا ٻيا فني تعليمي ادارا آهن. وشاکاپٽنم ۾ دامودرم سنجيويا نيشنل لا يونيورسٽي (ڊي ايس اين ايل يو) پڻ موجود آهي، جيڪا آندھرا پرديش رياست جي نيشنل لا يونيورسٽي آهي. ڊي ايس اين ايل يو ۾ داخلا ڪامن لا ايڊميشن ٽيسٽ ذريعي ٿيندي آهي ۽ قيام جي ترتيب موجب 17 نيشنل لا يونيورسٽين مان 15هين نمبر تي آهي. شهر کي ڀارت جو پهريون پيڪيجنگ پارڪ ملڻ جو امڪان آهي[148] جنهن سان انڊين انسٽيٽيوٽ آف پيڪيجنگ، آءِ آءِ پي[149] ۽ بِٽس پلاني ۽ برلا انٽرنيشنل اسڪول، سرالا برلا اڪيڊمي جي سرپرستي هيٺ قائم ٿيڻ جون تجويزون پڻ شامل آهن.[150]


انڊين ميريٽائم يونيورسٽي (آءِ ايم يو) ڀارت جي حڪومت پاران پارليامينٽ جي هڪ ايڪٽ (انڊين ميريٽائم يونيورسٽي ايڪٽ 2008) تحت مرڪزي يونيورسٽي طور قائم ڪئي وئي. آءِ ايم يو سامونڊي شعبي لاءِ انساني وسيلن جي ترقي ۾ ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ تيار آهي. شهر ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوشيانوگرافي پڻ موجود آهي. انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ،[151] ۽ انڊين انسٽيٽيوٽ آف پيٽروليم اينڊ انرجِي[152] به قومي اهميت وارا ٻيا ادارا آهن.

دفاع ۽ تحقيق

[سنواريو]

بحري اڏو

[سنواريو]
Vizag Port ۾ آءِ اين ايس وڪرانت
MILAN 2024 لاءِ وشاکاپٽنم جي دلڪش بندرگاهه تي آءِ اين ايس وڪرانت جو شاندار ظہور

وشاکاپٽنم اوڀر بحري ڪمانڊ جو هيڊڪوارٽر آهي، بحري سائنس ۽ ٽيڪنالاجيڪل ليبارٽري (هڪ ڊي آر ڊي او ليب)، چيف ڪوالٽي اشيورنس اسٽيبلشمينٽ (سي ڪيو اي اي)، اي ايف ايس آفيس، بحري ڊاڪ يارڊ (1949ع ۾ قائم)، ۽ بحري اڏا—جن ۾ آءِ اين ايس وِرباهو، آءِ اين ايس ڪرڻا، آءِ اين ايس ڪلنگا، آءِ اين ايس سَمُدريڪا، آءِ اين ايس ستاواهنا ۽ آءِ اين ايس ديگا شامل آهن—هتي موجود آهن. آءِ اين ايس رامبِلي تي هڪ نئون اڏو 5,000 ايڪڙ (20 km2) تي INR15بلين (INR21 بلين يا US$270 ملين جي برابر، 2019ع ۾) جي سيڙپڪاري سان تعمير ٿي رهيو آهي، جيڪو ڀارت جو پهريون مخصوص ائٽمي آبدوزن جو اڏو بڻجڻ لاءِ رٿيل آهي.[153][154] ڀارت جي پهرين ائٽمي آبدوز آءِ اين ايس اَريهانت بحري ڊاڪ يارڊ مان لانچ ڪئي وئي، ۽ ڀارت ڊائنامڪس ٽارپيڊو ٺاهڻ شروع ڪيا آهن.[155] شهر ۾ ڀارتي ساحلي محافظ جا جهاز ۽ آفيسون پڻ موجود آهن. ڪيترائي بحري تربيتي ادارا، جهڙوڪ نيوي شپ رائيٽ اسڪول،[156] پڻ هتي قائم آهن.

تحقيقي تنظيمون

[سنواريو]

ڀابها ائٽامڪ ريسرچ سينٽر (بي اي آر سي) جو ملڪ ۾ (ٽرومبي کان پوءِ) ٻيو تحقيقي مرڪز ضلعي جي اَچُتپورم منڊل ۾ موجود آهي.[157][158] ان کان سواءِ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوشيانوگرافي ۽ ڀارت جو موسميات کاتو جا آفيس پڻ موجود آهن.

راندين

[سنواريو]
ڪرڪيٽ لاءِ وڏو بين الاقوامي اسٽيڊيم
پي ايم پالم تي ڊاڪٽر واءِ. ايس. راجسيخرا ريڊي انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
وي ڊي سي اي اداراجاتي ليگ ڪرڪيٽ چيمپئن شپ 2015–16 کٽيندڙ اي اين سي ڪرڪيٽ ٽيم

ڪرڪيٽ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي، ان کان پوءِ ٽينس ۽ فٽبال آهن. وشاکاپٽنم ۾ ڪيترائي مقامي ڪرڪيٽ ٽيمون موجود آهن جيڪي ضلعي ۽ زونل ميچن ۾ شرڪت ڪن ٿيون. گلي ڪرڪيٽ يا پٺاڻهڙي ڪرڪيٽ (گهٽيّن يا پارڪن ۾ کيڏجندڙ ڪرڪيٽ جي هڪ صورت) مقامي نوجوانن ۾ تمام مشهور آهي. وشاکاپٽنم 2002ع ۾ حيدرآباد سان گڏ 32هين قومي رانديون گڏيل طور ميزبان رهيو. شهر ۾ ست ڪرڪيٽ اسٽيڊيم آهن، جيڪي رانجي ٽرافي ميچن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ انهن مان ٻه اسٽيڊيم ون ڊي انٽرنيشنل (او ڊي آءِ) ميچن لاءِ پڻ استعمال ٿيا آهن.[159] اندرا پريادَرشِني اسٽيڊيم، جيڪو ميونسپل ڪارپوريشن اسٽيڊيم جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پهريون او ڊي آءِ 9 ڊسمبر 1988ع تي ۽ آخري او ڊي آءِ 3 اپريل 2001ع تي ميزبان رهيو. بعد ۾ ان کي نئين ڊاڪٽر واءِ. ايس. راجسيخرا ريڊي انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، پي ايم پالم جي حق ۾ بند ڪيو ويو.[160]

ڊاڪٽر واءِ. ايس. راجسيخرا ريڊي انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم آندھرا ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جو هوم گرائونڊ آهي. هتي باقاعدي رانجي ٽرافي، ون ڊي انٽرنيشنلز، ۽ ٽيسٽ انٽرنيشنلز منعقد ٿين ٿا. اسٽيڊيم آندھرا ڪرڪيٽ ٽيم جو هوم گرائونڊ پڻ آهي. هتي آءِ پي ايل ميچون به نيوٽرل وينيو طور ٿيون. هتي پهريون ٽيسٽ ميچ انگلينڊ خلاف 17 نومبر 2016ع کان شروع ٿيو.[161][162]

پورٽ ٽرسٽ گولڊن جوبلي اسٽيڊيم وشاکاپٽنم جو ٻيو وڏو اسٽيڊيم آهي، جنهن ۾ انڊر-19 نوجوان انٽرنيشنلز منعقد ٿيا آهن. هتي 2014 پرو ڪبڊدي ليگ سيزن به تيلگو ٽائٽنز جي هوم گرائونڊ طور منعقد ٿيو.[163] سورنا ڀارتي اِنڊور اسٽيڊيم، جيڪو گريٽر وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن تعمير ڪيو، مختلف اِنڊور راندين لاءِ استعمال ٿيندو آهي،[164] ۽ جي وي ايم سي آڪوا اسپورٽس ڪمپليڪس (ترڻ ۽ ڊائيوِنگ لاءِ آبي مرڪز) سامونڊي ڪناري واري روڊ ڀرسان واقع آهي.[165]

سرفنگ جون سرگرميون رشيڪونڊا سمنڊ ڪناري تي عام آهن.[166] خوبصورت شهر ۾ چنتاپلّي وٽ اسڪوبا ڊائيوِنگ سياحن کي هر هنڌ کان متوجه ڪندي رهي آهي.[167] شهر ۾ ايسٽ پوائنٽ گولف ڪلب نالي هڪ گولف ڪورس پڻ آهي.

ميڊيا

[سنواريو]

شهر ۾ تيلگو روزانو اخبارن جا پبلشر ايينادو، آندھرا جيوٿي، ساڪشي، آندھرا ڀومي، آنڌرا پرڀا، وارٿا، سوريا، پرجاشڪتي ۽ وشالاانڌرا آهن. مقامي ٻوليءَ کان علاوه هتي ڪجهه انگريزي اخبارون به آهن، جهڙوڪ دي هندو، دي ٽائمز آف انڊيا، ڊيڪن ڪرانيڪل، دي هندو بزنس لائين، دي نيو انڊين ايڪسپريس ۽ دي هانس انڊيا.

ايف ايم اسٽيشنون

[سنواريو]

ڊي آر ايم

[سنواريو]
  • ايئر وِزاگ – 918 kHz، 2 اسٽيشنون[169]

نمايان شخصيتون

[سنواريو]
سر سي. وي. رامن، نوبل انعام يافته (1930) ۽ فزڪسدان، جيڪو رامن اثر جي دريافت لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.
سروپلي راڌاڪرشڻن، ڀارت جو پهريون نائب صدر، 1967ع جي ٽپالي ٺاپي تي.

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • "DMRC to prepare report on Vizag metro rail". 12 September 2014. 19 September 2014 تي حاصل ڪيل.*

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

Visakhapatnam سفري راهنما منجانب وڪي سفر Wikivoyage

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "How Waltair flourished to become Visakhapatnam, the City of Destiny". 18 August 2019.
  2. 1 2 3 Hatangadi, Hatangadi (21 February 2016). "Vizag's hidden history". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Raju, Rapaka Satya (1989). Urban Unorganised Sector in India (انگريزي ۾). Mittal Publications. ص. 69. 16 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "First Sepoy Mutiny took place in Vizag". The Hindu. 4 October 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "city of destiny".
  6. ↑ Kapil, Fathima Kutty (2 October 1989). District Administration and Social Change in India: A Study of Vizagapatnam District, 1794-1898 (2nd ڇاپو). Stosius Inc. - Advent Books Division. ISBN 978-8170271444.
  7. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "history1".
  8. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "history2".
  9. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "history3".
  10. ↑ "About Vizag, Visakhapatnam City, Tourism and History". Visakha guide (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "Changing strategies and global power in the long eighteenth century", War, Power and the Economy, 1 Edition. | New York : Routledge, [2017]: Routledge, ص. 33–47, 4 October 2016, doi:10.4324/9781315720197-10, ISBN 978-1-315-72019-7, 25 January 2025 تي حاصل ڪيل{{citation}}: CS1 maint: location (ڳنڍڻو) CS1 maint: work parameter with ISBN (ڳنڍڻو)
  12. ↑ Archives, Royal (26 April 2022). "Anakapalli (Zamindari)". Royal Archives (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Visakhapatnam declared as new capital of Andhra Pradesh". Arabian Post (آمريڪي انگريزي ۾). 1 February 2023. 6 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ "Pavuralakonda". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  15. 1 2 Gopal, B. Madhu (30 September 2023). "Andhra Pradesh's Bojjannakonda gets major facelift to draw more tourists". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Patnaik, Santosh (12 January 2020). "INTACH efforts to protect Buddhist site bear fruit". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "Top 20 Buddhist Stupas in India – Earth is Mysterious" (آمريڪي انگريزي ۾). 24 May 2020. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "bavikonda". buddhist-tourism.com. اصل نسخو مان 22 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "thotlakonda". The Hindu. 18 June 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  20. 1 2 Senapati, Neelmani; Sahu, Nabin Kumar (1966). "Orissa District Gazetteers: Karaput". INDIAN CULTURE (انگريزي ۾). Government of Odisha. ص. 73. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ Singh Deo, Kumar Bidyadhar (1971). Nandapur: A Forsaken Kingdom. Cuttack: Utkal Sahitya Press. ص. 69.
  22. ↑ "South Indian; India - Sword and scabbard (talwar)". www.rct.uk (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Viśakha traces its name to Buddhist princess". The Hindu. 15 July 2002. اصل نسخو مان 13 September 2003 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Gettleman, Jeffrey; Raj, Suhasini; Schultz, Kai; Yasir, Sameer (7 May 2020). "Gas Leak in India at LG Factory Kills 11 and Sickens Hundreds". The New York Times (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0362-4331. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "location".
  26. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "geo".
  27. 1 2 3 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "climate".
  28. ↑ "introduction". US: britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "situated place". India: andhrauniversity. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "unauthorised hill slope occupation an environmental hazard". times of india. India. 21 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ "Least temperature recorded in Vizag". The Hindu. 19 December 2018. 21 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "climate of the city". India: climate data. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Visakhapatnam Climatological Table Period: 1951–1980". India Meteorological Department. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Cyclone Hudhud pounds eastern India". 12 October 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 24 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "Climatological Tables of Observatories in India 1991-2020" (PDF). India Meteorological Department. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 10 November 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Normals Data: Visakhapatnam - India Latitude: 17.72°N Longitude: 83.30°E Height: 3 (m)". Japan Meteorological Agency. اصل نسخو مان 29 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Climate and monthly weather forecast Visakhapatnam, India". Weather Atlas. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "IMDnormals".
  39. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "IMDextremes".
  40. ↑ "Swachh Vayu Sarvekshan 2024" (PDF). Swachh Vayu Sarvekshan 2024. 7 September 2024. اصل نسخو (PDF) مان 14 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ "District Census Handbook – Visakhapatnam" (PDF). Census of India. ص. 26–27, 52. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ G, Siva (25 August 2014). "Greater Visakhapatnam Municipal Corporation polls unlikely this year". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "World's fastest growing urban areas (1)". City Mayors. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "Visakhapatnam City Census 2011 data". Census 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ "Recent estimates of visakhapatnam". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  46. 1 2 "Table C-16 Population By Mother Tongue (Town level): Andhra Pradesh". Census of India. Registrar General and Census Commissioner of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Need to protect Telugu language stressed". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Telugu Tirunallu draws to a close". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Visakhapatnam language". Maps of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "Celebration time for Tamilians". The Hindu. 13 April 2014. 13 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ Rani Devalla (21 October 2015). "Blend of tradition and creativity". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Rani Devalla (18 September 2013). "Malayalis feel at home in vizag". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ B.Madhugopal (8 December 2015). "Malayalees seek direct daily train to mangalore". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 8 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ Rani Devalla (10 November 2014). "Sindhis make merry". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2016 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Sulogna Mehta (31 March 2013). "Kannadigas make a mark by displaying their rich tradition". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Rani Devalla (17 November 2014). "Kannadigas in celebration mode". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2014 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Get set to savour Odia delicacies". The Hindu. 31 March 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ Sulogna Mehta (28 February 2014). "Cosmo vizag celebrates Shivaratri". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "1500 cultural associations of vizag". The Hindu. اصل نسخو مان 6 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Anglo Indians: Vizag's first cosmopolitans - Times of India". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "C-01 Population By Religious Community: Andhra Pradesh". Registrar General and Census Commissioner of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "Visakhapatnam Religion Census 2011". Census2011.co.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "Vizag civic body to study erosion; big plan to nourish beach". Deccan Chronicle. 15 July 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "About Vizag Corporation". Greater Visakhapatnam Municipal Corporation. اصل نسخو مان 12 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "Municipalities, Municipal Corporations & UDAs" (PDF). Directorate of Town and Country Planning. Government of Andhra Pradesh. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 8 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  66. 1 2 "GOs issued on merger of two civic bodies, 10 panchayats". The Hindu. Visakhapatnam. 31 July 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "GVMC Website". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Andhra Pradesh Municipal Corporations Act, 1994". www.bareactslive.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "Visakhapatnam Municipal Corporation Act 1979". www.bareactslive.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ "GVMC". اصل نسخو مان 23 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  71. 1 2 3 "Andhra Pradesh municipal polls: TDP wins big in Seemandhra, Congress bags most seats in Telangana". The Economic Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ "Municipal Commissioner". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "GVMC functions". اصل نسخو مان 23 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ "Key Committees". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "GVMC's budget for 2020-21 fiscal pegged at Rs 4,171 crore". The Times of India. 23 May 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "GVMC Budget". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  77. 1 2 3 "Masterplan-2051: Urban body starts work on 30-yr road map". The Times of India. 27 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Mandals | Visakhapatnam District, Government of Andhra Pradesh" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "Visakhapatnam District, Government of Andhra Pradesh | The City of Destiny..." (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ "Revenue Division | Visakhapatnam District, Government of Andhra Pradesh" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "Official Website of Visakhapatnam Police". vizagcitypolice.gov.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Gilai, Harish (9 October 2020). "Police to issue licence for temporary cracker shops". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ "Key Facts on VMR" (PDF). Visakhapatnam Urban Development Authority. ص. 44–45. اصل نسخو (PDF) مان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ "Upgradation of VMRDA". The Times of India. Visakhapatnam. 13 August 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2018 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "VMRDA loses 1,628 sq.km to new urban development body". The Times of India. Visakhapatnam. 13 February 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "Key Facts on VMR" (PDF). Visakhapatnam Urban Development Authority. ص. 44–45. اصل نسخو (PDF) مان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ "Members Information". Andhra Pradesh State Legislature. اصل نسخو مان 23 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ "MPs". Anakapalli District. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ "Public Representative". Visakhapatnam District. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ "Electricity | Visakhapatnam District, Government of Andhra Pradesh" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ "AP Fire Services | Manpower - Deputation other Organisations". fireservices.ap.gov.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ "Vizag water" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ "VizagCityOnline.com - The Water You Drink". www.vizagcityonline.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ "New underground drainage project to cover 8,000 homes". The Times of India. 13 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "SAC" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 26 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  96. ↑ "11 Indian cities among world's fastest growing - Times of India". The Times of India. 23 October 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ "Visakhapatnam Fishing Harbour to get modern market amenities". The New Indian Express. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ Kumar, V Sajeev (3 July 2015). "Vizag port tops in seafood exports in terms of value". Business Line. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  99. ↑ Sarma, Ch. R. S (31 March 2017). "Vizag port cargo handling crosses 60-million tonne mark again". Business Line. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "On national security interests, Govt moves Hindustan Shipyard to Defence ministry - Times of India". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ "IT Industry in Vizag". The Hindu. 23 August 2011. 8 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ Patnaik, Santosh. "IT Secretary unveils big plans for Vizag". The Hindu. 16 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ "Next two-year crucial for Vizag sector - Times of India". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Subrahmanyam, G. S. (30 September 2014). "Starup village in Vizag". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "Andhra Pradesh: The Making of a Tech Hub". India Today. 9 November 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2020 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ ColorsThemes. "Projects". visakhapatnamsmartcity.com. اصل نسخي مان 11 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ Patnaik, Santosh (3 January 2018). "Franklin Templeton, Innova Solutions to open campus in city". The Hindu. ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ "Lalith Ahuja's ANSR to set up Rs 1,000 crore fintech facility at Vizag". The Economic Times. 10 October 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "Textile Commissioner all praise for Brandix Park". The Hans India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ Varadhan, Sudarshan; Varadhan, Sudarshan (30 July 2025). "Google to invest $6 billion in southern India data centre, sources say". Reuters (انگريزي ۾). 1 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ "Google to invest $6 billion in India for Asia's biggest datacentre project: Report". The Times of India. 30 July 2025. ISSN 0971-8257. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 July 2025 تي محفوظ ڪيل. 1 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "USIBC to invest $5 billion in AP's pharma & healthcare sector". pharmabiz.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "Jawaharlal Nehru Pharmacity". ramky.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Top 20 Pharmaceutical Companies in Vizag – Best Pharma Companies". TutorialWatch. اصل نسخي مان 23 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 December 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد)
  115. ↑ "AMTZ.IN". amtz.in. اصل نسخو مان 23 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ Bayya, Venkatesh (18 January 2014). "Here's the refinery, where's the bauxite?". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Patnaik, Santosh (23 January 2015). "Hpcl plans huge investment". The Hindu. 23 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ Service, Express News (24 March 2015). "NTPC Plans Super Critical Unit". The New Indian Express (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "Hinduja commissions 1,040-MW thermal power project in Vizag". Business Standard. 25 July 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "History of temple". simhachalam. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "About Simhachalam temple". simhachalam. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ Bhattacharjee, Sumit (26 November 2022). "Buddhist treasure troves of Visakhapatnam". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  123. 1 2 3 4 "NMT city-specific plan for Visakhapatnam" (PDF). Vijayawada Municipal Corporation. ص. 23. 18 April 2017 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  124. ↑ "Dasara rush starts at rail, bus stations - Times of India". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  125. 1 2 "Visakhapatnam railway station witnesses 40,000 footfall before fest - Times of India". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ "Passenger ship sails to Andaman under clear sky". The Hans India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ Gopal, B. Madhu. "Flurry of special flights at city airport". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ "Buses towards Vizianagaram to leave from Dwaraka Bus Station". The Hindu. 20 October 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ "Integrated bus terminal soon in city". The Hindu. 20 June 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ "Statement showing Category-wise No.of stations" (PDF). Indian Railways. ص. 2. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ "Waltair Division nets highest-ever earnings". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ "Diesel Locomotive Shed, Visakhapatnam" (PDF). Indian Railways. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ "First phase of Vizag metro rail to be ready by the end of 2018". The Times of India. 5 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ "DETAILS OF ROADS IN EACH ULB OF ANDHRA PRADESH". اصل نسخو مان 1 August 2016 تي محفوظ ڪيل.
  135. ↑ fullahead.org. "VISAKHAPATNAM PORT TRUST - HOME PAGE". vizagport.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ Basu, Arpit (14 September 2019). "Now, you can 'cruise' to Malaysia from city". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "School Education Department" (PDF). School Education Department, Government of Andhra Pradesh. اصل نسخو (PDF) مان 19 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ "The Department of School Education – Official AP State Government Portal". ap.gov.in. اصل نسخو مان 7 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "Student Information Report". Commissionerate of School Education. Child info 2016–17, District School Education – Andhra Pradesh. اصل نسخو مان 1 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 8 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ "GIS Coordinates". Commissionerate of School Education. Government of Andhra Pradesh. اصل نسخو مان 9 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 8 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ Devalla, Rani. "Introduction of English medium in municipal schools decried". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ Benjamin, Ravi. P. "Old town, a pale shadow of a glorious past". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "Public Libraries in Visakhapatnam district". publiclibraries.ap.nic.in. اصل نسخو مان 18 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "Buzz of activity at The Hindu Ozone Day contest". The Hindu. 17 September 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "List of colleges in Visakhapatnam district". Board of Intermediate Education. 27 September 2016 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  146. ↑ "Autonomous colleges list" (PDF). Universities Grants Commission. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 18 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "city_of_destiny 2".
  148. ↑ Patnaik, Santosh (7 January 2015). "India's first packaging park likely to be set up in Vizag". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ "IIP studying viability of extension centre in Visakhapatnam". The Times of India. 10 September 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "Four sites identified for BITS, Sarala Birla Academy in district". The Times of India. 21 January 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Sumit Bhattacharjee (30 January 2015). "IIM-V to begin with flagship programme in management". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ "Petroleum Minister Launches Website of IIPE Visakhapatnam". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 29 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "India readies hi-tech naval base to keep eye on China". دي ٽائمز آف انڊيا. 26 March 2013. اصل نسخو مان 27 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2013 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد)
  154. ↑ "Navy to have second base near Vizag". دي هندو. 17 September 2006. اصل نسخو مان 4 December 2007 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2013 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد)
  155. ↑ "Bharat Dynamics opens unit at Visakhapatnam". The Hindu BusinessLine. 27 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "ShipWright School : Training : Indian Navy". indiannavy.nic.in. اصل نسخو مان 18 February 2015 تي محفوظ ڪيل.
  157. ↑ "Second campus in Vizag: BARC may begin work later this year". The Hindu BusinessLine. 28 January 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ Bandari, Pavan Kumar (4 December 2019). "BARC invites applications to fill the vacancies at Visakhapatnam and Mumbai centres". The Hans India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "YSR stadium not in the list of IPL match venues". The New Indian Express (انگريزي ۾). 17 February 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ "Vizag stadium to be named after YSR". The Hindu (Indian English ۾). 14 September 2009. ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ "Home strength set to be tested again". ESPNcricinfo (انگريزي ۾). 16 November 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "Rohit Sharma's career-defining match and a trouncing of England: A look at India's Test record in Visakhapatnam". Hindustan Times. 1 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "Pro Kabaddi League season". The Times of India. 18 July 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2014 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "sports indore stadium". GVMC sports. اصل نسخو مان 24 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ Gopal, B. Madhu (27 April 2012). "GVMC Aqua Sports Complex". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ "Rushikonda a big draw for cricketers". The Hindu. 17 November 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  167. ↑ "Vizag emerging as a major diving destination in India. Here's why!". Visakhapatnam News, Vizag Breaking News, Andhra Pradesh, India News, Entertainment, Movies, Magazine & More... 23 August 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ "FM Radio Stations in Visakhapatnam, Andhra Pradesh". fmstations.bharatiyamobile.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  169. ↑ An awareness Demo on DRM car Radio for BHEL Manager Sri Venugopal Vizag on 25-12-2023, 25 December 2023, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2023 تي محفوظ ڪيل, 26 December 2023 تي حاصل ڪيل
  170. ↑ "Edward Hay Mackenzie Elliot". genealogy.links.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "Sir Walter Elliot". genealogy.links.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ "Vizag to be a mega city, says well-known Vizagite, Ramana Gogula". 20 September 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2018 تي حاصل ڪيل.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=وشاکاپٽنم&oldid=367129" تان ورتل