وزير

هڪ وزير (Vizier؛ عربي: وزير, romanized: wazīr؛ Persian: وزیر, romanized: vazīr) "عظيم فارس" جي ملڪن ۾ هڪ اعليٰ درجي جو سياسي صلاحڪار يا وزير هوندو آهي.^[1] عباسي خليفن وزير جو لقب ان عهديدار کي ڏنو جنهن کي اڳ ۾ katib (سيڪريٽري) چيو ويندو هو. هي شروعات ۾ صرف هڪ مددگار هو پر بعد ۾ ساساني بادشاهن جي دبير (سرڪاري منشي) جو جانشين ۽ نمائندو بڻجي ويو.^[2] جديد دور ۾، هي اصطلاح وچ اوڀر ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ سرڪاري وزيرن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. انگريزيءَ ۾ ان جا مختلف هجي (spellings) جهڙوڪ vizir، wazir، ۽ vezir پڻ استعمال ٿين ٿا.

ڪجهه تهذيبن ۾ وزيرن جي مجموعي تي هڪ وزير اعظم (Grand Vizier) پڻ مقرر هوندو آهي.

لغوي اشتقاق

وزير جو لفظ عربي ٻوليءَ جي لفظ 'وزرا' (wazara) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "بار کڻڻ".^[3] هي لفظ قرآن شريف ۾ پڻ آيو آهي، جتي حضرت هارون عليه السلام کي حضرت موسيٰ عليه السلام جو 'وزير' (مددگار) بيان ڪيو ويو آهي. عباسي خليفن جي دور ۾، هن اصطلاح جي معنيٰ "نمائندو" يا "نائب" ٿي وئي.^[4]

^[4]

هڪ ٻي امڪان موجب هي هڪ ايراني لفظ آهي، جيڪو پهلوي ٻوليءَ جي لفظ 'وچير' (vičir) مان نڪتل آهي، جنهن جي شروعاتي معنيٰ "فرمان" يا "حڪم" هئي، پر بعد ۾ ان جي معنيٰ "قاضي" يا "منصف" ٿي وئي.^[5] آرٿر جيفري ان کي هڪ خالص ايراني لفظ سمجهي ٿو جنهن جو بنياد اوستا ٻوليءَ ۾ موجود آهي.^[5]

تاريخي وزارت جا لقب

وزير جو عهدو پهرين عباسي خليفن جي دور ۾ سامهون آيو^[4]

^[4] ۽ سڄي اسلامي دنيا ۾ پکڙجي ويو.

وزير حڪمران ۽ رعيت جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪردار ادا ڪندو هو.^[6] 11هين صديءَ جي قانوني ماهر الماوردي وزيرن جا ٻه قسم بيان ڪيا آهن: هڪ 'وزير التنفيذ' (جنهن وٽ محدود اختيار هوندا هئا) ۽ ٻيو 'وزير التفويض' (جنهن وٽ وسيع شهري ۽ فوجي اختيار هوندا هئا).^[7]

^[7]

اسلامي رياستن ۾

پڻ ڏسو: Grand vizier

ايران: مسلم ايران ۾ شهنشاهه جي ماتحت وزير اعظم کي عام طور تي 'وزير اعظم' سڏيو ويندو هو.
اندلس: اموي دور ۾ قرطبه جي خليفن ڪيترائي وزير مقرر ڪيا هئا. 1008ع ۾ هڪ ئي وقت 29 وزير هئا.^[8]

^[8]

مصر: فاطمي خليفن جي دور ۾ پڻ وزيرن جو وڏو ڪردار هو.
سلطنت عثمانيه: عثماني سلطنت ۾ وزير اعظم (Grand Vizier) سلطان کان پوءِ رياست جو طاقتور ترين ماڻهو هوندو هو.
سنڌ ۽ هند: بنگال سلطنت ۽ هندستان جي ٻين رياستن ۾ به مقامي عهديدارن کي وزير يا 'عزير' چيو ويندو هو.

جديد استعمال

جديد عربيءَ ۾ وزير (Wazīr) حڪومتي وزير لاءِ عام لفظ آهي. وزير اعظم کي اڪثر 'رئيس الوزراء' چيو ويندو آهي.

پاڪستان: پاڪستان ۾ حڪومت جي سربراهه کي وزير اعظم چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين کي وزير (مثال طور وزير خارجه).
ايران: ايران ۾ حڪومتي وزيرن کي 'وزير' ۽ وزير اعظم کي (اوهدو ختم ٿيڻ کان اڳ) 'نخست وزير' چيو ويندو هو.
اوڀر آفريڪا: ڪينيا ۽ تنزانيا ۾ سواحلي ٻوليءَ ۾ وزيرن کي 'وزيري' (Waziri) چيو ويندو آهي.

فن ۽ ادب ۾

عصري ادب ۽ ڊرامن ۾ "وزير اعظم" کي اڪثر هڪ منفي ڪردار (Stereotype) طور پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪو پردي جي پويان سازشون ڪندو آهي. ان جو مشهور مثال ڊزني جي فلم الائون ۾ جعفر جو ڪردار آهي.

شطرنج تي اثر

شطرنج جي راند ۾، جنهن کي اڳ ۾ 'شطرنج' (Shatranj) چيو ويندو هو، اڄوڪي "راڻي" (Queen) واري مهري کي اصل ۾ وزير چيو ويندو هو. اڄ به وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن ئي ٻولين ۾ شطرنج جي راڻي کي وزير چيو وڃي ٿو.

پڻ ڏسو

vizier جي لغوي معنائن جي لاءِ وڪي لغت ۾ ڏسو

حوالا

↑ Chisholm, Hugh, مرتب (1911). "Wazir" . Encyclopædia Britannica. جلد 28 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 435. {{cite encyclopedia}}: Cite has empty unknown parameters: |HIDE_PARAMETER15=, |HIDE_PARAMETER13=, |HIDE_PARAMETER14c=, |HIDE_PARAMETER14=, |HIDE_PARAMETER9=, |HIDE_PARAMETER3=, |HIDE_PARAMETER1=, |HIDE_PARAMETER4=, |HIDE_PARAMETER2=, |HIDE_PARAMETER8=, |HIDE_PARAMETER20=, |HIDE_PARAMETER5=, |HIDE_PARAMETER7=, |HIDE_PARAMETER10=, |separator=, |HIDE_PARAMETER14b=, |HIDE_PARAMETER6=, |HIDE_PARAMETER11=, and |HIDE_PARAMETER12= (مدد)
↑ R. A. Nicholson, A Literary History of the Arabs, p. 257
↑ "vizier". Online Etymology Dictionary. 2017-07-22 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 Zaman 2002, p. 185. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTEZaman2002185" defined multiple times with different content
1 2 Jeffery, Arthur (2007). The foreign vocabulary of the Qur'ān. Leiden: Brill. p. 288. ISBN 9789004153523.
↑ "vizier", Encyclopædia Britannica 2010, Retrieved on 2010-06-17.
1 2 Zaman 2002, pp. 186–187. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTEZaman2002186–187" defined multiple times with different content
1 2 Carmona 2002, pp. 191–192. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTECarmona2002191–192" defined multiple times with different content

[EB1911-1] Chisholm, Hugh, مرتب (1911). "Wazir" . Encyclopædia Britannica. جلد 28 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 435. {{cite encyclopedia}}: Cite has empty unknown parameters: |HIDE_PARAMETER15=, |HIDE_PARAMETER13=, |HIDE_PARAMETER14c=, |HIDE_PARAMETER14=, |HIDE_PARAMETER9=, |HIDE_PARAMETER3=, |HIDE_PARAMETER1=, |HIDE_PARAMETER4=, |HIDE_PARAMETER2=, |HIDE_PARAMETER8=, |HIDE_PARAMETER20=, |HIDE_PARAMETER5=, |HIDE_PARAMETER7=, |HIDE_PARAMETER10=, |separator=, |HIDE_PARAMETER14b=, |HIDE_PARAMETER6=, |HIDE_PARAMETER11=, and |HIDE_PARAMETER12= (مدد)

[2] R. A. Nicholson, A Literary History of the Arabs, p. 257

[:0-3] "vizier". Online Etymology Dictionary. 2017-07-22 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTEZaman2002185-4] 1 2 3 4 Zaman 2002, p. 185. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTEZaman2002185" defined multiple times with different content

[jeffery-5] 1 2 Jeffery, Arthur (2007). The foreign vocabulary of the Qur'ān. Leiden: Brill. p. 288. ISBN 9789004153523.

[britannica-6] "vizier", Encyclopædia Britannica 2010, Retrieved on 2010-06-17.

[FOOTNOTEZaman2002186–187-7] 1 2 Zaman 2002, pp. 186–187. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTEZaman2002186–187" defined multiple times with different content

[FOOTNOTECarmona2002191–192-8] 1 2 Carmona 2002, pp. 191–192. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTECarmona2002191–192" defined multiple times with different content

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]