مواد ڏانھن هلو

وجود

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


وجودي مقداري نشان
وجودي مقداري نشان ∃ اڪثر منطق ۾ وجود کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

وجود :Existence هستي رکڻ جي حالت آهي، جيڪا عدم وجود ۽ نيستيءَ جي ابتڙ آهي. وجود کي اڪثر ماهیت جي ابتڙ رکيو ويندو آهي: ڪنهن موجود جي ماهيت ان جون بنيادي خاصيتون يا وصفون آهن، جن کي ان ڳالهه جي ڄاڻ کان سواءِ به سمجهي سگهجي ٿو ته اهو موجود حقيقي آهي يا نه.

وجوديات هڪ فلسفياڻو شعبو آهي، جيڪو وجود جي فطرت ۽ قسمن جو اڀياس ڪري ٿو. انفرادي وجود مان مراد انفرادي موجودن جو وجود آهي، جڏهن ته عام وجود تصورن يا ڪلين جي وجود ڏانهن اشارو ڪري ٿو. مڪان ۽ زمان ۾ موجود شين جو مادي وجود هوندو آهي، جيڪو انگن ۽ مجموعن جهڙن مجرد موجودن جي ابتڙ آهي. ٻيون امتيازي ورهاستون ممڪن، اتفاقي ۽ ضروري وجود جي وچ ۾، ۽ جسماني ۽ ذهني وجود جي وچ ۾ ڪيون وينديون آهن. عام نظرئي موجب، ڪو موجود يا ته وجود رکي ٿو يا نٿو رکي ۽ انهن ٻنهي جي وچ ۾ ڪا حالت ناهي؛ پر ڪجهه فيلسوفن جو چوڻ آهي ته وجود جا درجا ٿين ٿا، جنهن جو مطلب آهي ته ڪجهه موجود ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ درجي تائين وجود رکن ٿا.

وجوديات ۾ روايتي موقف اهو آهي ته وجود هڪ ٻئي درجي جي خاصيت، يا خاصيتن جي خاصيت آهي. مثال طور، اهو چوڻ ته شينهن موجود آهن، ان جي معنيٰ آهي ته شينهن هجڻ واري خاصيت گهٽ ۾ گهٽ هڪ موجود ۾ ملي ٿي. هڪ مختلف نظرئي موجب وجود پهرئين درجي جي خاصيت، يا انفرادي موجودن جي خاصيت آهي؛ يعني وجود فردن جي ٻين خاصيتن، جهڙوڪ رنگ ۽ شڪل، سان مشابهت رکي ٿو. اليڪسيس مينونگ ۽ سندس پوئلڳ هن خيال کي قبول ڪن ٿا ۽ چون ٿا ته سڀئي فرد اها خاصيت نٿا رکن؛ سندن چوڻ آهي ته سانتا ڪلاز جهڙا ڪجهه فرد آهن، جيڪي وجود نٿا رکن. ڪليت پسند هن نظرئي کي رد ڪن ٿا؛ اهي وجود کي هر فرد جي هڪ آفاقي خاصيت سمجهن ٿا. وجود جي تصور تي سڄي فلسفي جي تاريخ ۾ بحث ٿيندو رهيو آهي ۽ اهو قديم فلسفي ۾ ئي اهم ڪردار ادا ڪندو هو، جنهن ۾ قديم يونان جو سقراط کان اڳ وارو فلسفو، قديم هندستان جو هندو ۽ ٻڌ فلسفو، ۽ قديم چين جو دائوئي فلسفو شامل آهن. هي تصور منطق، رياضي، علميات، ذهن جو فلسفو، ٻوليءَ جو فلسفو ۽ وجوديت جهڙن شعبن سان لاڳاپيل آهي.


وجود (Entity) هڪ اهڙي شيءِ آهي جيڪا پاڻ موجود آهي ۽ هن لاء هن جو مادي وجود هجڻ ضروري ناهي، مثال طور، تجريدي ۽ افسانوي ڪردارن کي عام طور تي وجود سمجهيو ويندو آهي. عام طور تي، اهو به ڪو به مفروضو ناهي ته هڪ وجود متحرڪ يا موجود هجڻ گهرجي. هن شڪل جو فعل زمان "وجود اختيار ڪرڻ يا ڏيڻ" آهي؛ مطلب ته هڪ وجود کي يا پاڻ پنهنجي وجود کي مڪمل طور تي هڪ تازي وجود ۾ تبديل ڪرڻ ۽ تنهن ڪري انهن جي روح کي متحرڪ ڪيڻ آهي.

اصطلاح جو دائرو وسيع آهي ۽ اها جاندارن جو حوالو، قدرتي خاصيتن جهڙوڪ جبل، بي جان شيون جهڙوڪ ٽيبل، انگ يا سيٽ علامتن جي طور تي ڪاغذ تي لکيل، انساني فعل جهڙوڪ قانون، ڪارپوريشن ۽ تعليمي مضمون يا مافوق الفطرت مخلوق جهڙوڪ ديوتا ۽ روح ٿي سگهي ٿو.

وصف ۽ لاڳاپيل اصطلاح

[سنواريو]

وجود حقيقي هجڻ يا حقيقت ۾ حصيدار هجڻ جي حالت آهي.[1] وجود حقيقي موجودن کي خيالي موجودن کان الڳ ڪري ٿو،[2] ۽ اهو انفرادي موجودن توڙي حقيقت جي مجموعي وجود ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو.[3] انگريزي لفظ "existence" چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ قديم فرانسيسي مان انگريزي ٻوليءَ ۾ داخل ٿيو ۽ ان جون پاڙون وچئين دور جي لاطيني اصطلاح ex(s)istere ۾ آهن، جنهن جي معنيٰ ”سامهون اچڻ“، ”ظاهر ٿيڻ“ ۽ ”اڀرڻ“ آهي.[4] وجود جو اڀياس مابعدالطبيعات جي هڪ ذيلي شعبي وجوديات ۾ ڪيو ويندو آهي.[5][lower-alpha 1]

”هستي“، ”حقيقت“ ۽ ”فعليت“ جا اصطلاح اڪثر ”وجود“ جي هم معنيٰ طور استعمال ٿيندا آهن،[8] پر وجود جي صحيح وصف ۽ انهن اصطلاحن سان ان جو لاڳاپو تڪراري آهي.[9] مابعدالطبيعات جي ماهر اليڪسيس مينونگ (1853–1920) موجب، سڀني موجودن کي هستي حاصل آهي، پر سڀئي موجود وجود نٿا رکن. سندس دليل آهي ته رڳو ممڪن شيون، جهڙوڪ سانتا ڪلاز، هستي ته رکن ٿيون پر وجود نٿيون رکن.[10] وجوديات جي ماهر تاڪاشي ياگيساوا (ويهين صدي–هاڻوڪو دور) وجود ۽ حقيقت جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو؛ هو ”حقيقت“ کي وڌيڪ بنيادي اصطلاح سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها سڀني موجودن جي هڪجهڙي وصف ڪري ٿي، ۽ وجود کي هڪ نسبتي اصطلاح طور بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪنهن موجود کي ان دنيا سان ڳنڍي ٿو، جنهن ۾ اهو رهي ٿو.[11] فيلسوف گوٽلوب فريگي (1848–1925) موجب، فعليت جو دائرو وجود کان سوڙهو آهي، ڇاڪاڻ ته رڳو فعلي موجود ئي تبديليون پيدا ڪري ۽ انهن مان گذري سگهن ٿا، جڏهن ته انگن ۽ مجموعن جهڙا غير فعلي موجود به وجود رکن ٿا.[12] ايڊمنڊ هسرل (1859–1938) جهڙن ڪجهه فيلسوفن موجب، وجود هڪ بنيادي تصور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ان کي ٻين اصطلاحن ۾ دائريت کان سواءِ بيان نٿو ڪري سگهجي. ان مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته وجود جي وصف ڪرڻ يا ان جي فطرت بابت غير معمولي انداز ۾ ڳالهائڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو.[13]

وجود جي فطرت بابت اختلاف، وجود جي سنهي ۽ ٿلهن تصورن جي وچ ۾ فرق مان ظاهر ٿين ٿا. وجود جا سنها تصور وجود کي هڪ منطقي خاصيت سمجهن ٿا، جيڪا هر موجود شيءِ ۾ گڏيل آهي؛ انهن ۾ وجود رکڻ جي مابعدالطبيعاتي اثرن بابت ڪو اهم مواد شامل نه هوندو آهي. هڪ نظرئي موجب، وجود پاڻ سان هڪجهڙائيءَ جي منطقي خاصيت جي برابر آهي. هي نظريو وجود جي سنهي تصور جي نمائندگي ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو رڳو ايترو چوي ٿو ته جيڪا شيءِ موجود آهي، اها پاڻ سان هڪجهڙي آهي، پر وجود جي فطرت جي ڪنهن اهم خاصيت تي بحث نٿو ڪري.[14] وجود جا ٿلها تصور ان ڳالهه جو مابعدالطبيعاتي تجزيو ڪن ٿا ته ڪنهن شيءِ جي موجود هجڻ جو مطلب ڇا آهي ۽ وجود ڪهڙيون بنيادي خاصيتون لازم ڪري ٿو. هڪ تجويز موجب، موجود هجڻ جو مطلب مڪان ۽ زمان ۾ حاضر هجڻ ۽ ٻين شين تي اثرانداز ٿيڻ آهي. هيءَ وصف تڪراري آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته انگن جهڙا مجرد موجود وجود نٿا رکن. فيلسوف جارج برڪلي (1685–1753) وجود جو هڪ مختلف ٿلهو تصور پيش ڪيو؛ هن چيو: ”هجڻ، محسوس ٿيڻ آهي“، جنهن جو مطلب آهي ته سمورو وجود ذهني آهي.[15]

وجود، عدم وجود جي ابتڙ آهي، جيڪو حقيقت جي اڻهوند آهي. ڇا شين کي موجود ۽ غير موجود شين ۾ ورهائي سگهجي ٿو، اهو هڪ تڪراري موضوع آهي. هي فرق ڪڏهن ڪڏهن اهو سمجهائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته ڊريگن ۽ يونيڪارن جهڙين افسانوي شين بابت سوچڻ ڪيئن ممڪن آهي، پر غير موجود شين جو تصور عام طور قبول ٿيل ناهي؛ ڪجهه فيلسوفن جو چوڻ آهي ته اهو تصور پاڻ ۾ تضاد رکي ٿو.[16] ان سان ويجهڙائي رکندڙ ابتڙ اصطلاح نيستي ۽ عدم هستي آهن.[17] وجود کي عام طور ذهن کان آزاد حقيقت سان ڳنڍيو ويندو آهي،[18] پر هي موقف عالمي طور قبول ٿيل ناهي، ڇاڪاڻ ته ذهن تي دارومدار رکندڙ وجود جون صورتون به ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ ڪنهن شخص جي ذهن اندر ڪنهن خيال جو وجود. ڪجهه مثاليت پسندن موجب، اهو سموري حقيقت تي لاڳو ٿي سگهي ٿو.[19]

هڪ ٻيو فرق وجود ۽ ماهیت جي وچ ۾ ڪيو ويندو آهي. ماهيت مان مراد ڪنهن موجود جي اندروني فطرت يا ان جون سڃاڻپ ڪندڙ خاصيتون آهن. ڪنهن شيءِ جي ماهيت اهو طئي ڪري ٿي ته اها ڪهڙي قسم جو موجود آهي ۽ ٻين قسمن جي موجودن کان ڪيئن مختلف آهي. ماهيت ان ڳالهه سان واسطو رکي ٿي ته ڪو موجود ڇا آهي، جڏهن ته وجود ان حقيقت سان واسطو رکي ٿو ته اهو آهي. مثال طور، اهو ممڪن آهي ته ڪنهن شيءِ کي سمجهي ۽ ان جي فطرت کي ڄاڻي سگهجي، توڙي جو اها ڄاڻ نه هجي ته اها شيءِ وجود رکي ٿي يا نه.[20] ڪجهه فيلسوفن موجب، موجودن ۽ انهن بنيادي خاصيتن جي وچ ۾ فرق آهي، جيڪي انهن کي اهو موجود بڻائين ٿيون، جيڪي اهي آهن.[21] مارٽن هائيڊيگر (1889–1976) هن تصور کي متعارف ڪرايو؛ هو ان کي وجودياتي فرق سڏي ٿو ۽ انفرادي موجودن کي هستيءَ کان الڳ ڪري ٿو. هستيءَ جي سوال بابت سندس جواب موجب، هستي پاڻ ڪو موجود نه آهي، پر اها پسمنظر واري صورتحال آهي، جيڪا سڀني انفرادي موجودن کي سمجهڻ جوڳو بڻائي ٿي.[22][lower-alpha 2]

موجود هستين جا قسم

[سنواريو]

موجود هستين جي قسمن بابت ڪيترائي بحث مختلف قسمن جي وصفن، ڪنهن مخصوص قسم جي موجودن جي وجود يا عدم وجود، مختلف قسمن جي موجودن جي هڪ ٻئي سان لاڳاپي، ۽ ان ڳالهه جي چوڌاري ڦرن ٿا ته ڇا ڪجهه قسم ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بنيادي آهن يا نه.[24] مثالن ۾ روح جو وجود يا عدم وجود، مجرد، افسانوي ۽ ڪلي موجودن جو هجڻ يا نه هجڻ، ۽ حقيقي دنيا کان سواءِ ممڪن دنيائن ۽ شين جو وجود يا عدم وجود شامل آهن.[25] اهي بحث ان بنيادي مواد يا جزن بابت آهن، جيڪي سموري حقيقت جي هيٺان موجود آهن، ۽ موجودن جي سڀ کان عام خاصيتن سان لاڳاپيل آهن.[26]

انفرادي ۽ عام

[سنواريو]

انفرادي وجود ۽ عام وجود جي وچ ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. انفرادي وجود، انفرادي موجودن جو وجود آهي. مثال طور، جملو ”اينگيلا مرڪل موجود آهي“ هڪ خاص شخص جي وجود جو اظهار ڪري ٿو. عام وجود، عام تصورن، خاصيتن يا ڪلين سان لاڳاپيل آهي.[lower-alpha 3] مثال طور، جملو ”سياستدان موجود آهن“ اهو چوي ٿو ته عام اصطلاح ”سياستدان“ جا مثال موجود آهن، بنا ڪنهن خاص سياستدان ڏانهن اشارو ڪرڻ جي.[28]

انفرادي ۽ عام وجود هڪ ٻئي سان ويجهيءَ طرح لاڳاپيل آهن، ۽ ڪجهه فيلسوفن هڪ کي ٻئي جو خاص صورت طور بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. مثال طور، فريگي موجب، عام وجود انفرادي وجود کان وڌيڪ بنيادي آهي. هن موقف جي حق ۾ هڪ دليل اهو آهي ته انفرادي وجود کي عام وجود جي اصطلاحن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جملو ”اينگيلا مرڪل موجود آهي“ کي ”اينگيلا مرڪل سان هڪجهڙا موجود، موجود آهن“ طور بيان ڪري سگهجي ٿو، جتي ”اينگيلا مرڪل سان هڪجهڙو هجڻ“ کي عام اصطلاح طور سمجهيو وڃي ٿو. فيلسوف ولارڊ وان اورمن ڪوائن (1908–2000) هڪ مختلف موقف جو دفاع ڪري ٿو؛ هو انفرادي وجود کي اوليت ڏئي ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته عام وجود کي انفرادي وجود جي اصطلاحن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو.[29]

هڪ لاڳاپيل سوال اهو آهي ته ڇا انفرادي وجود کان سواءِ عام وجود ٿي سگهي ٿو يا نه. فيلسوف هينري ايس. ليونارڊ (1905–1967) موجب، ڪا خاصيت رڳو تڏهن عام وجود رکي ٿي، جڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ حقيقي شيءِ ان کي مجسم ڪري[lower-alpha 4]. ان جي ابتڙ، فيلسوف نڪولس ريشر (1928–2024) چوي ٿو ته خاصيتون تڏهن به وجود رکي سگهن ٿيون، جڏهن انهن جا حقيقي مثال نه هجن، جهڙوڪ ”يونيڪارن هجڻ“ جي خاصيت.[31] هن سوال جي هڪ ڊگهي فلسفياڻي روايت ڪلين جي وجود جي حوالي سان موجود آهي. افلاطونين موجب، ڪليات افلاطوني صورتن طور عام وجود رکن ٿيون، ۽ اهي انهن جزئيات[lower-alpha 5] کان آزاد آهن، جيڪي انهن کي ظاهر ڪن ٿا. هن نظرئي موجب، ڳاڙهاڻ جو ڪلي ڳاڙهين شين جي وجود يا عدم وجود کان آزاد نموني موجود آهي.[33] ارسطويت پڻ ڪلين جي وجود کي قبول ڪري ٿي، پر چوي ٿي ته انهن جو وجود انهن جزئيات تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي انهن کي مجسم ڪن ٿا، ۽ اهي پاڻمرادو وجود نٿا رکي سگهن. هن نظرئي موجب، اهڙو ڪلي جيڪو مڪان ۽ زمان ۾ موجود نه هجي، وجود نٿو رکي.[34] ناميت پسندن موجب، رڳو جزئيات وجود رکن ٿا ۽ ڪليات وجود نٿيون رکن.[35]

مادي ۽ مجرد

[سنواريو]

وجوديات ۾ مادي ۽ مجرد شين جي وچ ۾ هڪ اثرائتو فرق موجود آهي. ڪيترين مادي شين، جهڙوڪ پٿر، ٻوٽا ۽ ٻيا ماڻهو، سان روزمره زندگيءَ ۾ واسطو پوي ٿو. اهي مڪان ۽ زمان ۾ وجود رکن ٿيون. اهي هڪ ٻئي تي اثر وجهن ٿيون، جيئن پٿر ڪنهن ٻوٽي تي ڪري ان کي نقصان پهچائي ٿو، يا ڪو ٻوٽو پٿر مان وڌي ان کي ٽوڙي ٿو. مجرد شيون، جهڙوڪ انگ، مجموعا ۽ قسم، مڪان ۽ زمان ۾ ڪو هنڌ نٿيون رکن ۽ سبب بڻجڻ جي طاقت کان محروم آهن.[36] مادي شين ۽ مجرد شين جي وچ ۾ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن هستيءَ جي سڀ کان عام ورهاست طور ڏٺو ويندو آهي.[37]

مادي شين جي وجود بابت وڏي حد تائين اتفاق آهي، پر مجرد شين بابت رايا ورهايل آهن. حقيقت پسند، جهڙوڪ افلاطون، اهو خيال قبول ڪن ٿا ته مجرد شيون آزاد وجود رکن ٿيون.[38] ڪجهه حقيقت پسند چون ٿا ته مجرد شيون ساڳئي وجودي طريقي سان وجود رکن ٿيون جيئن مادي شيون؛ ٻين موجب، اهي مختلف نموني وجود رکن ٿيون.[39] حقيقت پسندي مخالف چون ٿا ته مجرد شيون وجود نٿيون رکن؛ هي نظرئي اڪثر ان خيال سان گڏ هوندو آهي ته وجود لاءِ مڪان ۽ زمان ۾ هنڌ رکڻ يا سببي لهه وچڙ جي صلاحيت هجڻ ضروري آهي.[40]

ممڪن، اتفاقي ۽ ضروري

[سنواريو]

هڪ وڌيڪ فرق رڳو ممڪن، اتفاقي ۽ ضروري وجود جي وچ ۾ آهي.[41] ڪنهن موجود جو وجود ضروري آهي جيڪڏهن ان جو موجود هجڻ لازمي هجي يا اهو وجود کان محروم ٿي ئي نه سگهي. ان جو مطلب آهي ته ضروري موجودن کي نئين سر پيدا ڪرڻ يا تباهه ڪرڻ ممڪن ناهي. جيڪي موجود آهن پر وجود کان محروم ٿي سگهن ٿا، اهي اتفاقي آهن؛ رڳو ممڪن موجود وجود نٿا رکن، پر وجود رکي سگهن ٿا.[42]

ابن سينا جو ليٿوگراف
ٿامس اڪيناس جي تصوير
ابن سينا ۽ ٿامس اڪيناس دليل ڏنو ته خدا ضروري وجود رکي ٿو.

عام تجربي ۾ ملندڙ اڪثر موجود، جهڙوڪ ٽيليفون، لٺيون ۽ گل، اتفاقي وجود رکن ٿا.[43] ٽيليفونن جو اتفاقي وجود ان ڳالهه مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي حال ۾ موجود آهن پر ماضيءَ ۾ موجود نه هئا، جنهن جو مطلب آهي ته انهن جو موجود هجڻ ضروري ناهي. اهو کليل سوال آهي ته ڇا ڪي موجود ضروري وجود رکن ٿا يا نه.[44] ڪجهه ناميت پسندن موجب، سڀئي مادي شيون اتفاقي وجود رکن ٿيون، جڏهن ته سڀئي مجرد شيون ضروري وجود رکن ٿيون.[45]

ڪجهه نظريه نگارن موجب، ڪائنات جي وضاحتي بنياد طور هڪ يا ڪيترن ضروري هستين جي ضرورت آهي. مثال طور، فيلسوف ابن سينا (980–1037) ۽ ٿامس اڪيناس (1225–1274) چون ٿا ته خدا ضروري وجود رکي ٿو.[46] ڪجهه فيلسوف، جهڙوڪ باروخ اسپنوزا (1632–1677)، خدا ۽ دنيا کي هڪ ئي شيءِ سمجهن ٿا، ۽ چون ٿا ته سڀئي موجود ضروري وجود رکن ٿا، ته جيئن هر شيءِ جي هڪ متحد ۽ عقلي وضاحت ملي سگهي.[47]

رڳو ممڪن شين جي وجود بابت ڪيترائي علمي بحث موجود آهن. فعليت پسندي موجب، رڳو فعلي موجود هستي رکن ٿا؛ ان ۾ اتفاقي ۽ ضروري موجود ٻئي شامل آهن، پر رڳو ممڪن موجود خارج آهن.[48] امڪانيت پسند هن نظرئي کي رد ڪن ٿا ۽ چون ٿا ته فعلي موجودن کان سواءِ رڳو ممڪن شيون پڻ موجود آهن.[49] مثال طور، مابعدالطبيعات جي ماهر ڊيوڊ لوئس (1941–2001) چوي ٿو ته ممڪن شيون ساڳئي نموني وجود رکن ٿيون جيئن فعلي شيون، ته جيئن ممڪن ۽ ضروري بابت بيانن جي سچائيءَ جي مضبوط وضاحت ڏئي سگهجي. سندس موجب، ممڪن شيون ممڪن دنيائن ۾ وجود رکن ٿيون، جڏهن ته فعلي شيون فعلي دنيا ۾ وجود رکن ٿيون. لوئس چوي ٿو ته ممڪن دنيائن ۽ فعلي دنيا ۾ رڳو ڳالهائيندڙ جي هنڌ جو فرق آهي؛ اصطلاح ”فعلي“ ڳالهائيندڙ جي دنيا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيئن ”هتي“ ۽ ”هاڻي“ جا اصطلاح ڳالهائيندڙ جي مڪاني ۽ زماني هنڌ ڏانهن اشارو ڪن ٿا.[50]

اتفاقي ۽ ضروري وجود جو مسئلو ان وجودياتي سوال سان ويجهيءَ طرح لاڳاپيل آهي ته آخرڪار ڪا شيءِ ڇو آهي يا ڪجهه به نه هجڻ بدران ڪجهه ڇو آهي. هڪ نظرئي موجب، ڪنهن شيءِ جو وجود هڪ اتفاقي حقيقت آهي، جنهن جو مطلب آهي ته دنيا مڪمل طور خالي ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن ضروري موجود آهن، جيڪي وجود کان محروم ٿي نٿا سگهن، ته اها ڳالهه ممڪن ناهي. اهڙي صورت ۾ ڪلي عدم ناممڪن آهي، ڇاڪاڻ ته دنيا کي گهٽ ۾ گهٽ سڀني ضروري موجودن تي مشتمل هجڻ لازمي آهي.[51]

جسماني ۽ ذهني

[سنواريو]

جسماني سطح تي وجود رکندڙ موجودن ۾ روزمره زندگيءَ ۾ ملندڙ شيون، جهڙوڪ پٿر، وڻ ۽ انساني جسم، گڏوگڏ جديد طبعيات ۾ بحث هيٺ ايندڙ موجود، جهڙوڪ اليڪٽران ۽ پروٽان، شامل آهن.[52][lower-alpha 6] جسماني موجودن جو مشاهدو ۽ ماپ ڪري سگهجي ٿي؛ انهن کي ڪتلو ۽ مڪان ۽ زمان ۾ هنڌ حاصل هوندو آهي.[54] ذهني موجود، جهڙوڪ ادراڪ، خوشي ۽ تڪليف جا تجربا، گڏوگڏ عقيدا، خواهشون ۽ جذبا، ذهن جي دائري سان واسطو رکن ٿا؛ اهي بنيادي طور شعوري تجربن سان لاڳاپيل آهن، پر لاشعوري حالتون، جهڙوڪ لاشعوري عقيدا، خواهشون ۽ يادون، پڻ انهن ۾ شامل آهن.[55]

ذهن–جسم مسئلو جسماني ۽ ذهني موجودن جي وجودياتي حيثيت ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿو، ۽ مابعدالطبيعات ۽ ذهن جو فلسفو ۾ اڪثر بحث هيٺ ايندڙ موضوع آهي.[lower-alpha 7] ماديت پسندن موجب، سڀ کان بنيادي سطح تي رڳو جسماني موجود وجود رکن ٿا. ماديت پسند اڪثر ذهني موجودن کي جسماني عملن جي اصطلاحن ۾ بيان ڪن ٿا؛ مثال طور، دماغي حالتن يا عصبي سرگرميءَ جي نمونن طور.[57] مثاليت،[lower-alpha 8] جيڪا معاصر فلسفي ۾ اقليتي نظر آهي،[59] مادي کي آخري حقيقت طور رد ڪري ٿي ۽ ذهن کي سڀ کان بنيادي حقيقت سمجهي ٿي.[60] ثنويت پسند، جهڙوڪ ريني ڊيڪارٽ (1596–1650)، مڃين ٿا ته جسماني ۽ ذهني موجود ٻئي سڀ کان بنيادي سطح تي وجود رکن ٿا. سندن چوڻ آهي ته اهي هڪ ٻئي سان ڪيترن طريقن سان ڳنڍيل آهن، پر هڪ کي ٻئي ۾ گهٽائي نٿو سگهجي.[61]

ٻيا قسم

[سنواريو]

افسانوي موجود اهي موجود آهن، جيڪي افساني جي ڪمن اندر ايجادن طور وجود رکن ٿا.[lower-alpha 9] مثال طور، شرلاڪ هومز، آرٿر ڪونن ڊائل جي ڪتاب رتو اڀياس جو هڪ افسانوي ڪردار آهي، ۽ اڏامندڙ قالين لوڪ ڪهاڻين هزارين ۽ هڪ راتيون ۾ افسانوي شيون آهن.[63] حقيقت پسندي مخالفن موجب، افسانوي موجود ڪنهن به اهم معنيٰ ۾ حقيقت جو حصو نٿا بڻجن. ان جي ابتڙ، امڪانيت پسند افسانوي موجودن کي ممڪن شين جي هڪ ذيلي قسم طور ڏسن ٿا؛ تخليق پسند چون ٿا ته اهي اهڙا مصنوع آهن، جيڪي پنهنجي وجود لاءِ انهن ليکڪن تي دارومدار رکن ٿا، جن پهريون ڀيرو انهن جو تصور ڪيو.[64]

ارادي عدم وجود هڪ اهڙو ئي مظهر آهي، جيڪو ذهني حالتن اندر شين جي وجود سان لاڳاپيل آهي. اهو تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن ڪو شخص ڪنهن شيءِ کي محسوس ڪري يا ان بابت سوچي ٿو. ڪجهه حالتن ۾، ارادي شيءِ ذهني حالت کان ٻاهر ڪنهن حقيقي شيءِ سان مطابقت رکي ٿي، جيئن باغ ۾ وڻ کي صحيح نموني محسوس ڪرڻ وقت. ٻين حالتن ۾، ارادي شيءِ جو ڪو حقيقي هم منصب نٿو هجي، جيئن بگ فوٽ بابت سوچڻ وقت. ارادي عدم وجود جو مسئلو اهو سمجهائڻ جو چئلينج آهي ته ڪو ماڻهو انهن موجودن بابت ڪيئن سوچي سگهي ٿو، جيڪي وجود نٿا رکن، ڇاڪاڻ ته ان مان هي متضاد نتيجو نڪرندو نظر اچي ٿو ته سوچيندڙ ڪنهن غير موجود شيءِ سان لاڳاپي ۾ بيٺو آهي.[65]

وجود جا طريقا ۽ درجا

[سنواريو]

موجودن جي مختلف قسمن واري مسئلي سان ويجهيءَ طرح لاڳاپيل سوال اهو آهي ته ڇا انهن جي وجود جا طريقا به مختلف ٿين ٿا يا نه. وجودياتي ڪثرتيت موجب ائين ئي آهي؛ ان نظرئي مطابق مختلف قسمن سان واسطو رکندڙ موجود، پنهنجي بنيادي خاصيتن ۽ وجود رکڻ جي طريقن، ٻنهي ۾ هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.[66] اهو موقف ڪڏهن ڪڏهن علم الاهيات ۾ ملي ٿو؛ ان موجب خدا پنهنجي مخلوق کان بنيادي طور مختلف آهي، ۽ سندس يگانگيءَ تي زور ڏيندي چيو ويندو آهي ته اهو فرق خدا جي خاصيتن ۽ سندس وجود جي طريقي، ٻنهي تي اثرانداز ٿئي ٿو.[67]

وجودياتي ڪثرتيت جو هڪ ٻيو روپ مادي شين جي وجود کي مڪان-زمان جي وجود کان الڳ ڪري ٿو. هن نظرئي موجب، مادي شيون نسبتي وجود رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مڪان-زمان ۾ وجود رکن ٿيون؛ جڏهن ته مڪان-زمان جو پنهنجو وجود هن معنيٰ ۾ نسبتي ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪنهن ٻئي مڪان-زمان اندر وجود رکڻ کان سواءِ ئي وجود رکي ٿو.[68]

وجود جي درجن جو موضوع، وجود جي طريقن واري مسئلي سان ويجهيءَ طرح لاڳاپيل آهي. هي موضوع ان خيال تي ٻڌل آهي ته ڪجهه موجود ٻين موجودن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ درجي تائين وجود رکن ٿا يا انهن ۾ وڌيڪ هستي آهي، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن ڪجهه خاصيتن، جهڙوڪ گرمي ۽ ڪتلي، جا درجا ٿين ٿا. مثال طور، فيلسوف افلاطون (428/427–348/347 ق.م.) موجب، اڻ بدلجندڙ افلاطوني صورتون مادي شين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ درجي جو وجود رکن ٿيون.[69]

مابعدالطبيعات ۾ اهو خيال عام آهي ته موجودن جا مختلف قسم آهن، پر اهو خيال اڪثر رد ڪيو ويندو آهي ته اهي پنهنجي وجود جي طريقن يا درجن ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن؛ ان مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته ڪا شيءِ يا ته موجود آهي يا موجود ناهي، ۽ وچ ۾ ڪا ٽين حالت ناهي.[70] مابعدالطبيعات جو ماهر پيٽر وان اِنواگن (1942–هاڻوڪو) مختلف طريقن واري وجود جي مخالفت لاءِ وجود ۽ مقدار بنديءَ جي وچ ۾ ويجهي لاڳاپي جو خيال استعمال ڪري ٿو. مقدار بندي شين جي ڳڻپ سان لاڳاپيل آهي؛ اِنواگن موجب، جيڪڏهن موجودن جا مختلف طريقا هجن ها، ته ماڻهن کي انهن کي ڳڻڻ لاءِ مختلف قسمن جي انگن جي ضرورت پوي ها. ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳيا انگ مختلف قسمن جي موجودن کي ڳڻڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا، تنهنڪري هو اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته سڀئي موجود ساڳئي طريقي سان وجود رکن ٿا.[71]

وجود جي فطرت بابت نظريا

[سنواريو]
پيگاسس ڏيکاريندڙ موزيڪ
وجود جي فطرت بابت نظرين ۾ بحث هيٺ ايندڙ موضوعن مان هڪ، پيگاسس جهڙين افسانوي شين جي وجودياتي حيثيت سان لاڳاپيل آهي.[72]

وجود جي فطرت بابت نظريا اهو بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته ڪنهن شيءِ جي موجود هجڻ جو مطلب ڇا آهي. وجود جي فطرت بابت علمي بحث ۾ هڪ مرڪزي اختلاف اهو آهي ته ڇا وجود خاصيت آهي يا نه.[73] فرد هڪ منفرد موجود آهي، جهڙوڪ سقراط يا ڪو خاص صوف. خاصيت اها شيءِ آهي، جيڪا ڪنهن موجود ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ”انسان هجڻ“ يا ”ڳاڙهو هجڻ“، ۽ عام طور ان موجود جي ڪا ڪيفيت يا وصف ظاهر ڪري ٿي.[74] وجود جا ٻه مک نظريا پهرئين درجي ۽ ٻئي درجي جا نظريا آهن. پهرئين درجي وارا نظريا وجود کي فردن جي خاصيت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻئي درجي وارا نظريا چون ٿا ته وجود ٻئي درجي جي خاصيت آهي؛ يعني خاصيتن جي خاصيت.[75]

وجود جي فطرت بابت نظرين لاءِ هڪ مرڪزي چئلينج اهو سمجهڻ آهي ته ڪنهن شيءِ جي وجود جو مربوط نموني انڪار ڪيئن ممڪن آهي، جيئن بيان: ”سانتا ڪلاز موجود ناهي“. هڪ ڏکيائي اها وضاحت ڪرڻ آهي ته ”سانتا ڪلاز“ نالو معنيٰ خيز ڪيئن ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ سانتا ڪلاز موجود ناهي.[76]

ٻئي درجي جا نظريا

[سنواريو]

ٻئي درجي جا نظريا وجود کي پهرئين درجي جي خاصيت بدران ٻئي درجي جي خاصيت طور سمجهن ٿا. انهن کي اڪثر وجوديات ۾ روايتي موقف طور ڏٺو ويندو آهي.[77] مثال طور، ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ هڪ انفرادي شيءِ آهي ۽ ”443.2 ميٽرs (1,454 ft) اوچي هجڻ“ ان جي پهرئين درجي جي خاصيت آهي. ”مجسم ٿيل هجڻ“، ”443.2 ميٽر اوچو هجڻ“ جي خاصيت آهي، ۽ تنهنڪري اها ٻئي درجي جي خاصيت آهي. ٻئي درجي جي نظرين موجب، وجود بابت ڳالهائڻ جو مطلب اهو ڳالهائڻ آهي ته ڪهڙيون خاصيتون مثال رکن ٿيون.[78] مثال طور، هي نظرئي چوي ٿو ته جملو ”خدا موجود آهي“ جو مطلب ”خدائيت مجسم ٿيل آهي“ آهي، نه ڪي ”خدا وٽ موجود هجڻ جي خاصيت آهي“.[2]

وجود کي فردن جي خاصيت طور بيان ڪرڻ خلاف هڪ اهم سبب اهو آهي ته وجود عام خاصيتن کان مختلف آهي. عام خاصيتون، جهڙوڪ عمارت هجڻ ۽ 443.2 ميٽر اوچو هجڻ، اهو بيان ڪن ٿيون ته ڪا شيءِ ڪيئن آهي، پر سڌيءَ طرح اهو بيان نٿيون ڪن ته اها عمارت موجود آهي يا نه.[79] هن نظرئي موجب، وجود عام خاصيتن کان وڌيڪ بنيادي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا شيءِ جيڪڏهن موجود ئي نه هجي ته اها ڪا به خاصيت رکي نٿي سگهي.[80]

ٻئي درجي جي نظريه نگارن موجب، وجود جو اظهار مقداري لفظن سان ٿئي ٿو، نه ڪي مسندن سان.[81] مسند اهي اظهار آهن، جيڪي شين تي لاڳو ٿين ٿا ۽ انهن جي درجي بندي ڪن ٿا، عام طور انهن ڏانهن خاصيتون منسوب ڪندي، جهڙوڪ ”پوپٽ آهي“ ۽ ”خوش آهي“.[82] مقداري لفظ اهي اصطلاح آهن، جيڪي انهن شين جي مقدار بابت ڳالهائين ٿا، جن وٽ ڪجهه خاصيتون هجن. وجودي مقداري لفظ ظاهر ڪن ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ هڪ شيءِ موجود آهي، جيئن ”ڪجهه“ ۽ ”موجود آهي“ جا اظهار، مثال طور ”ڪجهه ڳئون گاهه کائن ٿيون“ ۽ ”هڪ جفت اول عدد موجود آهي“.[83] هن لحاظ کان وجود جو ڳڻپ سان ويجهو لاڳاپو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن شيءِ جي وجود جو اقرار ڪرڻ جو مطلب اهو اقرار ڪرڻ آهي ته لاڳاپيل تصور جو هڪ يا وڌيڪ مثال موجود آهي.[78]

ٻئي درجي وارن نظرين مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته ”بيضو ڏيندڙ ٿڻائتا جانور موجود آهن“ جهڙو جملو گمراهه ڪندڙ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ لفظ ”موجود“ مسند طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهي نظريا چون ٿا ته حقيقي منطقي صورت کي اهڙين نئين تعبيرن ۾ بهتر نموني ظاهر ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ”اهڙا موجود آهن، جيڪي بيضو ڏيندڙ ٿڻائتا جانور آهن“. اهڙيءَ طرح ”وجود“ مقداري لفظ جو ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ”بيضو ڏيندڙ ٿڻائتا جانور“ مسند آهي. مقداري اڏاوتون منفي وجودي بيانن جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون؛ مثال طور، جملو ”ڳالهائيندڙ واگهه موجود ناهن“ کي ”اهو صحيح ناهي ته ڳالهائيندڙ واگهه موجود آهن“ طور بيان ڪري سگهجي ٿو.[84]

برٽرينڊ رسل جي تصوير
برٽرينڊ رسل منفي وجودي بيانن سان لاڳاپيل تضادن کي ختم ڪرڻ لاءِ پنهنجو وصفن جو نظريو پيش ڪيو.

ڪيترائي وجوديات جا ماهر قبول ڪن ٿا ته ٻئي درجي جا نظريا وجودي جملن جي ڪيترن قسمن جو درست تجزيو ڏين ٿا. تنهن هوندي به، اهو تڪراري آهي ته ڇا اهو سڀني حالتن لاءِ درست آهي يا نه.[85] ڪجهه مسئلا روزمره ٻوليءَ ۾ ”رونالڊ ميڪڊونالڊ موجود ناهي“ جهڙن جملن بابت مفروضن سان لاڳاپيل آهن. اهڙي قسم جي بيان کي منفي انفرادي وجودي بيان چيو ويندو آهي ۽ رونالڊ ميڪڊونالڊ جو اظهار هڪ انفرادي اصطلاح آهي، جيڪو ظاهري طور ڪنهن فرد ڏانهن اشارو ڪري ٿو. اهو واضح ناهي ته اهو اظهار ڪنهن فرد ڏانهن ڪيئن اشارو ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن، جيئن جملو چوي ٿو، اهو فرد موجود ئي ناهي. فيلسوف برٽرينڊ رسل (1872–1970) جي تجويز ڪيل حل موجب، انفرادي اصطلاح فردن ڏانهن اشارو نٿا ڪن، بلڪه اهي فردن جون وصفون آهن. هن نظرئي موجب، منفي انفرادي وجودي بيان اهو انڪار ڪن ٿا ته انهن وصفن سان ٺهڪندڙ ڪا شيءِ موجود آهي، بغير ڪنهن غير موجود فرد ڏانهن اشارو ڪرڻ جي. هن طريقي موجب، جملو ”رونالڊ ميڪڊونالڊ موجود ناهي“ هي خيال ظاهر ڪري ٿو: ”اهو صحيح ناهي ته هڪ منفرد خوش هيمبرگر مسخرو موجود آهي“.[86]

پهرئين درجي جا نظريا

[سنواريو]

پهرئين درجي جي نظرين موجب، وجود فردن جي خاصيت آهي. اهي نظريا ٻئي درجي جي نظرين جي ڀيٽ ۾ گهٽ قبوليا وڃن ٿا، پر انهن جا ڪجهه اثرائتا حامي پڻ آهن. پهرئين درجي جي نظرين جا ٻه قسم آهن: مينونگيت ۽ ڪليت پسندي.[87]

مينونگيت

[سنواريو]

مينونگيت، جيڪا وجود کي ڪجهه موجودن جي خاصيت قرار ڏئي ٿي پر سڀني جي نه، پهريون ڀيرو اليڪسيس مينونگ پيش ڪئي. ان جي مک دعويٰ اها آهي ته ڪجهه اهڙا موجود آهن، جيڪي وجود نٿا رکن؛ يعني شيئيت وجود کان آزاد آهي. غير موجود شين جا تجويز ڪيل مثال رڳو ممڪن شيون آهن، جهڙوڪ اڏامندڙ سوئر، گڏوگڏ شرلاڪ هومز ۽ زيوس جهڙيون افسانوي ۽ ڏندڪٿائي شيون. هن نظرئي موجب، اهي شيون هستي رکن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي وجود نٿيون رکن.[88] مينونگ چوي ٿو ته خاصيتن جي هر ميلاپ لاءِ ڪا نه ڪا شيءِ موجود آهي. مثال طور، اهڙي شيءِ موجود آهي، جيڪا رڳو هڪڙي خاصيت ”ڳائڻو هجڻ“ رکي ٿي ۽ ڪا ٻي خاصيت نٿي رکي. ان جو مطلب آهي ته نه ”لباس پائڻ“ واري صفت، ۽ نه ئي ان جي غير موجودگي، ان شيءِ تي لاڳو ٿئي ٿي. مينونگ ناممڪن شين، جهڙوڪ گول چورس، کي پڻ هن درجي بنديءَ ۾ شامل ڪري ٿو.[89]

اليڪسيس مينونگ جي تصوير
اليڪسيس مينونگ موجب، ڪجهه موجود اهڙا آهن، جيڪي وجود نٿا رکن.

مينونگيت پسندن ۽ نئين مينونگيت پسندن موجب، شرلاڪ هومز ۽ زيوس کي بيان ڪندڙ جملا غير موجود شين ڏانهن اشارو ڪن ٿا. اهي جملا ان بنياد تي سچا يا ڪوڙا آهن ته ڇا اهي شيون انهن ڏانهن منسوب ڪيل خاصيتون رکن ٿيون يا نه.[90] مثال طور، جملو ”پيگاسس کي پر آهن“ سچو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پر هجڻ پيگاسس جي خاصيت آهي، جيتوڻيڪ پيگاسس وٽ وجود رکڻ جي خاصيت ناهي.[91]

مينونگيت جو هڪ اهم مقصد اهو سمجهائڻ آهي ته ”رونالڊ ميڪڊونالڊ موجود ناهي“ جهڙا منفي انفرادي وجودي بيان ڪيئن سچا ٿي سگهن ٿا. مينونگيت پسند اهو خيال قبول ڪن ٿا ته ”رونالڊ ميڪڊونالڊ“ جهڙا انفرادي اصطلاح فردن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. سندن لاءِ، منفي انفرادي وجودي بيان تڏهن سچو آهي، جڏهن اهو جنهن فرد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، اهو وجود نه رکي.[92]

مينونگيت، مقدار بنديءَ جي سمجھ لاءِ اهم نتيجا رکي ٿي. ولارڊ وان اورمن ڪوائن جي دفاع ڪيل هڪ اثرائتي نظرئي موجب، مقدار بنديءَ جو دائرو رڳو موجود شين تائين محدود آهي. هن نظرئي مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته مقداري لفظ انهن شين بابت وجودياتي وابستگيون کڻي هلن ٿا، جيڪي موجود آهن ۽ جيڪي موجود ناهن. مينونگيت هن نظرئي کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها چوي ٿي ته مقدار بنديءَ جو سڀ کان وسيع دائرو موجود ۽ غير موجود، ٻنهي شين کي شامل ڪري ٿو.[72]

مينونگيت جا ڪجهه پهلو تڪراري آهن ۽ انهن تي اهم تنقيد ٿي آهي. هڪ اعتراض موجب، شيءِ هجڻ ۽ موجود شيءِ هجڻ ۾ فرق نٿو ڪري سگهجي.[91] هڪ ويجهي لاڳاپيل تنقيد چوي ٿي ته شيون جيڪڏهن وجود نه رکن، ته اهي خاصيتون رکي نٿيون سگهن.[91] هڪ وڌيڪ اعتراض اهو آهي ته مينونگيت ”حد کان وڌيڪ ڀريل ڪائنات“ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاصيتن جي هر ميلاپ سان لاڳاپيل ڪا نه ڪا شيءِ موجود آهي.[72] هڪ وڌيڪ مخصوص تنقيد اڻپوري ۽ ناممڪن شين جي وجود واري خيال کي رد ڪري ٿي.[93]

ڪليت پسندي

[سنواريو]

ڪليت پسند مينونگيت پسندن سان ان ڳالهه تي متفق آهن ته وجود فردن جي خاصيت آهي، پر اهي انڪار ڪن ٿا ته ڪو غير موجود موجود آهي. ان جي بدران، ڪليت پسند چون ٿا ته وجود هڪ آفاقي خاصيت آهي؛ سڀ موجود اها خاصيت رکن ٿا، يعني هر شيءِ موجود آهي. هڪ طريقو اهو آهي ته وجود کي پاڻ سان هڪجهڙائيءَ جي برابر چيو وڃي. سڃاڻپ جي قانون موجب، هر شيءِ پاڻ سان هڪجهڙي آهي يا پاڻ سان هڪجهڙائيءَ جي خاصيت رکي ٿي. ان کي مسندي منطق ۾ طور ظاهر ڪري سگهجي ٿو.[94]

ڪليت پسندي جي حق ۾ هڪ اثرائتو دليل اهو آهي ته ڪنهن شيءِ جي وجود جو انڪار تضاد تي ٻڌل آهي. هي نتيجو انهن مقدمات مان نڪري ٿو ته ماڻهو ڪنهن شيءِ جي وجود جو انڪار رڳو ان موجود ڏانهن اشارو ڪري ڪري سگهي ٿو، ۽ ماڻهو رڳو انهن موجودن ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو، جيڪي وجود رکن ٿا.[94]

ڪليت پسندن منفي انفرادي وجودي بيانن جي تشريح جا مختلف طريقا پيش ڪيا آهن. هڪ نظرئي موجب، ”رونالڊ ميڪڊونالڊ“ جهڙا افسانوي موجودن جا نالا مجرد شين ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي وجود رکن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي مڪان ۽ زمان ۾ وجود نٿيون رکن. ان جو مطلب آهي ته سخت معنيٰ ۾، سڀ منفي انفرادي وجودي بيان ڪوڙا آهن، جنهن ۾ اهو دعويٰ پڻ شامل آهي ته ”رونالڊ ميڪڊونالڊ موجود ناهي“. ڪليت پسند اهڙن جملن جي ٿوري مختلف تشريح ڪري سگهن ٿا، جيڪا سياق سان لاڳاپيل هجي. مثال طور، روزمره زندگيءَ ۾ ماڻهو ”رونالڊ ميڪڊونالڊ موجود ناهي“ جهڙا جملا ان خيال جي اظهار لاءِ استعمال ڪن ٿا ته رونالڊ ميڪڊونالڊ مادي شيءِ طور موجود ناهي، جيڪو سچو آهي.[95] هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته منفي انفرادي وجودي بيانن کي نه سچو نه ڪوڙو، بلڪه بي معنيٰ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا انفرادي اصطلاح ڪنهن به شيءِ ڏانهن اشارو نٿا ڪن.[96]

اوڀر جو فلسفو

[سنواريو]
آدي شنڪر جي تصوير
آدي شنڪر سيکاريو ته سڀ کان بنيادي سطح تي رڳو الاهي هستي وجود رکي ٿي.

اوڀر جي فلسفي جا ڪيترائي فڪري مڪتب وجود جي مسئلي ۽ ان جي اثرن تي بحث ڪن ٿا. مثال طور، قديم هندو مڪتب سامکيا هڪ مابعدالطبيعاتي ثنويت پيش ڪئي، جنهن موجب وجود جا ٻه قسم آهن: خالص شعور (پرش) ۽ مادو (پرڪرتي). سامکيا ڪائنات جي ظهور کي انهن ٻن اصولن جي لهه وچڙ طور بيان ڪري ٿي.[97] ويدي فيلسوف آدي شنڪر (تقريباً 700–750ع) پنهنجي ادويت ويدانتا مڪتب ۾ هڪ مختلف طريقو اختيار ڪيو. شنڪر الاهي هستي (برهمن) کي آخري حقيقت ۽ واحد موجود قرار ڏئي مابعدالطبيعاتي وحدانيت جو دفاع ڪيو. هن نظرئي موجب، ڪيترن الڳ موجودن تي مشتمل ڪائنات جو تاثر هڪ وهم (مايا) آهي.[98] آخري حقيقت جون بنيادي خاصيتون ست چت آنند طور بيان ڪيون وڃن ٿيون—جنهن جي معنيٰ وجود، شعور ۽ سرور آهي.[99]

ٻڌ فلسفي ۾ هڪ مرڪزي اصول ”وجود جون ٽي نشانيون“ سڏجي ٿو، جيڪي انيچا (فاني هجڻ)، اناتا (مستقل ذات جي غير موجودگي) ۽ دک (تڪليف) آهن. انيچا اهو اصول آهي ته سمورو وجود تبديليءَ جي تابع آهي، يعني هر شيءِ ڪنهن نه ڪنهن وقت بدلجي ٿي ۽ ڪا به شيءِ هميشه قائم نٿي رهي. اناتا ماڻهن جي حوالي سان ساڳي حالت بيان ڪري ٿي، چوي ٿي ته انسانن وٽ ڪا مستقل سڃاڻپ يا الڳ ذات ناهي. انيچا ۽ اناتا بابت اڻڄاڻائي کي دک جو مک سبب سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن کي اهڙيون وابستگيون ٺاهڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جيڪي تڪليف پيدا ڪن ٿيون.[100]

لائوزي جو مجسمو
لائوزي، دائو کي هڪ بنيادي اصول طور ڏٺو، جيڪو سموري وجود جي پاڙ آهي.

چيني فلسفي جي ڪيترن مڪتبن، جهڙوڪ لائوزي (ڇهين صدي ق.م.) جي دائويت، ۾ هڪ مرڪزي خيال اهو آهي ته دائو نالي بنيادي اصول سموري وجود جو سرچشمو آهي. هن اصطلاح جو ترجمو اڪثر ”رستو“ ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي هڪ ڪائناتي قوت طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪا دنيا جي فطري ترتيب تي حڪومت ڪري ٿي. چيني مابعدالطبيعات جي ماهرن بحث ڪيو ته ڇا دائو هستيءَ جو هڪ روپ آهي يا، هستيءَ جو سرچشمو هجڻ سبب، اهو عدم هستيءَ سان واسطو رکي ٿو.[101]

وجود جي تصور عربي-فارسي فلسفي ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. اسلامي فيلسوفن ابن سينا (980–1037ع) ۽ الغزالي (1058–1111ع) وجود ۽ ماهيت جي لاڳاپي تي بحث ڪيو ۽ چيو ته ڪنهن موجود جي ماهيت ان جي وجود کان اڳ آهي. موجود کي وجود ۾ اچڻ لاءِ ماهيت کي مجسم ڪرڻ جو اضافي قدم ضروري آهي. فيلسوف ملا صدرا (1571–1636ع) وجود تي ماهيت جي هن اوليت کي رد ڪيو ۽ چيو ته ماهيت رڳو هڪ تصور آهي، جنهن کي ذهن وجود کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. ان جي ابتڙ، سندس نظرئي موجب وجود سموري حقيقت کي پنهنجي اندر سمائي ٿو.[102]

ٻيون روايتون

[سنواريو]

اصلي آمريڪي فلسفا سموري وجود جي پاڻ ۾ ڳانڍاپي ۽ فطرت سان توازن ۽ هم آهنگي برقرار رکڻ جي اهميت تي زور ڏين ٿا. اهو اڪثر هڪ جاندار پڻي واري نقطه نظر سان گڏ هوندو آهي، جيڪو ڪجهه يا سڀني موجودن، جن ۾ ٻوٽا، پٿر ۽ جايون شامل آهن، ڏانهن روحاني ماهيت منسوب ڪري ٿو.[103]

وجود جي لاڳاپاتي پهلو ۾ دلچسپي آفريڪي فلسفي ۾ پڻ ملي ٿي، جيڪو ان ڳالهه جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو ته ڪيئن سڀ موجود سببي طور ڳنڍجي هڪ منظم دنيا ٺاهين ٿا. آفريڪي فلسفو هڪ بنيادي ۽ هر هنڌ پکڙيل حياتيءَ واري قوت جي تصور جو پڻ جائزو وٺي ٿو، جيڪا موجودن کي جاندار بڻائڻ ۽ انهن جي هڪ ٻئي تي اثر لاءِ ذميوار آهي.[104]

مختلف شعبن ۾

[سنواريو]

صوري منطق

[سنواريو]

سانچو:مک

صوري منطق استنتاجي طور صحيح دليلن جو اڀياس ڪري ٿي.[105] پهرئين درجي جي منطق ۾، جيڪو صوري منطق جو سڀ کان گهڻو استعمال ٿيندڙ نظام آهي، وجود کي وجودي مقداري لفظ () وسيلي ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، فارمولو اهو چوڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو ته گهوڙا موجود آهن. متغير x مقدار بنديءَ جي دائري جي سڀني جزن تي پکڙيل آهي ۽ وجودي مقداري لفظ ظاهر ڪري ٿو ته هن دائري ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ جزو گهوڙو آهي. پهرئين درجي جي منطق ۾، سڀ انفرادي اصطلاح، جهڙوڪ نالا، دائري اندر شين ڏانهن اشارو ڪن ٿا ۽ ان شيءِ جي وجود کي لازم ڪن ٿا. ان ڪري (بل ايماندار آهي) مان (ڪو شخص ايماندار آهي) اخذ ڪري سگهجي ٿو.[106] جيڪڏهن وصف سان ٺهڪندڙ رڳو هڪ شيءِ موجود هجي، ته منفرد وجودي مقداري لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو.[107]

پهرئين درجي جي منطق تي ٻڌل ڪيترائي منطقي نظام پڻ هن خيال جي پيروي ڪن ٿا. آزاد منطق هڪ استثنا آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اهڙن خالي نالن جي موجودگيءَ جي اجازت ڏئي ٿو، جيڪي دائري اندر ڪنهن شيءِ ڏانهن اشارو نٿا ڪن.[108] هن تبديليءَ سان منطقي استدلال کي عام شين تائين محدود رکڻ بدران افسانوي شين تي پڻ لاڳو ڪري سگهجي ٿو.[109] آزاد منطق ۾ اهو اظهار ڪري سگهجي ٿو ته پيگاسس اڏامندڙ گهوڙو آهي، فارمولي وسيلي. هن تبديليءَ جي نتيجي ۾، اهڙي قسم جي بيان مان اهو اخذ نٿو ڪري سگهجي ته ڪا شيءِ موجود آهي. ان جو مطلب آهي ته مان ڏانهن استنتاج آزاد منطق ۾ غلط آهي، جيتوڻيڪ اهو پهرئين درجي جي منطق ۾ صحيح آهي. آزاد منطق هڪ اضافي وجودي مسند () استعمال ڪري ٿي، ته جيئن چيو وڃي ته ڪو انفرادي اصطلاح ڪنهن موجود شيءِ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. مثال طور، فارمولو اهو چوڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو ته هومر موجود آهي، جڏهن ته فارمولو بيان ڪري ٿو ته پيگاسس موجود ناهي.[110]

ٻيا

[سنواريو]

علميات، ذهن جو فلسفو ۽ ٻوليءَ جو فلسفو علم، ذهن ۽ ٻوليءَ جي فطرت کي سمجهڻ جي ڪوشش ۾ ذهني ۽ لساني نمائندگين سان واسطو رکن ٿا. ان سان حوالي جو مسئلو پيدا ٿئي ٿو، يعني نمائندگيون موجود شين ڏانهن ڪيئن اشارو ڪري سگهن ٿيون. اهڙين نمائندگين جا مثال عقيدا، خيال، ادراڪ، لفظ ۽ جملا آهن. مثال طور، جملي ”باراڪ اوباما هڪ ڊيموڪريٽ آهي“ ۾ نالو ”باراڪ اوباما“ هڪ خاص فرد ڏانهن اشارو ڪري ٿو. حوالي جو مسئلو ادراڪ جي علميات تي پڻ اثرانداز ٿئي ٿو. خاص طور، هي ان مسئلي سان لاڳاپيل آهي ته ڇا ادراڪي تاثر حقيقت سان سڌو رابطو قائم ڪن ٿا يا نه.[111]

حوالي جي مسئلي سان ويجهيءَ طرح لاڳاپيل ڳالهه سچين نمائندگين ۽ وجود جو لاڳاپو آهي. سچائي ساز نظريو موجب، سچين نمائندگين لاءِ سچائي ساز گهربل آهي، يعني اهڙو موجود، جنهن جو وجود نمائندگيءَ جي سچي هجڻ جو ذميوار هجي. مثال طور، جملو ”ڪينگرو آسٽريليا ۾ رهن ٿا“ سچو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريليا ۾ ڪينگرو موجود آهن؛ انهن ڪينگروئن جو وجود هن جملي جو سچائي ساز آهي. سچائي ساز نظريو چوي ٿو ته سچائي ۽ وجود جي وچ ۾ ويجهو لاڳاپو آهي؛ هر سچي نمائندگيءَ لاءِ ڪو نه ڪو سچائي ساز موجود آهي.[112]

ڪيترائي انفرادي علم خاص قسمن جي موجودن ۽ انهن تي لاڳو قانونن جي وجود سان واسطو رکن ٿا، جهڙوڪ طبعيات ۾ جسماني شيون ۽ حياتيات ۾ جاندار موجود.[113] قدرتي سائنسون موجودن جي درجي بندي لاءِ ڪيترن قسمن جا تصور استعمال ڪن ٿيون؛ انهن کي قدرتي قسم چيو ويندو آهي، ۽ انهن ۾ پروٽان، سون ۽ هاٿي جهڙا زمرا شامل آهن. سائنسي حقيقت پسندن موجب، اهي موجود ذهن کان آزاد هستي رکن ٿا؛ سائنسي حقيقت پسندي مخالف چون ٿا ته انهن موجودن ۽ زمرن جو وجود انساني ادراڪن، نظرين ۽ سماجي اڏاوتن تي ٻڌل آهي.[114]

ساڳيو مسئلو سماجي قسمن جي وجود بابت پڻ پيدا ٿئي ٿو، جيڪي سماجي سائنسن ۾ استعمال ٿيندڙ بنيادي تصور آهن، جهڙوڪ نسل، جنس، معذوري، پئسو ۽ قومي رياست.[115] سماجي قسمن کي اڪثر سماجي اڏاوتون سمجهيو ويندو آهي، جيڪي انساني سماجي زندگيءَ جي پيچيدگين کي بيان ڪرڻ لاءِ ڪارائتيون آهن، پر سڀ کان بنيادي سطح تي معروضي حقيقت جو حصو نه بڻجن ٿيون.[116] تڪراري ساپير–وورف مفروضو موجب، ٻوليءَ جو سماجي ادارو ماڻهن جي دنيا کي محسوس ڪرڻ ۽ سمجهڻ جي طريقي تي اثرانداز ٿئي ٿو يا ان کي مڪمل طور طئي ڪري ٿو.[117]

وجوديت هڪ فڪري مڪتب آهي، جيڪو انساني وجود جي فطرت جو جائزو وٺي ٿو. ان جي اهم خيالن مان هڪ اهو آهي ته وجود ماهيت کان اڳ اچي ٿو. ان جو مطلب آهي ته وجود، ماهيت کان وڌيڪ بنيادي آهي. نتيجي طور، انسانن جي فطرت ۽ مقصد اڳواٽ موجود نه هوندا آهن، بلڪه جيئڻ جي عمل ۾ ترقي ڪندا آهن. هن نظرئي موجب، انسانن کي اهڙي دنيا ۾ اڇلايو ويو آهي، جنهن ۾ اڳواٽ موجود ذاتي معنيٰ ناهي. کين پاڻ پنهنجي مقصد ۽ پنهنجي زندگيءَ جي معنيٰ جو تعين ڪرڻو پوي ٿو. وجوديت پسند هن خيال کي آزادي ۽ ذميواريءَ جي ڪردار جي ڇنڊڇاڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جنهن وسيلي ماڻهو پنهنجي زندگيءَ کي فعال طور تشڪيل ڏئي ٿو.[118] نسواني وجوديت پسند انساني وجود تي جنس جي اثرن جو جائزو وٺن ٿا، مثال طور، آزاديءَ جي تجربي تي.[119] اثرائتن وجوديت پسندن ۾ سورين ڪيئرڪيگارڊ (1813–1855)، فريڊرڪ نٽشي (1844–1900)، ژان پال سارتر (1905–1980) ۽ سيمون دي بواوار (1908–1986) شامل آهن.[120] وجوديت سماجيات ۾ انساني وجود جي ڪردار بابت غور ويچار تي اثر وڌو آهي. وجوديت پسند سماجيات انهن طريقن جو جائزو وٺي ٿي، جن سان انسان سماجي دنيا جو تجربو ڪن ٿا ۽ حقيقت کي تعمير ڪن ٿا.[121] وجود جو نظريو هڪ نسبتاً نئون طريقو آهي، جيڪو سماج ۾ وجود جي زماني پهلو تي ڌيان ڏئي ٿو. اهو جائزو وٺي ٿو ته اهي وجودي سنگ ميل، جن ڏانهن ماڻهو خواهش رکن ٿا، سندن زندگين تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا.[122]

رياضي دان اڪثر ڪجهه رياضيائي شين جي وجود ۾ دلچسپي رکن ٿا.[123] مثال طور، عددن جي نظريي جا ماهر پڇن ٿا ته ڪنهن خاص وقفي اندر ڪيترا اول عدد موجود آهن.[124] اهو بيان ته گهٽ ۾ گهٽ هڪ رياضيائي شيءِ ڪنهن خاص وصف سان ٺهڪي اچي ٿي، وجودي نظريو سڏجي ٿو.[125] رياضيءَ جا مابعدالطبيعاتي ماهر تحقيق ڪن ٿا ته ڇا رياضيائي شيون رڳو رياضيائي مسلمات جي حوالي سان نه، پر حقيقت جي بنيادي بناوت جو حصو طور به وجود رکن ٿيون. هن موقف جي افلاطوني تصديق ڪن ٿا، جڏهن ته ناميت پسند مڃين ٿا ته رياضيائي شين وٽ وجود جي وڌيڪ اهم صورت ناهي، مثال طور، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رڳو ڪارائتيون افسانوي شيون آهن.[126]

علم الاهيات ۾ ڪيترائي بحث الاهي هستيءَ جي وجود جي چوڌاري ڦرن ٿا، ۽ خدا جي وجود جي حق ۽ مخالفت ۾ دليل پيش ڪيا ويا آهن. ڪائناتي دليل چون ٿا ته خدا کي ڪائنات جي وجود ۽ پهلوئن بابت حقيقتن جي وضاحت لاءِ پهريون سبب طور موجود هجڻ لازمي آهي.[127] غائيتي دليل موجب، ڪائنات ۽ انساني زندگيءَ جي ترتيب ۽ پيچيدگيءَ جي وضاحت جو واحد طريقو خدا کي ذهين ڊزائن ڪندڙ طور مڃڻ آهي.[128] خدا جي وجود خلاف هڪ اثرائتو دليل برائيءَ جو مسئلو تي ڀاڙي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واضح ناهي ته جيڪڏهن قادر مطلق، سڀ ڪجهه ڄاڻندڙ ۽ ڀلائي ڪندڙ خدا موجود هجي ته برائي ڪيئن موجود ٿي سگهي ٿي.[129] هڪ ٻيو دليل خدا جي وجود لاءِ ٺوس ثبوتن جي کوٽ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.[130]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑
  2. 1 2 Lowe 2005, Existence
  3. ↑
  4. ↑ Hoad 1993, p. 160
  5. ↑
  6. ↑
  7. ↑
  8. ↑
  9. ↑
  10. ↑
  11. ↑
  12. ↑ Chakrabarti 2013, pp. 106–107
  13. ↑
  14. ↑
  15. ↑
  16. ↑
  17. ↑
  18. ↑ Merriam-Webster 2024
  19. ↑
  20. ↑
  21. ↑
  22. ↑
  23. ↑
  24. ↑
  25. ↑
  26. ↑ Hofweber 2023, § 3.1 Different Conceptions of Ontology
  27. ↑
  28. ↑
  29. ↑ Lambert 1994, pp. 3–4
  30. ↑ Orilia & Paolini Paoletti 2022, Lead Section
  31. ↑
  32. ↑
  33. ↑
  34. ↑ Gibson 1998, p. 138
  35. ↑ Gibson 1998, pp. 3–4, 137
  36. ↑
  37. ↑ Lowe 2005a, pp. 670–671
  38. ↑
  39. ↑
  40. ↑
  41. ↑
  42. ↑
  43. ↑ Pruss & Rasmussen 2018, pp. 1–2
  44. ↑ Pruss & Rasmussen 2018, pp. 1–4
  45. ↑ Cowling 2017, pp. 82–83
  46. ↑
  47. ↑
  48. ↑
  49. ↑
  50. ↑
  51. ↑
  52. ↑ Mackie 1998, Lead Section
  53. ↑
  54. ↑
  55. ↑
  56. ↑
  57. ↑
  58. ↑ Berendzen 2023, p. 17
  59. ↑ Guyer & Horstmann 2023, § 9. The Fate of Idealism in the Twentieth Century
  60. ↑ Sprigge 1998, Lead Section
  61. ↑
  62. ↑ Lamarque 1998, Lead Section
  63. ↑
  64. ↑
  65. ↑
  66. ↑
  67. ↑
  68. ↑ Casati Fujikawa, §3. How Many Ways of Being Existent?
  69. ↑
  70. ↑
  71. ↑
  72. 1 2 3 Casati Fujikawa, §2a. Meinongianism
  73. ↑ Nelson 2022, Lead Section
  74. ↑
  75. ↑
  76. ↑
    • Mackie 1998, §1 Objects and Existence
    • Nelson 2022, Lead Section, § 1. Frege and Russell: Existence Is Not a Property of Individuals
  77. ↑
  78. 1 2
  79. ↑
  80. ↑ Nelson 2022, § 1. Frege and Russell: Existence Is Not a Property of Individuals
  81. ↑
  82. ↑
  83. ↑
  84. ↑ Mackie 1998, §2 The Quantifier Account of Existence
  85. ↑
  86. ↑
    • Nelson 2022, § 1. Frege and Russell: Existence Is Not a Property of Individuals
    • Mackie 1998, §2 The Quantifier Account of Existence
    • Nelson 2022, § 1. Frege and Russell: Existence Is Not a Property of Individuals
  87. ↑
    • Casati Fujikawa, Lead Section, §2. Existence as a First-Order Property and Its Relation to Quantification
    • Nelson 2022, Lead Section
  88. ↑
  89. ↑
  90. ↑
  91. 1 2 3 Mackie 1998, §1 Objects and Existence
  92. ↑
  93. ↑
  94. 1 2 Casati Fujikawa, §2b. Universalism
  95. ↑
  96. ↑ Nelson 2022, § 3. An Anti-Meinongian First-Order View
  97. ↑
  98. ↑
  99. ↑
  100. ↑
  101. ↑
  102. ↑
  103. ↑
  104. ↑
  105. ↑
  106. ↑
  107. ↑
  108. ↑ Nolt 2021, Lead Section, §1. The Basics
  109. ↑ Nolt 2021, §5.4 Logics of Fiction
  110. ↑
  111. ↑
  112. ↑
  113. ↑ Ney 2014, p. xiii
  114. ↑
  115. ↑
  116. ↑
  117. ↑
  118. ↑
  119. ↑
  120. ↑
  121. ↑ Melnikov & Kotarba 2015, Existential Sociology
  122. ↑
  123. ↑
  124. ↑
  125. ↑ Lucas 1990, p. 75
  126. ↑
  127. ↑
  128. ↑ Ratzsch & Koperski 2023, § 1. Introduction
  129. ↑ Beebe, Lead Section
  130. ↑ Clark, § 2. The Evidentialist Objection to Belief in God
  1. ↑ مابعدالطبيعات فلسفي جي اها شاخ آهي، جيڪا حقيقت جي سڀ کان بنيادي پهلوئن جي تحقيق ڪري ٿي، جهڙوڪ وجود، موجود ۽ انهن جون خاصيتون، امڪان ۽ ضرورت، مڪان ۽ زمان، سببیت، مادو ۽ ذهن.[6] ان جي ذيلي شعبي جي حيثيت سان، وجوديات وجود جي فطرت ۽ هستيءَ جي زمرن جو اڀياس ڪري ٿي.[7]
  2. ↑ پنهنجن اصطلاحن ۾، هائيڊيگر ”Existenz“ ۽ ”Ek-sistenz“ جا اصطلاح ڊازائن جي هستيءَ جي طريقي کي بيان ڪرڻ لاءِ مخصوص ڪري ٿو، جيڪو انسانن جي مخصوص هستيءَ جو طريقو آهي.[23]
  3. ↑ ڪليات اهي عام خاصيتون آهن، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته مختلف انفرادي موجود ڪيئن آهن. مثال طور، هڪ ڪيلو ۽ هڪ سج مکي ٻه انفرادي موجود آهن، جيڪي ٻئي ڪلي پيلو کي ظاهر ڪن ٿا.[27]
  4. ↑ ڪا خاصيت تڏهن مجسم ٿئي ٿي، جڏهن ڪو موجود اها خاصيت رکي ٿو.[30]
  5. ↑ جزئي هڪ انفرادي منفرد موجود آهي، جهڙوڪ سقراط يا چنڊ. ڪلين جي ابتڙ، اهي هڪ ئي وقت ڪيترن هنڌن تي وجود نٿا رکي سگهن.[32]
  6. ↑ ذرڙن جي طبعيات جي معياري نموني موجب، بنيادي ذرا ۽ انهن تي عمل ڪندڙ چار بنيادي قوتون ڪائنات جا سڀ کان بنيادي جزا آهن. اسٽرنگ نظريو هڪ متبادل وضاحت پيش ڪري ٿو، جيڪا هڪ-رخي اسٽرنگز ۽ انهن جي لهه وچڙ تي ڌيان ڏئي ٿي.[53]
  7. ↑ ذهن جو فلسفو فلسفي جي اها شاخ آهي، جيڪا ذهني مظهرن جي فطرت ۽ انهن جي جسماني دنيا سان لاڳاپي جو اڀياس ڪري ٿي.[56]
  8. ↑ ڪجهه نظريه نگار ”وجودياتي مثاليت“ جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، ته جيئن ان کي علميات ۾ مثاليت پسند نظرين کان الڳ ڪري سگهجي.[58]
  9. ↑ ڪجهه تجربيت پسند فيلسوف اهڙن موجودن کي پڻ شامل ڪن ٿا، جيڪي سڌيءَ طرح مشاهدي لائق نه هجن، جهڙوڪ قوتون ۽ اخلاقي ذميواريون.[62]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=وجود&oldid=391156" تان ورتل