مواد ڏانھن هلو

هند-يورپي ٻولين جي فهرست

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

  هڪ هنڌ-يورپي ٻولي مادري ٻولي طور اڪثريت ڳالھائي ٿي.
  هڪ هنڌ-يورپي ٻولي هڪ مشترڪ سرڪاري ٻولي آهي ۽ مادري ٻولي طور اڪثريت ڳالھائي ٿي.
  هڪ هنڌ-يورپي ٻولي هڪ سرڪاري ٻولي آهي پر مادري ٻولي طور اقليت ڳالھائي ٿي.
  هڪ هنڌ-يورپي ٻولي هڪ ثقافتي ٻولي يا ثانوي ٻولي آهي.
  هڪ هنڌ-يورپي ٻولي وڏي پيماني تي نه ڳالھائي ويندي آهي.
موجوده ڏينهن ۾ هند-يورپي ٻولين جي شاخن جي انهن جي يورپ ۽ ايشيا ۾ لاڳاپيل ملڪن ڳالهائڻ جو ورڇ.
  البانوي ٻولي
  بالٽو-سلاوڪ ٻوليون
  سيلٽڪ ٻوليون
  هند-ايراني ٻوليون (هند-آريائي، ايراني ۽ نورستاني)
  غير-هند-يورپي ٻوليون
نقطن يا ڌارين وارا علائقا اهڙي جاين کي ظاهر ڪن ٿا، جتان گهڻ-لساني عام آهي.
موجوده ڏينهن ۾ هند-يورپي ٻولين جي شاخن جي انهن جي اتر، وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ لاڳاپيل ملڪن ۾ ڳالهائڻ جي ورڇ.
روماني ٻوليون جرمن ٻوليون

اها هند-يورپي ٻولي خاندان جي ٻولين جي هڪ فهرست آهي. ان ۾ انفرادي ٻولين جي هڪ وڏي تعداد شامل آهي، جنهن کي گڏ ٿي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڳالھائي ٿي.

ٻوليون ۽ ٻولي گروپن جي تعداد

[سنواريو]

هند-يورپي ٻولين ۾ لڳ ڀڳ 449 ٻوليون شامل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 3.5 ارب يا وڌيڪ ماڻهو ڳالهائين ٿا. گهڻيون وڏيون ٻوليون، يورپ ۽ اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٻولي جي شاخن ۽ گروپن سان تعلق رکندڙ، هند-يورپي ٻولي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، تنهن ڪري، اها مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ٻولي خاندان آهي، پر ٻولين جي تعداد جي لحاظ کان نه آهي. هن ماپ جي لحاظ کان اهو صرف ٽيون يا پنجون وڏو ٻولي ڪٽنب آهي. مٿيون ڏهه وڏين ٻولين مان اٺ، اصلي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان، هند-يورپي آهن. انهن ٻولين مان هڪ، انگريزي، هڪ ارب کان وڌيڪ ٻي ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي اندازي سان، ڊي فيڪٽو ورلڊ لنگوا فرانڪا آهي. هنڌ-يورپي ٻولي خاندان ۾ 10 سڃاتل شاخون يا ذيلي خاندان آهن، جنهن مان اٺ زنده آهن ۽ ٻه ختم ٿي ويا آهن. هن فهرست ۾ شامل، گهڻيون ذيلي خاندان يا لساني شاخون ۾ ڪيترائي ذيلي گروپ ۽ انفرادي ٻوليون آهن. انهن شاخن جي وچ ۾ لاڳاپا (اهي ڪيئن هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن ۽ آبائي پروٽو-ٻولي مان شاخ ٿيل آهن) وڌيڪ تحقيق جو موضوع آهن. ۽ اڃا تائين مڪمل طور تي معلوم نه آهن. ڪجھ انفرادي انڊو-يورپي ٻوليون آهن جيڪي ٻولي خاندان ۾ غير درجه بندي ٿيل آهن. اهي اڃا تائين ڪنهن شاخ ۾ درجه بندي نه ٿيون آهن. ۽ هڪ الڳ شاخ ٺاهي سگهن ٿيون. 449 انڊو-يورپي ٻوليون (SIL تخميني، 2018 ايڊيشن ۾ سڃاڻپ ٿيل) گهڻو ڪري زنده ٻوليون آهن.

ٻولي جي تعريف

[سنواريو]

هڪ ٻولي ۽ لهجي جي وچ ۾ فرق واضح ۽ سادو ناهي: ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ لهجي جو تسلسل آهي، جنهن ۾ عبوري لهجي ۽ ٻوليون شامل آهن. وڌيڪ، ڪو به متفقه معياري معيار ناهي ته هڪ لهجي جي برعڪس، هڪ الڳ ٻولي ٺاهڻ لاءِ لفظ، گرامر ۽ تلفظ ۾ ڪيتري فرق جي ضرورت آهي، باهمي سمجهه تي غور ڪري سگهجي ٿو، پر ويجهي سان لاڳاپيل ٻوليون آهن جيڪي ڪجهه حد تائين باهمي سمجهه ۾ پڻ اچن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو هڪ غير متناسب سمجهه ۾ هجي. يا اهڙا ڪيس ٿي سگهن ٿا جتي ٽن لهجي جي وچ ۾، الف، ب، ۽ ج، الف ۽ ب باهمي سمجهه ۾ اچن ٿيون، ب ۽ ج باهمي سمجهه ۾ اچن ٿيون، پر الف ۽ ج نه آهن. اهڙين حالتن ۾ ٽن لهجي کي گروپ ڪرڻ ناممڪن ٿي ويندو آهي. ان ڪري، هن فهرست ۾، ڪيترائي لهجي جا گروپ ۽ ٻولين جا ڪجهه انفرادي لهجا ڏيکاريا ويا آهن (اٽالڪ ۾)، خاص طور تي جيڪڏهن ڪا ٻولي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ۽ هڪ وڏي زميني علائقي تي ڳالهائي رهي آهي يا ڳالهائي رهي هئي، پر اهو به ته ان ۾ مختلف لهجا آهن يا هئا.

تاريخي ترقي جو خلاصو

[سنواريو]

آبائي آبادي ۽ ٻولي، پروٽو-انڊو-يورپي جيڪي پروٽو-انڊو-يورپي ڳالهائيندا هئا، اندازاً 4500 قبل مسيح (6500 BP) ۾ رهندا هئا. * ڪنهن وقت (تقريبن 4000 BCE کان شروع ٿي. 6000 BP) هي آبادي لڏپلاڻ ۽ ثقافتي اثر ذريعي وڌي. * هن مغربي ۽ ڏکڻ يوريشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ آبادي جي ميلاپ (يا آبادي جي تبديلي، ثقافت ۽ ماڻهن جي ٻولي جي تبديلي) جو هڪ پيچيده عمل شروع ڪيو. * هن عمل هن ٻولي خاندان جي ڪيترن ئي ٻولين ۽ شاخن کي جنم ڏنو. * تقريباً 1000 BCE تائين، ڪيترائي لکين انڊو-يورپي ڳالهائيندڙ هئا، ۽ اهي هڪ وسيع جاگرافيائي علائقي ۾ رهندا هئا جيڪو مغربي ۽ ڏکڻ يوريشيا (اولهه وچ ايشيا سميت) جي اڪثريت کي ڍڪيندو هو. * ايندڙ ٻن هزار سالن ۾ انڊو-يورپي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جو تعداد اڃا به وڌيڪ وڌي ويو. * وڏين زميني علائقن ۾ انڊو-يورپي ٻوليون ڳالهايون وينديون رهيون، جيتوڻيڪ مغربي وچ ايشيا ۽ ايشيا مائنر جو گهڻو حصو ٻين ٻولين جي خاندانن ۾ گم ٿي ويو. * بهرحال، تقريباً 1500 عيسوي کان پوءِ، انڊو-يورپي ٻولين پنهنجا علائقا اتر ايشيا (سائبيريا) تائين وڌايو، روسي توسيع ذريعي، ۽ اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آسٽريليا ۽ نيوزي لينڊ تائين يورپي دريافتن ۽ يورپي فتحن جي دور جي نتيجي ۾ پرتگالي، اسپيني، فرينچ، انگريزي ۽ ڊچ جي توسيع ذريعي.

پروٽو-انڊو-يورپي

[سنواريو]

مکيه شاخن جي ورهاست جي تاريخ

[سنواريو]

اناطولي ٻوليون (سڀ ختم ٿي ويون)

[سنواريو]

ٽوچاري ٻوليون (سڀ ختم ٿي ويون)

[سنواريو]

آرمينيائي ٻولي

[سنواريو]

يوناني ٻوليون

[سنواريو]

البانوي ٻولي

[سنواريو]

اطالوي ٻوليون

[سنواريو]

ڪيلٽڪ ٻوليون

[سنواريو]

جرمن ٻوليون

[سنواريو]

بالٽو-سلاوڪ ٻوليون

[سنواريو]

هند-ايراني ٻوليون

[سنواريو]
جديد هند-ايراني ٻولين جي جاگرافيائي ورڇ. نيرو، ڳاڙهو جامني ۽ سائو رنگ: ايراني ٻوليون. ڳاڙهو گلابي: نورستاني ٻوليون. ڳاڙهو، هلڪو جامني ۽ نارنگي رنگ: هند-آريائي ٻوليون. اهي علائقا جتي ٻوليون هڪ ٻئي سان گڏ گڏ ٿين ٿيون انهن کي پٽين ۾ ڏيکاريو ويو آهي.
  • پروٽو هند-ايراني ٻوليون (معدوم)

ايراني ٻوليون

[سنواريو]
تصديق ٿيل ۽ فرضي پراڻي هند-ايراني ٻولين جو نقشو. هند-ايراني ٻوليون سنتاشتا ڪلچر جي ماڻهن جي ڳالهائي ويندڙ ٻولي مان نڪتل آهن، جيڪا ڏکڻ اوڀر يورال جبلن کان ٻاهر، مٿئين يورال ۽ توبول ندين جي طاسن جي وچ ۾، ميداني علائقن ۾ رهندا هئا. پراڻيون ايراني ٻولين جي هڪ وڏي تعداد يوريشيا جي زميني علائقي ۾ ڳالهايون وينديون هيون. جنهن ۾ ڏکڻ اوڀر يورپ جو گهڻو حصو، ڏکڻ اولهه سائبيريا، وچ ايشيا، بشمول اولهه چين جا حصا ۽ ايراني پليٽيو شامل هئا. سائٿيئن ٻوليون، جيڪيون اتر اوڀر ايراني ٻولين جي ذيلي گروپ سان تعلق رکن ٿيون، ۾ سڀ کان وڏي جاگرافيائي ورڇ هئي. اهي اوڀر يورپ ۽ وچ ايشيا جي اڪثر ميداني ۽ ريگستاني علائقن ۾ ڳالهايون وينديون هيون. يوريشيائي ميدان جي اولهه واري اڌ جي گھڻي حصي سان ملندڙ جلندڙ، جيڪو جديد ڏکڻ يورپي روس، ڏکڻ روسي اولهه سائبيريا ۽ ڏکڻ مرڪزي سائبيريا جي ڪجهه حصن، جديد ڏکڻ يوڪرين اوڀر پنونين بيسن، جديد هنگري ۾ هڪ انڪليو، سڀ جديد قازقستان، اولهائين چين ۾ جديد سنڪيانگ جا ڪجهه حصا، جديد ڪرغزستان ۽ جديد ازبڪستان ۽ جديد ترڪمانستان جا ڪجهه حصا شامل آهن. بعد ۾ سائٿيئن ٻوليون اتر هندستان ۾، قديم ايراني ماڻهن جي هڪ حصي جي لڏپلاڻ سان، پڻ موجود هيون، جيڪيون انڊو-سائٿيئن ٺاهيندي هيون. هي پهرين صدي عيسوي تائين جاگرافيائي ورڇ هئي.
جديد ايراني ٻولين جي ورڇ

Nuristani languages

[سنواريو]
Nuristan Province in Afghanistan, where most speakers live.
Nuristani languages.

Indo-Aryan languages

[سنواريو]
Present-day geographical distribution of the major Indo-Aryan language groups. Romani, Domari, Kholosi and Lomavren are outside the scope of the map. Colours indicate the branches – yellow is Eastern, purple is Dardic, blue is Northwestern, red is Southern, green is Western, brown is Northern and orange is Central. Data is from "The Indo Aryan Languages" as well as census data and previous linguistic maps.
Dardic
  Pashai
  Shina
Northwestern
  Punjabi
  Sindhi
Western
  Bhili
Northern
  Nepali
Central Eastern
  Bihari
  Odia
  Halbi
Southern
Distribution of major Indo-Aryan languages. Urdu is included under Hindi. Romani, Domari, and Lomavren are outside the scope of the map.) Dotted/striped areas indicate where multilingualism is common.
  Dardic
Romani languages and dialects in Europe. Romani languages are part of the Indo-Aryan branch of Indo-European languages but are spoken out of the Indian Subcontinent. They are related to the Domari languages and are scattered and minority languages in all regions, overlapping with other peoples and their languages in Europe. The Domari and Romani languages are spoken in a vast geographical area from Southwest Asia to Europe and North Africa but are minoritary and scattered in all the regions in part because Domari and Romani speakers, the Doma and the Roma, were traditionally nomadic peoples.
/ Narsati / Aranduyiwar

غير درجه بندي ٿيل هند-يورپي ٻوليون (سڀ ختم ٿي ويون آهن)

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ ""Unknown Kushan Script" Partially Deciphered - Archaeology Magazine". 18 July 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-09-26 تي محفوظ ڪيل. 2023-09-26 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Welcome to Encyclopaedia Iranica". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-11-12 تي محفوظ ڪيل. 2023-10-05 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "The Avestan texts contain no historical allusions and can therefore not be dated exactly, but Old Avestan is a language closely akin to the oldest Indic language, used in the oldest parts of the Rigveda, and should therefore probably be dated to about the same time. This date is also somewhat debated, though within a relatively small time span, and it seems probable that the oldest Vedic poems were composed over several centuries around the middle of the 2nd millennium B.C.E. (see, e.g., Witzel, 1995)", quoted in https://iranicaonline.org/articles/iran-vi1-earliest-evidence آرڪائيو ڪيا ويا 2023-09-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  4. ↑ "Young Avestan is grammatically close to Old Persian, which ceased being spoken in the 5th-4th centuries B.C.E. These two languages were therefore probably spoken throughout the first half of the first millennium B.C.E. (see, e.g., Skjærvø, 2003-04, with further references)." in https://iranicaonline.org/articles/iran-vi1-earliest-evidence آرڪائيو ڪيا ويا 2023-09-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  5. ↑ The Young Avesta contains a few geographical names, all belonging to roughly the area between Chorasmia and the Helmand, that is, the modern Central Asian republics and Afghanistan (see, e.g., Skjærvø, 1995; Witzel, 2000). We are therefore entitled to conclude that Young Avestan reflects the language spoken primarily by tribes from that area. The dialect position of the language also indicates that the language of the Avesta must have belonged to, or at least have been transmitted by, tribes from northeastern Iran (the change of proto-Iranian *-āḭā/ă- > *-ayā/ă- and *ǰīwa- > *ǰuwa- "live," for instance, is typical of Sogdian, Khotanese, Pashto, etc. in https://iranicaonline.org/articles/iran-vi1-earliest-evidence آرڪائيو ڪيا ويا 2023-09-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.).
  6. ↑ It was long thought that Avestan represented "Old Bactrian", but this notion had "rightly fallen into discredit by the end of the 19th century", in Gershevitch, Ilya (1983), "Bactrian Literature", in Yarshater, Ehsan (ed.), Cambridge History of Iran, vol. 3, Cambridge: Cambridge UP, pp. 1250–1258, ISBN 0-511-46773-7.
  7. ↑ Morgenstierne, Georg (1974). Etymological Vocabulary of the Shughni Group. Oslo: Norsk Videnskaps-Akademi. ص. 34. The Darwozi dialect of Tajik preserves words such as fraun kardan ("to pour water on") and frakondan ("to wash, rinse"), which are probably borrowed from the Shughni group (ŠGr), cf. Shughni firêwtow ("to wash, rinse").
  8. ↑ Endangered Language Alliance. "Wakhi". Endangered Language Alliance. 2025-09-08 تي حاصل ڪيل. Wakhi is usually classified as a Pamir language ... but its relationship to the Pamiri group has been questioned by more recent work.
  9. ↑ See also: Ancient Kamboja, People & the Country, 1981, p 278, These Kamboj People, 1979, pp 119–20, K. S. Dardi etc.
  10. ↑ Sir Thomas H. Holdich, in his classic book, (The Gates of India, p 102-03), writes that the Aspasians (Aspasioi) represent the modern Kafirs. But the modern Kafirs, especially the Siah-Posh Kafirs (Kamoz/Camoje, Kamtoz) etc are considered to be modern representatives of the ancient Kambojas.
  11. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "cordis.europa.eu".
  12. ↑ Burrow, T. (1936). "The Dialectical Position of the Niya Prakrit". Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London 8 (2/3): 419–435. doi:10.1017/S0041977X00141060.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
  1. ↑ The inclusion of Wakhi among the Pamir languages is debated. Some scholars place it within the Pamir branch, others relate it more closely to Saka.[8]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=هند-يورپي_ٻولين_جي_فهرست&oldid=339574" تان ورتل