مواد ڏانھن هلو

هند-يورپي اڀياس

ڳنڍڻا ڏيو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


هند-يورپي اڀياس
يوريشيا ۾ وڏين هند-يورپي شاخن جي جاگرافيائي ورڇ.
شعبوتاريخي لسانيات، تقابلي لسانيات، آثارِ قديمه، جينيات
بڻارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ وارو يورپ
اهم شخصيتونفرانتس بوپ، راسمس راسڪ، آگسٽ شلائخر، جارج دوميزيل، جي. پي. مالوري
مقصدپروٽو-هند-يورپي ٻولي ۽ پروٽو-هند-يورپي قومن جي ثقافت جي ٻيهر تعمير


هند-يورپي اڀياس (جرمن: Indogermanistik) هڪ بين الشعبائي علمي ميدان آهي، جيڪو هند-يورپي ٻولين ۽ انهن سان لاڳاپيل ثقافتي تاريخ جو مطالعو تاريخي لسانيات، تقابلي علمِ لغات، آثارِ قديمه ۽ جينيات جي ذريعي ڪري ٿو.[1]

هي علمي شعبو ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي يورپ ۾ منظم شڪل اختيار ڪرڻ لڳو، جڏهن تقابلي لسانيات جي ماهرن، جن ۾ مارڪس زويريئس فان بوڪسهورن، فرانتس بوپ ۽ آگسٽ شلائخر شامل هئا، مختلف ٻولين جي گڏيل اصل کي ٻيهر تعمير ڪرڻ لاءِ طريقن کي وڌيڪ ترقي ڏني. هن شعبي جي تحقيق جو مرڪز پروٽو-هند-يورپي ٻولي، ان جي اصل وطن ۽ سماج جي ٻيهر تعمير آهي. ان مقصد لاءِ تقابلي تجزيي کي آثارِ قديمه، اساطيريات ۽ جينياتي ثبوتن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن ڪرگان مفروضو جهڙن نظرياتي نمونن کي پرکيو ۽ جانچيو وڃي. يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ هند-يورپي اڀياس لاءِ وقف ڪيل تعليمي پروگرام، تحقيقي مرڪز، علمي رسالا ۽ ڪتابي سلسلا هن شعبي جي واڌ ويجھ ۽ تسلسل کي برقرار رکن ٿا.

تاريخ

[سنواريو]

نالي جي شروعات

[سنواريو]

هند-يورپي (Indo-European) اصطلاح 1813ع ۾ برطانوي عالم سر ٿامس ينگ متعارف ڪرائي، جنهن جو مقصد نئين دريافت ٿيل ٻولين جي هڪ خاندان کي بيان ڪرڻ هو. ينگ هن اصطلاح کي جاگرافيائي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، جنهن سان هندستاني برصغير کان وٺي يورپ تائين پکڙيل ٻولين جو حوالو ڏنو ويو. ان وقت هن ٻولي خاندان لاءِ ڪنهن هڪ نالي تي اتفاق نه هو، ۽ مختلف عالمن هيٺيان متبادل نالا تجويز ڪيا:

راسڪ جو اصطلاح japetisk (يافثي ٻوليون) بائبل جي شخصيت يافث، جيڪو نوح جو پٽ هو، تان ورتل هو. هي نالو سامي ٻوليون (نوح جي پٽ سام تان) ۽ حامي ٻوليون (نوح جي پٽ حام تان) جي نموني تي رکيو ويو هو. اڄڪلهه يافثي ۽ حامي اصطلاح متروڪ ٿي چڪا آهن، جيتوڻيڪ حامي-سامي ڪڏهن ڪڏهن افرو-ايشيائي ٻوليون لاءِ پراڻي نالي طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

هند-جرمن اصطلاح 1826ع ۾ جي. سي. پرچارڊ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو، پر هو پاڻ هند-يورپي اصطلاح کي ترجيح ڏيندو هو. فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اي. پڪٽ 1836ع ۾ indo-européen کي رائج ڪيو. جرمن اصطلاح Indogermanisch کي جوليس فان ڪلاپروٿ 1823ع ۾ متعارف ڪرايو، جنهن جو مقصد هن خاندان جي اترين ۽ ڏاکڻين ٻنهي شاخن کي شامل ڪرڻ هو. فرانز بوپ 1835ع کان Indoeuropäisch استعمال ڪرڻ لڳو. بعد ۾ آگسٽ فريڊرش پوٽ جي ڪم هند-جرمن اصطلاح کي مشهور ڪيو، جنهن کي هن اوڀر کان اولهه تائين پکڙيل شاخن جي نمائندگي سمجهيو. ان ڪري بحث پيدا ٿيو ته ڇا هند-سيلٽڪ يا توخاري-سيلٽڪ وڌيڪ مناسب نالا هجن ها.

جديد استعمال ۾ هند-يورپي ۽ indo-européen انگريزي ۽ فرانسيسي علمي تحريرن ۾ غالب آهن. جرمن علمي دنيا اڃا گهڻو ڪري Indogermanisch استعمال ڪري ٿي، جيتوڻيڪ Indoeuropäisch جو استعمال وڌي رهيو آهي. ڊچ علمي ادب به وڏي حد تائين Indogermaans مان Indo-Europees ڏانهن منتقل ٿي چڪو آهي.

هند-هِٽي (Indo-Hittite) اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن ان وسيع خاندان لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اناطوليائي شاخ پڻ شامل هجي، خاص طور تي انهن عالمن طرفان جيڪي هند-يورپي ۽ اناطوليائي کي هڪجهڙا الڳ بنيادي شعبا سمجهن ٿا.

ابتدائي ڪم

[سنواريو]

قديم يوناني ڄاڻندا هئا ته سندن ٻولي هومر (تقريباً 730 ق.م.) جي زماني کان پوءِ تبديل ٿي چڪي آهي. ارسطو (تقريباً 330 ق.م.) لساني تبديليءَ جا چار قسم بيان ڪيا: واڌارو، حذف، جڳهه مٽاسٽا، ۽ متبادل. پهرين صدي ق.م. ۾ رومي عالمن کي يوناني ۽ لاطيني ٻولين جي هڪجهڙائين جو شعور هو. مسيحي اثر هيٺ يورپ جي وچئين دور ۾ ٻولين جي مطالعي کي ان خيال متاثر ڪيو ته سڀئي ٻوليون عبراني ٻولي مان نڪتل آهن، جيڪو تصور سينٽ آگسٽين جي زماني کان هلندو آيو. ان کان اڳ يورپي ٻولين کي يافثي ٻوليون قرار ڏنو ويندو هو. انهن مان پهرين عالمن مان هڪ، جنهن يورپي ٻولين جي عبراني اصل واري خيال کي چئلينج ڪيو، جوزف اسڪاليگر (1540–1609ع) هو. هن مختلف يورپي ٻولين ۾ ”خدا“ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظن جو مقابلو ڪري يوناني، جرماني، رومانوي ۽ سلاوي ٻولين جا گروهه سڃاتا.

1710ع ۾ لائبنز پنهنجي مختصر مقالي ۾ تدريجي ارتقا ۽ يڪسانيت جي خيالن کي لسانيات تي لاڳو ڪيو. اسڪاليگر وانگر هن به عبراني بنياد واري خيال کي رد ڪيو، پر گڏوگڏ هن اڻ لاڳاپيل ٻولي خاندانن جي تصور کي به نه مڃيو ۽ سڀني ٻولين لاءِ هڪ گڏيل سرچشمي جو امڪان پيش ڪيو.

تقريباً ٻارهين صديءَ ۾ يورپي ٻولين جي وچ ۾ مشابهتن کي محسوس ڪيو ويو. آئس لينڊ جي عالمن آئس لينڊي ۽ انگريزي ٻولين ۾ هڪجهڙائيون نوٽ ڪيون. جيرالڊ آف ويلز دعويٰ ڪئي ته ويلش، ڪورنيش ۽ بريٽن هڪ گڏيل ماخذ جون اولاد آهن. سولھين صديءَ ۾ جارج بيوڪينن سيلٽڪ ٻيٽائي ٻولين جو مطالعو ڪيو، جڏهن ته پهريون ميداني لساني سروي ايڊورڊ لوئيڊ تقريباً 1700ع ڌاري ڪئي. هن 1707ع ۾ پنهنجو ڪم شايع ڪيو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان پوءِ لاطيني ۽ قديم يوناني کان سواءِ ٻين يورپي ٻولين جون صرفون ۽ گرامرون لکجڻ لڳيون، جنهن سان ٻولين جي ڀيٽ ممڪن ٿي. سورهين صديءَ ۾ هندستان آيل يورپي سياحن هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ مشابهتون محسوس ڪيون. مثال طور فليپو ساسيٽي سنسڪرت ۽ اطالوي ٻولين جي وچ ۾ حيرت انگيز هڪجهڙائين جو ذڪر ڪيو.

هند-يورپي مطالعي جي شروعات

[سنواريو]

1647ع ۾ مارڪس زويريوس فان باڪسهورن پنهنجي مقالي ۾ هڪ قديم گڏيل ٻوليءَ جي وجود جو تصور پيش ڪيو، جنهن کي هن ”سڪيثي“ (Scythian) سڏيو. هن ڊچ، جرمن، لاطيني، يوناني ۽ فارسي کي ان جون اولاد ٻوليون قرار ڏنو. سندس 1654ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ۾ سلاوي ٻوليون، سيلٽڪ ٻوليون ۽ بالٽڪ ٻوليون پڻ شامل ڪيون ويون. هن 1647ع واري مقالي ۾ پهريون ڀيرو اهو به بحث ڪيو ويو ته ٻولين کي نسلي گروهن ۾ رکڻ لاءِ ڪهڙا طريقا استعمال ٿيڻ گهرجن. هن مشاهدو ڪيو ته تقابلي مطالعي دوران مستعار لفظ الڳ ڪيا وڃن، ۽ گڏيل صرفي نظام ۽ بيقاعدگيون لساني لاڳاپن جا اهم ثبوت آهن. ڪجهه سال اڳ سائيليشيا جي طبيب يوهان ايليخمان (1601/02–1639ع) پنهنجي 1640ع ۾ بعد از وفات شايع ٿيل تحقيق ۾ ex eadem origine (هڪ ئي سرچشمي مان) جو اصطلاح استعمال ڪيو. هن يورپي ٻولين کي هند-ايراني ٻولين سان لاڳاپيل قرار ڏنو، جن ۾ سنسڪرت پڻ شامل آهي.


هند-يورپي عالمن جي فهرست

[سنواريو]

(تاريخي؛ جديد هند-يورپي مطالعي لاءِ هيٺ ڏسو)

معاصر هند-يورپي اڀياس جا مرڪز

[سنواريو]

هيٺين يونيورسٽين ۾ هند-يورپي اڀياس لاءِ وقف ادارا يا شعبا موجود آهن: سانچو:Incomplete list

ملڪ يونيورسٽيون/ادارا عالم
 آسٽريا
هانيس اي. فيلنر (ويانا)،[4] ايوو هائنل (انسبرڪ)، ميلاني مالزان (ويانا)، لورا گريسٽنبرگر (ويانا)
 ڪروشيا زاگريب يونيورسٽي[5] رانڪو ماتاسووچ
 چيڪ جمهوريا
واتسلاو بلاشڪ (ماساريڪ)، ديتا فرانتيڪووا (پراگ)
 ڊينمارڪ ڪوپن هيگن[8][9][10] برگٽ اينيٽ اولسن، ٿامس اولينڊر[11]
 فرانس
ڊينيئل پتي (پئرس)،[14] اگنيس ڪورن (پئرس)،[15] ڊيوڊ ساسويل (پئرس)،[16][17] ڪارلوٽا ويٽي (نانسي)،[18]
 جرمني
اولاو هاڪشتائن (ميونخ)،[29] مارٽن يوآخيم ڪومل (يينا)،[30] ڊينيئل ڪوليگان (ورزبرگ)،[31] ايليا ياڪوبووچ (ماربرگ)،[32] ايلزبيٿ ريڪن (ماربرگ)،[33] يوگن هل (ڪولون)،[34] ٿيريسا روٿ (برلن)،[35] گوئٽس ڪيڊانا (گوٽنگن)،[36] سابينه هائوسلر (هالي)،[37] شٽيفان شافنر (ايرلانگن)،[38] گيرڊ ڪارلنگ (فرينڪفرٽ)،[39]
 يونان
اليگزينڊر نڪولائيف[41]
 اٽلي
سلويا لوراگي (پاويه)
 نيدرلينڊز ليڊن[42] ليونيد ڪوليڪوف،[43] اليگزينڊر لوبوتسڪي،[44] الوِن ڪلوئڪهورسٽ، ميخائيل پيروٽ[45]
 پولينڊ ياگيلونيائي يونيورسٽي[46] رونالڊ ڪِم (پوزنان)
 سلووينیا لبلجانا[47] واريا تسويتڪو اوريسنڪ
 اسپين
فرانسسڪو روڊريگيث ادرادوس، بلانڪا ماريا پروسپر
 سويڊن
ڪرسٽيانه شيفر (اوپسالا)، جيني لارسن (اسٽاڪهوم)،[52] اڪسل پالمر (اوپسالا)،[53]
 سوئٽزرلينڊ
پال وڊمر (زيورخ)،[56] ميخيل ڊي وان (بازل)
 يونائيٽيڊ ڪنگڊم
جيمس ڪلاڪسن (ڪيمبرج)، اينڊرياس ولي (آڪسفورڊ)
 گڏيل آمريڪي رياستون
بينجمن ڊبليو. فورٽسن چوٿون،[63] هانس هينرخ هاڪ، جي جيسانوف، اينٿوني ڊي. ييٽس،[64] اينڊريو سهلر، ونفريڊ پي. ليهمن، هراچ مارٽيروسيان، ڪريگ ميلچرٽ، ايلن نُسبام، ايرڪ پي. هيمپ، يان پوهول
  1. ↑ "Home - Humanities Division - UCLA". Humanities Division - UCLA. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Die 16 Fakultäten der Universität Innsbruck". info.uibk.ac.at. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Institut für Sprachwissenschaft". 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Hannes Fellner" (جرمن ۾). 2018-06-08 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "Filozofski fakultet u Zagrebu". ffzg.unizg.hr. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Ústav srovnávací jazykovědy". enlil.ff.cuni.cz. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ "Indo-European Comparative Linguistics". Masaryk University (انگريزي ۾). اصل نسخو مان September 17, 2018 تي محفوظ ڪيل. 2018-09-25 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "Det Humanistiske Fakultet - Humanistiske Studier 2004". اصل نسخو مان 2005-03-23 تي محفوظ ڪيل. 2005-03-23 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Institut for Nordiske Studier og Sprogvidenskab (NorS)". indoeuropaeisk.ku.dk. 10 March 2005. اصل نسخو مان January 6, 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ jacquet (14 August 2008). "Roots of Europe". rootsofeurope.ku.dk. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "Staff". nors.ku.dk (انگريزي ۾). 2007-08-08. 2018-06-08 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "École Pratique des Hautes Études".
  13. ↑ "Université de Lorraine".
  14. ↑ "Prof. Dr. Daniel Petit".
  15. ↑ "Dr. Agnes Korn". Centre de recherche sur le monde iranien.
  16. ↑ "Prof. Dr. David Sasseville".
  17. ↑ "Prof. Dr. David Sasseville".
  18. ↑ "Dr. Carlotta Viti".
  19. ↑ "Vergleichende Sprachwissenschaft". 23 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ "Institut für Linguistik". uni-koeln.de. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "Institut für Vergleichende Indogermanische Sprachwissenschaft: Startseite". indogermanistik.phil.uni-erlangen.de. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Gippert, Jost. "TITUS: INDEX". titus.fkidg1.uni-frankfurt.de. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Humboldt-Universität Berlin".
  24. ↑ "Sprachwissenschaftliches Seminar der Universitaet Goettingen". اصل نسخو مان 2005-04-16 تي محفوظ ڪيل. 2005-04-16 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ "Seminar für Indogermanistik und Allgemeine Sprachwissenschaft". indogerm.uni-halle.de. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "Indogermanistik in Jena". September 22, 2023.
  27. ↑ "Indogermanistik und Albanologie: Leitseite". اصل نسخو مان 2005-08-05 تي محفوظ ڪيل. 2005-08-05 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "Lehrstuhl für Vergleichende Sprachwissenschaft". اصل نسخو مان 2005-08-28 تي محفوظ ڪيل. 2005-08-28 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Prof. Dr. Olav Hackstein".
  30. ↑ "Prof. Dr. Martin Joachim Kümmel". oriindufa.uni-jena.de (جرمن ۾). 2018-06-08 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ "Prof. Dr. Daniel Kölligan".
  32. ↑ "Dr. habil. Ilya Yakubovich - Philipps-Universität Marburg - Vergleichende Sprachwissenschaft und Keltologie". uni-marburg.de/de/fb10/iksl/faecher/vergleichende-sprachwissenschaft (جرمن ۾). 2018-06-08 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Prof. Dr. Elisabeth Rieken- Philipps-Universität Marburg - Vergleichende Sprachwissenschaft und Keltologie". uni-marburg.de/de/fb10/iksl/faecher/vergleichende-sprachwissenschaft (جرمن ۾). 2018-06-08 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Prof. Dr. Eugen Hill".
  35. ↑ "Prof. Dr. Theresa Roth".
  36. ↑ "Prof. Dr. Götz Keydana".
  37. ↑ "Dr. Sabine Häusler".
  38. ↑ "Prof. Dr. Stefan Schaffner". February 19, 2018.
  39. ↑ "Prof. Dr. Gerd Carling".
  40. ↑ "Cyprus".
  41. ↑ "Dr. Alexander Nikolaev".
  42. ↑ "Geesteswetenschappen".
  43. ↑ "Dr. Leonid Kulikov | Faculty of Arts and Philosophy - Research Portal".
  44. ↑ "Sasha Lubotsky".
  45. ↑ "Michaël Peyrot". Leiden University (آمريڪي انگريزي ۾). 2018-06-08 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "Strona główna - Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Indoeuropejskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego". filg.uj.edu.pl. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Oddelek za primerjalno in splošno jezikoslovje : Department of Comparative and General Linguistics". spj.ff.uni-lj.si. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "UCM-Departamento de Filología Clásica". www.ucm.es.
  49. ↑ "Departamento de Filología Clásica e Indoeuropeo". clasicas.usal.es. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "{title}". اصل نسخو مان 2007-06-09 تي محفوظ ڪيل. 2008-03-12 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "Stockholm University".
  52. ↑ "Prof. Dr. Jenny Larsson".
  53. ↑ "Dr. Axel Palmér".
  54. ↑ "{title}". اصل نسخو مان 2007-08-27 تي محفوظ ڪيل. 2007-07-23 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "Indogermanisches Seminar, UNI-ZH". اصل نسخو مان 2005-10-16 تي محفوظ ڪيل. 2005-10-16 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "Prof. Dr. Paul Widmer".
  57. ↑ "Faculty of Linguistics, Philology and Phonetics - University of Oxford". ling-phil.ox.ac.uk. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Classical and Comparative Philology and Linguistics (E) — Faculty of Classics". classics.cam.ac.uk. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "Department of Linguistics - Linguistics Cornell Arts & Sciences". ling.cornell.edu. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Department of Linguistics". linguistics.fas.harvard.edu. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "UCLA Program in Indo-European Studies - Home". pies.ucla.edu. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "UT College of Liberal Arts". utexas.edu. 17 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "Benjamin Fortson | U-M LSA Department of Classical Studies".
  64. ↑ "UCLA Program in Indo-European Studies - Faculty". pies.ucla.edu. اصل نسخو مان June 12, 2018 تي محفوظ ڪيل. 2018-06-08 تي حاصل ڪيل.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=هند-يورپي_اڀياس&oldid=387895" تان ورتل