ناصرالدين قباچو
| ناصرالدين قباچو | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 | |||||
| پھريون غوري ايمپائر، پوء دھلي جي غلام گھراڻي جي ايمپائر جو سنڌ ۾ گورنر ۽ پوء سنڌ جو خودمختيار حاڪم | |||||
| 1203 کان 1228 تائين | |||||
| پيشرو | سيف الملوڪ | ||||
| جانشين | نظام الملڪ | ||||
| ريجنٽ | شھاب الدين غوري؛ قطب الدين ايبڪ | ||||
| جنم | ڪيومينيا | ||||
| وفات | 1228 سنڌونديءَ تي | ||||
| زال/مڙس | قطب الدين ايبڪ جون ٻہ ڌيئر | ||||
| |||||
| گهر | غلام | ||||
| گهراڻو | غلام گھراڻو | ||||
| مذهب | اسلام | ||||
ناصر الدين قباچه (1206ع–1228ع) سلطان معز الدين غوري جي نامور ترڪي غلامن مان هڪ هو، جيڪو قراخطائي ترڪي نسل سان تعلق رکندو هو. معز الدين غوري کيس ٻين ٻن ممتاز غلامن، تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ، سان گڏ خاص قرب حاصل هو، ۽ سلطان جي وفات کان اڳ ئي هو مختلف صوبن جي حڪمرانيءَ تائين پهچي چڪو هو.[1][2][3] قطب الدين ايبڪ پنهنجي سياسي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تاج الدين يلدوز جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن ته سندس ٻن ڌيئرن مان هڪ ناصر الدين قباچه ۽ ٻي شمس الدين التمش سان پرڻائي وئي هئي.[4] قباچه اُچ کي پنهنجو تختگاه بڻايو، جتي مضبوط قلعو موجود هو، ۽ 602هه/1206ع کان 625هه/1228ع تائين لڳ ڀڳ ٽئي ويهه سال سنڌ، ملتان ۽ ڪيچ مڪران تي حڪومت ڪندو رهيو.[4] سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور دهلي سلطنت، تاج الدين يلدوز، خوارزمين ۽ منگول خطري جي وچ ۾ ڦاٿل رهي، پر ان باوجود قباچه پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ لاءِ مسلسل جدوجهد ڪندو رهيو.[1]
قباچه جي حڪومت دوران دهليءَ جي تخت تي شمس الدين التمش جي ويهڻ کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ طاقت جي مقابلي جي شروعات ٿي. 614هه/1217ع ۾ قباچه پنجاب تي قبضي جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام رهيو، جڏهن ته التمش جي وزير نظام الملڪ جنيدي اُچ تي حملو ڪيو، جنهن سبب قباچه گجرات ڏانهن هليو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ ديبل جي رستي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.[4] آخرڪار 625هه/1228ع ۾ التمش بنگال جي بغاوتن کي دٻائڻ کان پوءِ اُچ ۽ پوءِ بکر تي ڪاهه ڪئي. قباچه خزاني سان ڀريل ٻيڙين ذريعي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿي ويو ۽ اهڙيءَ طرح سندس حڪومت جو خاتمو ٿيو.[4] سياسي ناڪاميءَ جي باوجود سندس سڀ کان اهم ورثو علمي ۽ ثقافتي ميدان ۾ هو؛ منگول تباهيءَ کان بچي خراسان، غزني ۽ غور مان لڏي آيل عالمن، فقيهن، محدثن، صوفين ۽ اديبن کي هن پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني، جنهن سبب اُچ ۽ ملتان اسلامي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ ضم ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهليءَ ۾ پنهنجون علمي خدمتون جاري رکندا رهيا ۽ برصغير ۾ اسلامي تاريخ، حديث، فقه ۽ ادب جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.[1]
غلام اداري جو پس منظر
[سنواريو]ترڪي غلام اداري جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جتان پوءِ اسلامي دنيا ۾ فوجي ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم اداري طور ان جي ترقي ٿي. عباسي دور جي پوئين مرحلي ۾ غلام سپهه سالارن ۽ اميرن مان طولوني ۽ اخشيدي جهڙا طاقتور خاندان اڀريا، جن بعد جي مسلمان سلطنتن لاءِ هڪ نمونو فراهم ڪيو.[5] ساماني، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن هن اداري کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي جو اهم حصو بڻايو. ترڪي غلام پنهنجي فوجي مهارت، وفاداري ۽ انتظامي قابليت سبب خاص اهميت حاصل ڪري ويا. انهن کي ماوراءالنهر ۽ ٻين علائقن جي غلام منڊين مان خريد ڪيو ويندو هو، جڏهن ته جنگي قيدي ۽ تحفي طور پيش ڪيل غلام پڻ هن نظام جو حصو هوندا هئا. غلامن جي قيمت ۽ حيثيت سندن جسماني صلاحيت، ذهانت ۽ تربيت تي دارومدار رکندي هئي.[6][7] غلامن کي ننڍي عمر کان ئي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري خدمتن لاءِ تربيت ڏني ويندي هئي. شروعاتي طور کين ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار جهڙن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو، پر قابليت ۽ وفاداري ثابت ڪرڻ کان پوءِ کين جاگيرون، اعليٰ فوجي عهدا ۽ صوبائي حڪومتون پڻ سونپيون وينديون هيون. "غلامانِ خاص" يا "غلامانِ سلطاني" سلطان جي ذاتي خدمت ۽ حفاظت سان وابسته هوندا هئا ۽ اڪثر رياست جي اعليٰ ترين فوجي ۽ انتظامي منصبن تائين پهچي ويندا هئا. اهڙي نظام مان ئي تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه جهڙا حڪمران اڀريا، جن بعد ۾ برصغير جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.[1]
سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام
[سنواريو]غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.[2][3]
هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[8]
معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.[1]
شروعاتي زندگي
[سنواريو]ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.[9]
قباچه سلطان معز الدين غوري جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.[10][11]
ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.[12][13]
سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.[1]
غوري سلطنت جي ورهاست
[سنواريو]سلطان معز الدين غوري جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح قطب الدين ايبڪ کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.[14][15]
قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.[1]
قباچه جي خودمختياري
[سنواريو]قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.[16]
اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.[17][18]
سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.[19]
وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.[1]
گاديون: اچ ۽ ملتان
[سنواريو]اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.[20]
غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.[21][22]
سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.[1]
سڪا
[سنواريو]قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.[23]
درٻار ۽ علمي سرپرستي
[سنواريو]منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.[24][25]
جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.[26]
مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو جوامع الحڪايات ۽ لباب الالباب جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ چچ نامو يا فتح نامو علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.[27][28]
يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ
[سنواريو]قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.[29]
فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.[30][31]
التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.[1]
جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ
[سنواريو]قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.[32]
جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.[33]
جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.[34]
جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.[35]
سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.[36][37][38]
منگول حملو
[سنواريو]جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.[39]
ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو
[سنواريو]چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:
(1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو
.
(2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو
.
(3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين
.
(4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين
.
ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو[41].
سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين.
غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون.
طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56)
آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..[42]. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..[43].
ملتان تي مغلن جو حملو
[سنواريو]چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا.
ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو
[سنواريو]27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..[44].
شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾
[سنواريو]سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..[45].
التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه
[سنواريو]1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.[46].
ناصر الدين جو زوال
[سنواريو]فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.[47].
ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت
[سنواريو]ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو.
ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما
[سنواريو]قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. [48].
دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 مبارڪ علي, ڊاڪٽر (2005). Essays On The History of Sindh. لاهور: فڪشن هائوس. ص. 28–43.
- 1 2 الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 410–411.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - 1 2 راورٽي, ايڇ. جي. (1881، 1977). Tabaqat-i-Nasiri. جلد 1. انگريزي ترجمو. ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور. ص. 497.
{{cite book}}: Check date values in:|year=(مدد)CS1 maint: year (ڳنڍڻو) - 1 2 3 4 مولائي شيدائي, رحيمداد خان. جنت السنڌ. سنڌي ادبي بورڊ. 7 جون 2026 تي حاصل ڪيل.
{{cite book}}: Check date values in:|access-date=(مدد) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 411.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ راورٽي, ايڇ. جي. (1881، 1977). Tabaqat-i-Nasiri. جلد 1. انگريزي ترجمو. ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور. ص. 581.
{{cite book}}: Check date values in:|year=(مدد)CS1 maint: year (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 419.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ راورٽي, ايڇ. جي. (1881، 1977). Tabaqat-i-Nasiri. جلد 1. انگريزي ترجمو. ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور. ص. 531.
{{cite book}}: Check date values in:|year=(مدد)CS1 maint: year (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 411، 419.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ راورٽي, ايڇ. جي. (1881، 1977). Tabaqat-i-Nasiri. جلد 1. انگريزي ترجمو. ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور. ص. 532.
{{cite book}}: Check date values in:|year=(مدد)CS1 maint: year (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 412.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ فرشته, محمد قاسم (1974). تاريخ فرشته (اردو ۾). جلد 1. ڪراچي. ص. 240.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ فرشته, محمد قاسم (1974). تاريخ فرشته (اردو ۾). جلد 2. ڪراچي. ص. 893.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 419.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ راورٽي, ايڇ. جي. (1881، 1977). Tabaqat-i-Nasiri. جلد 1. انگريزي ترجمو. ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور. ص. 532–533.
{{cite book}}: Check date values in:|year=(مدد)CS1 maint: year (ڳنڍڻو) - ↑ تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا. ص. قباچه جي دور بابت حوالو.
- ↑ راورٽي, ايڇ. جي. Tabaqat-i-Nasiri. جلد 1. انگريزي ترجمو.
{{cite book}}: Unknown parameter|note=ignored (مدد) - ↑ قادري, محمد ايوب (1963). مخدوم جهانيان جهانگشت. ڪراچي. ص. 74.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ قادري, محمد ايوب (1963). مخدوم جهانيان جهانگشت. ڪراچي. ص. 76.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ ٿامس, اي. (1871). Chronicles of the Pathan Kings of Delhi. لنڊن. ص. 100.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 419–420.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ بکرِي, مير معصوم (1938). تاريخ معصومي. پٽنا. ص. 35.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 420.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 454.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ عبدالرحمان, صباح الدين (1954). بزم مملوڪيه. اعظم ڳڙهه. ص. 50.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 411.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ فرشته, محمد قاسم (1974). تاريخ فرشته (اردو ۾). جلد 2. ڪراچي. ص. 894.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ ايليٽ ۽ ڊائوسن. تاج المآثر. جلد 2. ص. 240.
- ↑ بوائل, جي. اي. (1979). Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley. جلد 7. ص. 29.
{{cite book}}:|journal=ignored (مدد) - ↑ ايليٽ ۽ ڊائوسن. جهان گشا. جلد 2. ص. 396.
- ↑ ايليٽ ۽ ڊائوسن. جهان گشا. جلد 2. ص. 397.
- ↑ ايليٽ ۽ ڊائوسن. جهان گشا. جلد 2. ص. 397.
- ↑ ايليٽ ۽ ڊائوسن. جهان گشا. جلد 2. ص. 393–398.
- ↑ ايليٽ ۽ ڊائوسن. هندستان جي تاريخ بابت ماخذ. جلد 2. ص. 564.
- ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 412.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 419–420.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ راورٽي, ايڇ. جي. (1881، 1977). Tabaqat-i-Nasiri. انگريزي ترجمو. ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور.
{{cite book}}: Check date values in:|year=(مدد)CS1 maint: year (ڳنڍڻو) - ↑ - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي
- ↑ { http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد)ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } - ↑ { http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد)ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } - ↑ { http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد)ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } - ↑ { http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد)ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } - ↑ { http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد)ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } - ↑ { http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد)ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } - ↑ { http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد)ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي }