مواد ڏانھن هلو

نارڊڪ ڪانسي وارو دؤر

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(نارڊڪ برانز دؤر کان چوريل)
نارڊڪ ڪانسي جو دور
متبادل نالااترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
جاگرافيائي حدڏاکڻي اسڪينڊينيويا، اتر جرمني
دورڪانسي جو دور
تاريخونت. 2000/1750–500 ق.م.
اڳواٽ ثقافتجنگي ڪهاڙي واري ثقافت، رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت، گهنٽي نما پيالي واري ثقافت، نارڊڪ پٿر جو دور
پوءِ واري ثقافتياستورف ثقافت، رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور


نارڊڪ ڪانسي جو دور، جنهن کي اترئين ڪانسي جو دور يا اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور (انگريزي: Nordic Bronze Age يا Scandinavian Bronze Age) پڻ چيو ويندو آهي، اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ جو ت. 2000/1750–500 ق.م. تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي خنجر واري دور جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون جنگي ڪهاڙي واري ثقافت، يعني سويڊني-نارويجي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت جي شاخ، اڪيلو قبر واري ثقافت، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۾ هيون.[1][2] ان سان گڏ وچ يورپ جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.[3] ممڪن آهي ته اهي اثر اونيتيتسي ثقافت سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.[4] وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.[5][6]

اسڪينڊينيويا ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.[7][8][9][10][11] نارڊڪ ڪانسي واري دور جا موڪيني يونان سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.[12][13][3][14] نارڊڪ ڪانسي واري دور، سنتاشتا ثقافت، اندرونووو ثقافت ۽ رگ ويد سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.[lower-alpha 1][15] نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،[16] ۽ ڪجهه عالمن موجوده ايسٽونيا، فنلينڊ ۽ پوميرانيا جي آثارن کي به ان جي ثقافتي دائري جو حصو سمجهيو آهي.[17][18] نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو عنبر جي برآمد ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.[19][20][21] ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.[22] تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور ۽ ياستورف ثقافت والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر جرمنڪ ماڻهن جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.[23]

تاريخ

[سنواريو]
1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير

ابتدا

[سنواريو]

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۽ اتر جرمني جي ڪارڊڊ ويئر ثقافت جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت ڪارڊڊ ويئر ثقافت ۽ ان کان اڳ واري پٽيڊ ويئر ثقافت جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.[24][25]

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته چالڪولٿڪ دور جي بيٽل ايڪس ثقافت مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب مرڪزي يورپ مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ اونيٽيسي ثقافت سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.[26][27][28]

دوربندي

[سنواريو]

آسڪر مونٽيليئس، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين (اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت) ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي. سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. مرڪزي يورپ لاءِ پال رائنيڪي جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ قبل از رومي لوهي دور شروع ٿئي ٿو.

ثقافت

[سنواريو]

وسنديون

[سنواريو]
ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ ڊگهو گهر ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (helms) شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر ت. 1300 ق.م. کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م2 تائين هوندي هئي.[29] اهڙن گهرن کي "سردارَن جا هال" پڻ چيو ويو آهي،[30] ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي ميگارون جيترا وڏا هوندا هئا.[29][31]

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ هالوندا ۽ اپالي،[32] ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.[33] ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.[34][35][36][37]

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.[38] ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.[39][40][41][42]

اتر جرمنيءَ ۾ هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.[43][44] ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.[45]

سويڊن جي اوسترگوتلانڊ واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.[46]

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر2، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر2 رهندا هئا.[47]

تدفين

[سنواريو]
سويڊن ۾ ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”، ت. 1400 ق.م.

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا ذخيرا پڻ شامل آهن.[38]

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو هاگا دڙو، ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر ۽ ساگاهولم، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا لوسهوي، بوسڪهوي ۽ اسڪيل هوي شامل آهن.[48] رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.[49]

ڊينمارڪ جي اسڪريڊسٽرپ عورت؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.[50]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ ايگتويڊ ڇوڪري، اسڪريڊسٽرپ عورت، ۽ ڊينمارڪ جي بوروم ايشوي ۽ ٽريند هوي مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.[29][51][52]

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن توت عنخ آمون جي قبر مان مليل عنبر.[52][53] تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.[54][55]

سويڊن جو هاگا تدفيني دڙو، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.[56]

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر ڪيل يونيورسٽي جي گڏيل تحقيقي مرڪز 1266 سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.[57]

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي سيڊن جي بادشاهه واري قبر (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.[58][59][60]

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.[61][62]

زراعت

[سنواريو]

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ ڪڻڪ، ٻاجهر ۽ جَوَ جي پوک شامل هئي، ۽ چوپايو مال پالڻ، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.[38]

ڌاتوڪاري

[سنواريو]
ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار ڪانسي ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. موم وڃائڻ واري ڍالائي جو طريقو ٽرنڊ هولم سج واري رٿ ۽ لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.[63][64]

ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.[65]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي پائلي ۽ ڊينمارڪ جي اسڪيلڊال مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.[19]

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.[20] ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.[20] ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.[36][66]

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.[67]

پٿرن تي اُڪريل نقش

[سنواريو]

سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور بوهوسلين، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي پٿريلي نقشن جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.[68] ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ تانوم جا پٿريلا نقش ۽ ڊينمارڪ ۾ ميڊسيباڪي آهن.

جنگجو روايت

[سنواريو]
ويڪسو جا خود، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.[69]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.[70] آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.[71] اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.[72]

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.[73] ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ ۽ امبر واپاري رستي سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. هيورٽسپرنگ ٻيڙي سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،[74] جنهن کي "هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ" قرار ڏنو ويو آهي.[75]

بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار

[سنواريو]
سويڊن جي لوشولٽ مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين برطانوي ٻيٽن مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ديرين نئون پٿر جو دور (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.[76][10]

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.[77] شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.[78][79]

رٿ جو پٿريلو نقش، ڪيوِڪ جي قبر، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.[80]

اترين ڪانسي واري دور جا دڙي واري ثقافت ۽ موڪيني يونان سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ عنبر کي عنبر واري رستي وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران ٽامو، ٽين ۽ سون جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.[81] ٽامو سارڊينيا، آئبيريا ۽ قبرص مان درآمد ٿيندو هو.[81][82]

ٻارهين صدي ق.م. ۾ ديرين ڪانسي واري دور جو زوال اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.[83]

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رٿ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت اسڪينڊينيوا ۾ لڳ ڀڳ ت. 1700 BC جو ملي ٿو، جيڪو يونان ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رٿ غالباً ڪارپيٿيائي طاس يا اولهندي اسٽيپي واري علائقي مان پهتا هئا. ان دور جي ڊينمارڪ مان ملندڙ لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز) (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل "لهر-پٽي" (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي ڪارپيٿيائي طاس ۽ يونان جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ ٽرنڊهولم سج رٿ جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.[84]

رٿن جون اُڪريل تصويرون اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ ت. 1700 BC کان نظر اچن ٿيون، جيئن ميسيني جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.اسڪينڊينيوا ۾ رٿ جي آمد ساڳئي وقت ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) سيئما-تربينو ثقافت ڏانهن منسوب ڪري ٿي. گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ ڪارپيٿيائي طاس مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.

ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي (ٻيهر تعمير)، جرمني، لڳ ڀڳ 1400 ق م

اسڪينڊينيوا ۾ رٿن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن ميسيني جي يونان ۽ ڪارپيٿيائي طاس ۾ پڻ هئا.[85] چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير ڪلتيپه، مرڪزي اناطوليه مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ ت. 1900 BC جي آهي،[86] ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ اسٽيپ جا گهوڙا ظاهر ٿيا.[87] ان جي ابتڙ، سنتاشتا ۽ اندرونووو ثقافت جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي يورال جبلن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.[88]

ڪارپيٿيائي طاس مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،[89] جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.[90]

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رٿ غالباً رڳو يورال جبل واري علائقي ۾ نه، پر ڪارپيٿيائي طاس کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف يونان ۽ ويجهو اوڀر تائين پکڙيا.[91][92][93] يونان جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت ميسيني جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.[94]

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ ڊان ۽ وولگا ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ اباشيوو ثقافت) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.[95]

سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م[96][97]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه شافٽ قبرن مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي برطانيا ۾ ٺاهيا ويا هئا.[98] امبر شايد وچ يورپ جي اونيتيتسه ثقافت وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.[99]

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”[100] پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.[12] اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.[12]

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ واناڪس يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ لاواگيتاس يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل هند-يورپي روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.[12] ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.[101] اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.[12][3]

گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما، ڊينمارڪ

حتي قوم سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.[102] ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”[100]

نورڊڪ برونز دور ۽ مصر جي نئين بادشاهت جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.[103][52][104][105]

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي سارڊينيا ۽ آئيبيريا مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.[106][107][108] وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي سامونڊي قومن سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”[109] اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.[110]

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي راڪ واري قبرستاني ثقافتن ۽ هالشتات ثقافت جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

جنتري (ڪيلينڊر)

[سنواريو]
ٽرنڊهولم سج رتھ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م[111]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.[112] انهن آثارن ۾ ٽرنڊهولم سج رتھ جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ لانگسٽروپ پٽي پليٽ، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“ ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.[113][114][115][116] انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ نيبرا آسماني ٿالهي ۽ سون جون ٽوپيون، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.[117] اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.[118][119]

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي ميٽوني چڪر بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.[120] قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور فرانڪليبن جي خزاني مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري جنتري سان لاڳاپيل ڪنهن عددي سرشتي جي نمائندگي ڪن ٿا.[121][122][123]

ڪيويڪ جي بادشاھي قبر جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.[124][125][126]

مذهب ۽ مذهبي رسومات

[سنواريو]
لانگسٽروپ پٽي پليٽ، ڊينمارڪ، 1400 ق م.[127]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي ديوتائن، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا دڙي وارين قبرن، نفيس قديم آثارن، نذرانن ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه نورڊڪ پٿر دور جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري يورپي هرڻ کي ڏيکارين ٿيون.

برونز جو لور، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م[128]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته سج جي پوڄا هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ سواستيڪا، سج وارو صليب، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو سول)؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد جڙواڻ ديوتا پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق لورن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

امبر جو سج وارو صليب، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م[129]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ "جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون" سڏي ٿي.[130]

قرباني، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا لور، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

ڊينمارڪ جي فين ٻيٽ مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م[131]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور هند-يورپي مذهب سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي نورس ڏندڪٿا، نورس مذهب ۽ وسيع جرمني ڏندڪٿا ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي نيبرا آسماني ٿالهي، جيڪا اونيتيتسه ثقافت سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.[132]

سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون

[سنواريو]
هيورٽسپرنگ ٻيڙي جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو[133][134]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته پٿريلي ٻيڙي جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.[135][136] نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل ننڍين ٻيڙين جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات نئون پٿر دور تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال هيورٽسپرنگ ٻيڙي آهي.[137][138] هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ قبرصي ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.[139]

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ لوهه دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي وائڪنگ دور ۾ پهتي.[140]

آبهوا

[سنواريو]

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ انگور پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.[141]


جينيات

[سنواريو]
نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ

جون 2015ع ۾ نيچر رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيڪر ثقافت ۽ اونيتيتسه ثقافت جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ ليڪٽوز برداشت ڪرڻ جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته سنتاشتا ثقافت ۽ ان کان پوءِ واري اندرونووو ثقافت، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. [lower-alpha 1]

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب آءِ 1، آر 1 اي 1 اي 1 ۽ آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ آءِ 1، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 هيپلوگروپ مليا.[142][143][144]

2024ع ۾ نيچر رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.[145] اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

ايل اين بي اي مرحلو پهريون — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق جنگي ڪهاڙي ثقافت ۽ شروعاتي اڪيلو قبر ثقافت سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

ايل اين بي اي مرحلو ٻيو — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

ايل اين بي اي مرحلو ٽيون — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ آءِ 1 وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته ايل اين بي اي مرحلي ٽئين وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا جرمن لاڳاپو هو، جهڙوڪ اينگلو-سيڪسن، گوٿ ۽ لانگوبارڊ. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


گئلري

[سنواريو]

قديم آثار

[سنواريو]

===وسنديون===

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ڪتابيات

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Kristiansen, Kristian (2009). "Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach". ۾ van der Linden, M.; Jones-Bley, C. (مرتب). Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland. ص. 111–140. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The Rise of Bronze Age Society. Cambridge University Press. ص. 141. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل. 2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي.
  3. 1 2 3 Vandkilde, Helle (April 2014). "Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC". European Journal of Archaeology 17 (4): 602–633. doi:10.1179/1461957114Y.0000000064. https://www.researchgate.net/publication/272312010. Retrieved 30 November 2020.
  4. ↑ Johannsen, Jens (2017). "Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark". Journal of Neolithic Archaeology 19. https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126. Retrieved 2 May 2023.
  5. ↑ Bergerbrant, Sophie (May 2007). "Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC". Stockholm Studies in Archaeology (43): 7–201. https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf. Retrieved 30 November 2020.
  6. ↑ Ling, Johan; Persson, Per-Olof; Billström, Kjell (14 March 2013). "Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses". Journal of Archaeological Science 41: 107–129. doi:10.1016/j.jas.2013.07.018. Bibcode: 2014JArSc..41..106L. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689. Retrieved 30 November 2020.
  7. ↑ Kristiansen, Kristian (2010). "Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe". Pathways to Power. Fundamental Issues in Archaeology. Springer, New York, NY. ص. 169–192. doi:10.1007/978-1-4419-6300-0_7. ISBN 978-1-4419-6299-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل. اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.
  8. ↑ Vandkilde, Helle (2004). "Bronze Age Scandinavia". ۾ Bogucki, Peter; Crabtree, Pam J. (مرتب). Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World. Charles Scribner's Sons. ص. 73. ISBN 0-684-80668-1. حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.
  9. ↑ Nørgaard, HW; Pernicka, E; Vandkilde, H (2019). "On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing". PLOS ONE 14 (7). doi:10.1371/journal.pone.0219574. PMID 31339904. Bibcode: 2019PLoSO..1419574N. "لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي فنل بيڪر ثقافت ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي. ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ بيل بيڪر ثقافت سان لاڳاپيل جٽلينڊ ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا. بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.".
  10. 1 2 Brozio, Jan Piet; Stos-Gale, Zofia; Müller, Johannes; Müller-Scheeßel, Nils; Schultrich, Sebastian; Fritsch, Barbara; Jürgens, Fritz; Skorna, Henry (10 May 2023). "The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale" (en ۾). PLOS ONE 18 (5). doi:10.1371/journal.pone.0283007. ISSN 1932-6203. PMID 37163484. Bibcode: 2023PLoSO..1883007B.
  11. ↑ Williams, R. Alan (2025). "From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean?". Antiquity 99 (405): 708–726. doi:10.15184/aqy.2025.41. https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA. "لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي "برونزيائيزيشن" (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.".
  12. 1 2 3 4 5 Kristiansen & Suchowska-Ducke 2015, pp. 371–372.
  13. ↑ Gubanov 2012, pp. 99–103.
  14. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The Rise of Bronze Age Society. Cambridge University Press. ص. 342. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل. اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا.
  15. ↑ Kristiansen, Kristian (2011). "Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age". Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC. Oxbow Books. ص. 243–265. ISBN 978-1-84217-998-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Vandkilde, Helle (2004). "Bronze Age Scandinavia". ۾ Bogucki, Peter; Crabtree, Pam J. (مرتب). Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World. Charles Scribner's Sons. ص. 73. ISBN 0-684-80668-1. روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي اسڪينڊينيوا هو، جنهن ۾ ڊينمارڪ، شليزويگ ۽ اسڪانيا شامل هئا. اڄوڪي جرمني جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو ناروي ۽ ڏکڻ-مرڪزي سويڊن پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.
  17. ↑ Minkevičius, Karolis; Podėnas, Vytenis; Urbonaitė-Ubė, Miglė; Ubis, Edvinas; Kisielienė, Dalia (1 May 2020). "New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba" (en ۾). Vegetation History and Archaeobotany 29 (3): 327–338. doi:10.1007/s00334-019-00745-2. ISSN 1617-6278. Bibcode: 2020VegHA..29..327M.
  18. ↑ "Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com". www.spottinghistory.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  19. 1 2 Kristiansen & Suchowska-Ducke 2015, p. 369.
  20. 1 2 3 Frei 2019.
  21. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The Rise of Bronze Age Society. Cambridge University Press. ص. 186. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل. جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.
  22. ↑ Lund, Julie; Melheim, Lene (2011). "Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard". European Journal of Archaeology 14 (3): 441–464. doi:10.1179/146195711798356692. https://www.academia.edu/1285488. Retrieved 11 August 2023. "اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984)".
  23. ↑ Schmidt 1991, pp. 129–133.
  24. ↑ Zvelebil 1997, pp. 431–435.
  25. ↑ Thomas 1992, p. 295.
  26. ↑ Stensköld, Eva (2004). "The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC". Stockholm Studies in Archaeology 34: 7. ISSN 0349-4128. https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&dswid=-3410. Retrieved 6 January 2021.
  27. ↑ Nørgaard, Heide W. (2018). Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC. Archaeopress. doi:10.2307/j.ctvndv72s. JSTOR j.ctvndv72s. S2CID 202513736.
  28. ↑ North European Symposium for Archaeological Textiles X. جلد 5. Oxbow Books. 2010. ISBN 978-1-84217-370-1. JSTOR j.ctt1cfr79q.
  29. 1 2 3 Randsborg, Klavs (2007). "Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun". Acta Archaeologica 77 (1): 61. doi:10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x. Retrieved 29 April 2022.
  30. ↑ Kristiansen, Kristian (2005). The Rise of Bronze Age Society. Cambridge University Press. ص. 278. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Kristiansen, Kristian (2009). "Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach". ۾ van der Linden, M.; Jones-Bley, C. (مرتب). Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland. ص. 111–140. لڳ ڀڳ **2300 ق م کان 1700 ق م** تائين ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ ثقافتي يڪجهتي جو هڪ نئون تاريخي دور قائم رهيو. ... **يونيٽيسي ثقافت** ۾ ملندڙ سردارن جي وڏن گهرن جهڙا گهر ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ به ظاهر ٿيا، جيڪي معيشت ۽ سماجي تنظيم جي بنيادي نئين سر ترتيب جو ثبوت ڏين ٿا. ...
      • 1500 ق م** کان پوءِ اسڪينڊينيوا اندر تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون آيون، جن ان کي پنهنجي مخصوص **نورڊڪ ثقافتي انداز** سان هڪ مڪمل ترقي يافته **برونز دور واري سماج** ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ...
    سردارن جا ايوان عام طور **8 کان 10 ميٽر** ويڪرا هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه **30 کان 50 ميٽر** تائين هوندي هئي.     {{cite book}}: line feed اکر in |quote= at position 262 (مدد)
  32. ↑ Sörman, Anna (11 March 2020). Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019). 27. pp. 143–189. doi:10.37718/CSA.2019.08. https://www.researchgate.net/publication/339852686.
  33. ↑ "Voldtofte med Lusehøj - højgruppe".
  34. ↑ Thrane, Henrik (2013). "Scandinavia". The Oxford Handbook of the European Bronze Age. Oxford University Press. ص. 746–764. doi:10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041. ISBN 978-0-19-957286-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Goldhahn, Joakim (2013). "Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective". The Oxford Handbook of the European Bronze Age. Oxford University Press. ص. 248–265. doi:10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014. ISBN 978-0-19-957286-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  36. 1 2 Wilkes, Adam (2018). The Nordic Bronze Age. https://www.academia.edu/37259196. Retrieved 27 December 2021.
  37. ↑ Elliott, Rachel (2020). Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region (PDF) (Thesis). Uppsala university. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 29 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  38. 1 2 3 Thrane, Henrik, "Scandinavian Bronze Age", ۾ Peregrine, Peter N.; Ember, Melvin (مرتب), Encyclopedia of Prehistory, جلد 4 (Europe), ص. 299–314
  39. ↑ Elliott, Rachel (2020). Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region (PDF) (Thesis). Uppsala University. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 29 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Henriksen, Mogens (2021). "Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!". Årbogen Odense Bys Museer. Odense City Museums. ص. 70–91. ISBN 978-87-902674-0-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Melheim, Lene (2016). "Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway". Praehistorische Zeitschrift 91 (1): 42–67. doi:10.1515/pz-2016-0003. https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html. Retrieved 29 December 2021.
  42. ↑ Jennbert, Kristina (January 1995). "Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995)". Current Swedish Archaeology.
  43. ↑ "Speiseplatz der Götter". Archaeologie Online, 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit". Archaeologie Online, 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ "Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung" (PDF). www.heeseberg-museum.de.
  46. ↑ Baron, Justyna; Golański, Adam; Schellner, Katarzyna (January 2011). "Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011)". Sprawozdania Archeologiczne 63: 338. https://www.researchgate.net/publication/320618525.
  47. ↑ Horn, Christian; ۽ ٻيا (2024). Nordic Bronze Age Economies. Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009421416. hdl:10852/115039. ISBN 978-1-009-42141-6.
  48. ↑ Andrén, Anders (2013). "Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia". Scandinavian Studies 85 (3): 267–281. doi:10.5406/scanstud.85.3.0267. ISSN 0036-5637. https://archive.org/details/scandinavian-studies_fall-2013_85_3/page/267.
  49. ↑ Holst, Mads Kähler (2013). "Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark". Proceedings of the Prehistoric Society 79: 265–296. doi:10.1017/ppr.2013.14. https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650. Retrieved 29 December 2021.
  50. ↑ "The woman from Skrydstrup". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ Aufderheide, Arthur (2003). The Scientific Study of Mummies. Cambridge University Press. ص. 183. ISBN 978-0-521-81826-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  52. 1 2 3 Iversen, Rune (2014). "Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete". World Archaeology 46 (2): 242–255. doi:10.1080/00438243.2014.886526. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526. Retrieved 19 December 2021.
  53. ↑ Smith, Jeanette (2014). "Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark". Journal of Archaeological Science 54: 168–181. doi:10.1016/j.jas.2014.11.036. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X. Retrieved 18 December 2021.
  54. ↑ Smith, Allen (2016). "Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age". Journal of Archaeological Science: Reports 10: 744–756. doi:10.1016/j.jasrep.2016.05.034. Bibcode: 2016JArSR..10..744S. https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/. Retrieved 25 December 2021.
  55. ↑ Melton, Nigel (2015). "Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined". Antiquity 84 (325): 796–815. doi:10.1017/S0003598X00100237. https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE. Retrieved 25 December 2021.
  56. ↑ Maida, Stefanie Schaefer-Di (November 2022). "Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia" (en ۾). European Journal of Archaeology 25 (4): 463–482. doi:10.1017/eaa.2022.19. ISSN 1461-9571.
  57. ↑ Helene Agerskov Rose, John Meadows (28 May 2024), "Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark", PLOS ONE, جلد 19، شمارو 5, Bibcode:2024PLoSO..1900649R, doi:10.1371/journal.pone.0300649, ISSN 1932-6203, PMC 11132521, PMID 38805408
  58. ↑ Hansen, Svend (2018). "Seddin: ein "homerisches Begräbnis"". Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33. Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum. ص. 65–84. ISBN 978-3-910011-92-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Nykamp, Moritz (2021). "Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)". E&G Quaternary Science Journal 70 (1): 1–17. doi:10.5194/egqsj-70-1-2021. Bibcode: 2021EGQSJ..70....1N. https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/. Retrieved 29 December 2021.
  60. ↑ Frank, AB (2025). "A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany". PLOS ONE 20 (9). doi:10.1371/journal.pone.0330390. PMID 40929027. Bibcode: 2025PLoSO..2030390F.
  61. ↑ "Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023)". National Geographic. 9 November 2023.
  62. ↑ "A settlement at the "Hall of the King" in Seddin (2024)". Archaeologie Online. 18 October 2024.
  63. ↑ Nørgaard, Heide (2018). Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC. Archaeopess. ISBN 978-1-78969-020-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "Trundholm Sun Chariot". World Archaeology. 19 January 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "The Rørby swords". natmus.dk.
  66. ↑ Johannsen, Jens Winther (2015). "Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited".
  67. ↑ Frei, Karin Margarita; Mannering, Ulla; Berghe, Ina Vanden; Kristiansen, Kristian (June 2017). "Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017)". Antiquity 91 (357): 640–654. doi:10.15184/aqy.2017.64. https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8.
  68. ↑ Douglas Price 2015, p. 196.
  69. ↑ Vandkilde, Helle. "Vandkilde 2013: "Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited"".
  70. ↑ Bergerbrant, Sophie (May 2007). "Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC". Stockholm Studies in Archaeology 43: 38. https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf. Retrieved 30 November 2020.
  71. ↑ Vandkilde, Helle; Northover, Jeremy P (1996). From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark. Moesgård, Aarhus: Jutland Archaeological Society. ISBN 978-87-7288-582-7. OCLC 36181183.
  72. ↑ Nerman, Birger (1954). "The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings". Journal of Swedish Antiquarian Research 257: 258. https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf. Retrieved 26 December 2020.
  73. ↑ Wikborg, Jonas (2014). "Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe". Societas Archaeologica Upsaliensis 22: 65. http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf. Retrieved 26 December 2020. آرڪائيو ڪيا ويا 18 April 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  74. ↑ Nerman, Birger (1954). "Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years". Current Biology 30 (21). https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue. Retrieved 23 December 2021.
  75. ↑ Bowdler, Neil (22 May 2011). "Early Bronze Age battle site found on German river bank". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Nørgaard, Heide W.; Pernicka, Ernst; Vandkilde, Helle (16 June 2021). "Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations" (en ۾). PLOS ONE 16 (6). doi:10.1371/journal.pone.0252376. ISSN 1932-6203. PMID 34133451. Bibcode: 2021PLoSO..1652376N.
  77. ↑ Schultrich, Sebastian (2022). "Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE)" (en ۾). Offa: 53–92. doi:10.26016/offa.2022.A3. ISSN 2510-7933. https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323.
  78. ↑ Skoglund, Peter (2017). "Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC". North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia. Oxbow Books. ص. 199–213. ISBN 978-1-78570-820-6.
  79. ↑ Vandkilde, Helle; Stephansen, Clara Fischer (17 June 2024). "Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024)". doi:10.1515/PZ-2024-2003.
  80. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The rise of Bronze Age society. Cambridge University Press. ص. 192–193. ISBN 978-0-521-84363-8.
  81. 1 2 Kristiansen & Suchowska-Ducke 2015, p. 367.
  82. ↑ Ling, Johan; Stos-Gale, Zofia (February 2015). "Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?". Antiquity 89 (343): 191–209. doi:10.15184/aqy.2014.1. https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D. Retrieved 26 September 2022.
  83. ↑ Kristiansen & Suchowska-Ducke 2015, p. 362.
  84. ↑ Maran, Joseph; Van de Moortel, Alexis (October 2014). "A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period". American Journal of Archaeology 118 (4): 529–548. doi:10.3764/aja.118.4.0529. https://www.academia.edu/29307618. Retrieved 26 September 2022.
  85. ↑ Maran, Joseph (2020). "The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean". Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age. Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn. ص. 505–528. ISBN 978-3-7749-4248-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Anthony, David (2010). The Horse, the Wheel, and Language. Princeton University Press. ص. 404. ISBN 978-0-691-14818-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Librado, Pablo (2021). "The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes". Nature 598 (7882): 634–640. doi:10.1038/s41586-021-04018-9. PMID 34671162. Bibcode: 2021Natur.598..634L.
  88. ↑ Raulwing, Peter (2000). Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics. Archaeolingua. ص. Fig. 10.1. ISBN 963-8046-26-0. OCLC 884628368.
  89. ↑ Molloy, Barry (2023). "Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context". European Journal of Archaeology 27 (2): 149–169. doi:10.1017/eaa.2023.39.
  90. ↑ Pankau, Claudia; Krause, Rüdiger (2017). "Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels". ۾ Rupp, Nicole (مرتب). Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig. Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH. ص. 355–371. ISBN 978-3-7749-4074-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ Maran, Joseph (2020). "The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean". Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age. Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn. ص. 505–528. ISBN 978-3-7749-4248-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ Maran, Joseph; Van de Moortel, Alexis (October 2014). "A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period". American Journal of Archaeology 118 (4): 529–548. doi:10.3764/aja.118.4.0529. https://www.academia.edu/29307618. Retrieved 26 September 2022.
  93. ↑ Molloy, Barry (2023). "Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context". European Journal of Archaeology 27 (2): 149–169. doi:10.1017/eaa.2023.39.
  94. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). "The cosmological structure of Bronze Age society". The Rise of Bronze Age Society. Cambridge University Press. ص. 182–184. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ Chechushkov, Igor V.; Epimakhov, Andrei V. (2018). "Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age". Journal of World Prehistory 31 (4): 435–483. doi:10.1007/s10963-018-9124-0. Bibcode: 2018JWPre..31..435C. https://www.academia.edu/79638823.
  96. ↑ Bunnefeld, Jan-Heinrich (30 November 2016). "Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016)". Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430.. doi:10.1515/PZ-2016-0023. https://www.academia.edu/30182036.
  97. ↑ "Gold was also used for weapons". natmus.dk.
  98. ↑ Maran, Joseph (January 2013). "Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece". ۾ Hahn, Hans Peter; Weiss, Hadas (مرتب). Mobility, Meaning and the Transformations of Things. Oxbow Books. ص. 147–169. ISBN 978-1-84217-525-5. يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.
  99. ↑ Müller, Johannes (2023). "First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE)". Journal of Archaeological Science: Reports 47. doi:10.1016/j.jasrep.2022.103748. Bibcode: 2023JArSR..4703748M. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114.
  100. 1 2 Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The Rise of Bronze Age Society. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 249. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). "The cosmological structure of Bronze Age society". The Rise of Bronze Age Society. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 251–319. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The Rise of Bronze Age Society. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 342–343. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Varberg, Jeanette (2014). "Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark". Journal of Archaeological Science 54: 168–181. doi:10.1016/j.jas.2014.11.036. https://www.academia.edu/10159599.
  104. ↑ Bandholm, Niels (December 2012). "The Arcane Eshøj Ell". Acta Archaeologica 83 (1): 275–285. https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1. Retrieved 7 April 2023.
  105. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The Rise of Bronze Age Society. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 75, 323. ISBN 978-0-521-84363-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ Vandkilde, Helle (2021). "Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared". Praehistorische Zeitschrift 97 (1): 130–158. doi:10.1515/pz-2021-2012. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI.
  107. ↑ Koch, John T. (2019). "Rock art and Celto-Germanic vocabulary". Adoranten: 80–95. https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf.
  108. ↑ Grahn, Hannes (2022). Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art (Masters thesis). University of Gothenburg.
  109. ↑ Vandkilde, Helle. "Vandkilde 2013: "Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited"".
  110. ↑ Díaz-Guardamino, M. (2026). "Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia". PLOS ONE 21 (6). doi:10.1371/journal.pone.0349417. PMID 42263102.
  111. ↑ "The Sun Chariot". Denmark National Museum. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ Randsborg, Klavs (2006). "Calendars of the Bronze Age". Acta Archaeologica 77: 62–90. doi:10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x. https://worldarchaeology.org/publications/.
  113. ↑ Hansen, Rahlf; Rink, Christine (2008). "Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie". Acta Praehistorica et Archaeologica 40: 93–126. doi:10.11588/apa.2008.0.71501. https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045.
  114. ↑ May, Jens (2008). ""Die gefangene Zeit". Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen". Acta Praehistorica et Archaeologica 40: 127–155. doi:10.11588/apa.2008.0.71503. https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503.
  115. ↑ Gold und Kult der Bronzezeit. Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg. 2003. ص. 47. ISBN 3-926982-95-0.
  116. ↑ Ilon, Gabor (2015). THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM. Archaeolingua. ص. 73. ISBN 978-963-9911-71-0. نورڊڪ برونز دور ۾ **اسپيبيريئيٽ** جي پٿريلي نقاشين تي **7** ۽ **28** جي مجموعن جا نقش ملن ٿا. انهن مان هڪ نقش ۾ هڪ شخص کي پنهنجي ساڄي هٿ ۾ **سسٽرم جهڙي هڪ شيءِ** جهليل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي **28 پيالن نما کوٽن** (cup marks) ذريعي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي **ستن ستن نشانن جي چئن قطارن** ۾ ترتيب ڏنل آهن. قديم فلڪيات بابت پنهنجي مطالعي ۾ **فليمنگ ڪائول** تجويز ڏني ته اهي نشان **چنڊ جي چئن مرحلن** ۽ **قمري مهينن** جي نمائندگي ڪن ٿا.
  117. ↑ Menghin, Wilfried (2008). "Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes". Acta Praehistorica et Archaeologica 40: 157–169. doi:10.11588/apa.2008.0.71505. https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045.
  118. ↑ West, M.L. (2007). Indo-European Poetry and Myth. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-928075-9.
  119. ↑ Pachenko, Dmitri (2012). "Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport". Hyperboreus 18 (1). http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf.
  120. ↑ Sommerfel, Christoph (2010). "… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben". Praehistorische Zeitschrift 85 (2): 207–242. doi:10.1515/PZ.2010.01. https://www.academia.edu/14021967.
  121. ↑ Hansen, Mikkel Christian Dam (2020). "Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia". Adoranten: 57–73. https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf.
  122. ↑ Hansen, Mikkel Christian Dam (2019). "Håndtegnets udstrakte fngre". GEFJON 4. Aarhus Univeritetsforlag. ص. 86–151. ISBN 978-87-7219-054-9.
  123. ↑ "Hoards" Halle State Museum of Prehistory". Landesmuseum-vorgeschicte.de. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ "Avanton Cone" Musée d'Archaeologie Nationale, Paris". اصل نسخو مان 2022-02-17 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ Sperber, Lothar (2003). Springer, Tobias (مرتب). Gold und Kult der Bronzezeit. Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg. ص. 215–216. ISBN 3-926982-95-0.
  126. ↑ "Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'". Telegraph.co.uk. 17 March 2002. 5 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "The belt plate from Langstrup". Denmark National Museum. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ "The lurs of the Bronze Age". Nationalmuseet, Denmark.
  129. ↑ Meller, Harald (2021). "The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power". Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany. Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). ISBN 978-3-948618-22-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ Varberg, Jeanette (2013). "Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia". Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. ISBN 978-1-4073-1126-5.
  131. ↑ "Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)".
  132. ↑ "Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany". UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy.
  133. ↑ "The Hjortspring Boat". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ Pauline Asingh (2009). Grauballemanden: portræt af et moselig (ڊينش ۾). Copenhagen: Gyldendal A/S. ص. 195. ISBN 978-87-02-05688-4.
  135. ↑ Bengtsson, Boel (2024). "Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia". Norwegian Archaeological Review 57 (1): 59–84. doi:10.1080/00293652.2024.2357135. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135.
  136. ↑ Horn, Christian (December 2024). "Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024)". Proceedings of the Prehistoric Society 90: 63–83. doi:10.1017/ppr.2024.4. https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B.
  137. ↑ Kastholm, Ole Thirup (2015). "Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective". Antiquity 89 (348): 1353–1372. doi:10.15184/aqy.2015.112. https://www.researchgate.net/publication/286412431.
  138. ↑ Ling 2008. Elevated Rock Art. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. ISBN 978-91-85245-34-5.
  139. ↑ Mandal, Dattatreya (17 May 2016). "Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden". Realm of History. اصل نسخو مان 13 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ Skoglund, Peter (2008). "Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory". World Archaeology 40 (3): 390–406. doi:10.1080/00438240802261440. ISSN 0043-8243.
  141. ↑ Kane, Njord (1 November 2016). The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture (انگريزي ۾). Spangenhelm Publishing. ISBN 978-1-943066-19-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  142. 1 2 Allentoft 2015.
  143. ↑ Mathieson 2015.
  144. ↑ Mathieson 2018.
  145. ↑ Allentoft, Morten E.; Sikora, Martin; Fischer, Anders; Sjögren, Karl-Göran; Ingason, Andrés; Macleod, Ruairidh; Rosengren, Anders; Schulz Paulsson, Bettina et al. (January 2024). "100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark" (en ۾). Nature 625 (7994): 329–337. doi:10.1038/s41586-023-06862-3. ISSN 1476-4687. PMID 38200294. Bibcode: 2024Natur.625..329A.
  146. ↑ "The mysterious oath rings". natmus.dk.
  147. ↑ Johannsen, Jens (2017). "Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark". Journal of Neolithic Archaeology 19. https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126. Retrieved 12 August 2023.
  148. ↑ Kristiansen, Kristian (2009). "Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach". ۾ van der Linden, M.; Jones-Bley, C. (مرتب). Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland. ص. 111–140. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ Johannsen, Jens (2017). "Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark". Journal of Neolithic Archaeology 19. https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126. Retrieved 12 August 2023.
  150. ↑ "The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House". vojens.dk.
  151. ↑ "Høvdingehallen fra Skrydstrup". egtvedmuseum.dk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ "Model of the Skrydstrup longhouse". 4 March 2021.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو سانچو:جرمن قومون سانچو:برونز دور

سانچو:اختياري ضابطو

  1. 1 2 "يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون."[142]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=نارڊڪ_ڪانسي_وارو_دؤر&oldid=407624" تان ورتل