مواد ڏانھن هلو

نائيجيريا جي تاريخ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

صدارتي رهائش گاهه جي ويجهي واقع، "آسو ٽڪري" (Aso Rock)

نائيجيريا جي تاريخ جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ[1][2] "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو.[3] [4] آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (Ife Empire)، "نري جي بادشاهت" (Kingdom of Nri)،[5] "بينن جي بادشاهت"[6] ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.[7] اسلام نائيجيريا ۾ 1068ع جي لڳ ڀڳ "بورنو سلطنت" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (Hausa Kingdom) ذريعي پهتو،[8][9] [10] [11] جڏهن ته عيسائيت 15هين صديءَ ۾ پرتگال مان آيل آگسٽينين[12] ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي.[13] سونگهائي سلطنت پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، 1480ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار" ۾ پڻ حصو ورتو.[14]

سال 1804ع کان پوءِ، شيخ عثمان دان فوڊيو يورپين جي خلاف پنهنجي جهاد دوران هڪ وسيع علائقي کي متحد ڪيو؛ جيتوڻيڪ اتر جون "هائوسا رياستون" پاڻ ۾ جهيڙن جو شڪار هيون، پر سندس جانشينن ان علائقي کي "سوڪوٽو خلافت" جي صورت ۾ مستحڪم بڻايو.

اولهه آفريڪا ۾ غلامن جي واپار کي روڪڻ جي شروعاتي ڪوششن دوران، برطانيه سال 1851ع کان پوءِ آهستي آهستي پنهنجي اثر واري دائري کي وڌايو. هن عمل جي شروعات لاگوس جي ننڍڙي ٻيٽ (3 چورس ڪلوميٽر) ۽ ڪالابار جي بندرگاهي شهر کان ٿي. برطانيه وسيع واپاري ڪمپنين، جهڙوڪ RNC ۽ "ميري سليسر" (Mary Slessor) جهڙن مشنرين جي سرگرمين جي پيروي ڪئي، جن ملڪ جي اندروني علائقن تائين پهچ حاصل ڪئي، نه رڳو تبليغ ڪئي ۽ مشنري اسڪول قائم ڪيا، پر مقامي ريتن رسمن خلاف به قدم کنيا؛ جهڙوڪ مذهبي بنيادن تي جڙوان ٻارن يا فوت ٿيل ڳوٺاڻن اڳواڻن جي نوڪرن کي قتل ڪرڻ، ۽ قانوني سچائي ثابت ڪرڻ لاءِ ”آزمائش ذريعي فيصلي“ (Trial by ordeal) واري طريقي جي مخالفت ڪرڻ. 1885ع ۾ برلن-ڪانگو ڪانفرنس دوران، يورپي طاقتن آفريڪا ۾ پنهنجي مفادن وارن علائقن جي حد بندي ڪئي، جنهن ۾ نسلي يا لساني حدن جو ڪو به خيال نه رکيو ويو ۽ نه ئي متاثر ٿيندڙ ماڻهن جي راءِ کي شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ، برطانيا نائجر واري علائقي ۾ پنهنجي پيش قدمي وڌائي - جنهن بابت برلن ۾ معاهدو ٿيو هو - ۽ آخرڪار سڪوٽو خلافت کي شڪست ڏني. 1903ع کان وٺي، برطانيا جو نائيجيريا جي موجوده علائقي جي تقريبن سموري حصي تي ڪنٽرول قائم ٿي ويو، جنهن کي 1914ع ۾ هڪ ئي انتظاميه هيٺ متحد ڪيو ويو (1919ع ۾، اڳوڻي جرمن ڪالوني ڪيمرون جي سرحد سان لڳل هڪ پٽي نائيجيريا جي علائقي ۾ شامل ڪئي وئي).

برطانوي نوآبادياتي انتظاميه هيٺ، خريداري ڪندڙ ڪارٽيلز (جهڙوڪ يونيليور، نيسلي ۽ ڪيڊبري) ڪوڪو، پام آئل ۽ مونگ ڦلين جي قيمتن کي مصنوعي طور تي گهٽ رکيو، جنهن سان نائيجيريا جي زراعت کي نقصان پهتو؛ پر ٻئي طرف بندرگاهه (۽ ريلوي جو وسيع نيٽ ورڪ) پڻ تعمير ڪيا ويا. اخبارون، سياسي پارٽيون، ٽريڊ يونينون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا قائم ڪيا ويا - جيتوڻيڪ اهي نوآبادياتي حڪمرانن جي خواهش جي خلاف هئا، پر انهن جو مقصد ان وڏي ڪالوني کي ڪنٽرول ڪرڻ هو. 1941ع جي اوڀر آفريڪا واري مهم دوران، نائيجيريا جا فوجي دستا "محوري طاقتن (Axis powers) خلاف پهرين وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن ۾ ان وقت جي تاريخ جي تيز ترين فوجي پيش قدمي شامل هئي. 1956ع ۾ نائيجيريا ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ٿيا. ان وقت کان وٺي، تباهي ۽ بربادي (vandalism)، مقامي رهواسين پاران تيل جي چوري ۽ غير قانوني غير پيشه ورانه ريفائننگ (تيل صاف ڪرڻ) جي عمل نائيجر ڊيلٽا واري علائقي کي خام ۽ ڳري تيل جي آلودگي سان متاثر ڪيو آهي، خاص طور تي انهن هنڌن تي جتي تيل جي ڳولا لاءِ کوٽيل کوهه (boreholes) هاڻي استعمال ۾ نه آهن.[15][16][17]

نائيجيريا 1960ع ۾ آزادي حاصل ڪئي.[18] سال 1967ع کان 1970ع دوران، ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ "بيافرا جي جنگ" وڙهي وئي، جيڪا ويهين صديءَ جي آخري دور جي بدترين انساني بحرانن مان هڪ بڻجي وئي. تقريبن ٽن ڏهاڪن تائين سخت فوجي حڪمرانيءَ هيٺ رهڻ کان پوءِ، نائيجيريا 1999ع ۾ هڪ جمهوري وفاقي جمهوريه واري نظام ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن جو نمونو جزوي طور تي آمريڪا جي سياسي نظام تي ٻڌل هو.

Quadrennial elections have been criticized as lacking transparency.[19] Nevertheless, transfers of presidential power at Aso Rock occurred peacefully in 2007, 2010, 2015, and 2023, making Nigeria one of the relatively stable democracies in the region despite persistent institutional challenges.

The Boko Haram insurgency gained significant international attention around 2014 but later weakened due to internal divisions and coordinated regional military efforts. In the same year, the spread of the Ebola epidemic to the densely populated city of Lagos was successfully contained through rapid public health response and crisis management.[20]

In recent years, Nigeria has experienced growing international recognition for its cultural and technological sectors, including the global rise of Nigerian music and the expansion of the film industry. The country has also seen growth in the technology sector, producing five of Africa's seven technology unicorn companies.[21]

Since January 2024, Nigeria has sought to expand domestic refining capacity, including the commissioning of large new refineries, in an effort to process more of its own crude oil rather than relying heavily on imported refined products.[22][23]

Kidnapping for ransom remains one of Nigeria's most significant security challenges. Surveys indicate that approximately 38% of Nigerians personally know someone who has been kidnapped.[24]

Economic reforms implemented in 2023 were followed by a sharp rise in the cost of living; polls suggest that about 64% of Nigerians report being unable to afford basic needs or experiencing food insecurity.[25] The same survey reported that 78% of respondents rated the performance of President Bola Tinubu as “poor” or “very poor”.[25]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Settlement Archaeology in Nigeria". www.okayama-u.ac.jp. 2026-04-17 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "History – Embassy of Nigeria, Moscow, Russia". moscow.foreignaffairs.gov.ng (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-07-17 تي محفوظ ڪيل. 2026-05-23 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Champion, Louis (15 December 2022). "A question of rite—pearl millet consumption at Nok culture sites, Nigeria (second/first millennium BC)". Vegetation History and Archaeobotany 32 (3): 263–283. doi:10.1007/s00334-022-00902-0.
  4. ↑ "The Nok Culture". education.nationalgeographic.org (انگريزي ۾). 2025-06-27 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ Editorial Team (2018-12-12). "The Nri Kingdom (900AD - Present): Rule by theocracy" (آمريڪي انگريزي ۾). Think Africa. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-09-30 تي محفوظ ڪيل. 2022-02-20 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "The kingdom of Benin" (برطانوي انگريزي ۾). BBC Bitesize. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-06-29 تي محفوظ ڪيل. 2022-02-20 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ "Kingdom of Oyo (ca. 1500-1837) •" (آمريڪي انگريزي ۾). 2009-06-16. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-06-10 تي محفوظ ڪيل. 2022-02-20 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "Table content, Nigeria". country studies. 20 August 2001. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Historic regions from 5th century BC to 20th century". History World. 29 May 2011. اصل نسخو مان 3 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "A short Nigerian history". Study country. 25 May 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2019 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "About the Country Nigeria The History". Nigeria Government Federal Website. 1 October 2006. اصل نسخو مان 30 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2019 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "Historical Legacies | Religious Literacy Project". اصل نسخو مان 2020-04-17 تي محفوظ ڪيل. 2019-08-25 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Ryder, A. F. C. "MISSIONARY ACTIVITY IN THE KINGDOM OF WARRI TO THE EARLY NINETEENTH CENTURY". Journal of the Historical Society of Nigeria, vol. 2, no. 1, 1960, pp. 1–26. سانچو:JSTOR. Accessed 4 July 2023.
  14. ↑ "The Transatlantic Slave Trade". rlp.hds.harvard.edu (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 2020-06-10 تي محفوظ ڪيل. 2020-05-27 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "Nigeria's illegal oil refineries: Dirty, dangerous, lucrative" (برطانوي انگريزي ۾). 2022-04-26. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-10-10 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-07 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "The business of illegal refiners in the Niger Delta". Le Monde.fr (انگريزي ۾). 2022-05-27. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-02-06 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-07 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Owolabi, Tife (2022-02-08). "Nigeria goes after illegal oil refineries to curb pollution". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-05-28 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-07 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Nigeria - People, Culture, Economy | Britannica". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2026-05-12 تي محفوظ ڪيل. 2026-05-23 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Okafor, Chiamaka (2023-06-27). "2023: EU Observers present final report on Nigeria's general elections, highlight key priorities". Premium Times (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-02-07 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-07 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Otu, Akaninyene; Ameh, Soter; Osifo-Dawodu, Egbe; Alade, Enoma; Ekuri, Susan; Idris, Jide (2017-07-10). "An account of the Ebola virus disease outbreak in Nigeria: implications and lessons learnt". BMC Public Health 18 (1): 3. doi:10.1186/s12889-017-4535-x. ISSN 1471-2458. PMID 28693453.
  21. ↑ "Nigeria produces five of seven unicorns in Africa". The Guardian (آمريڪي انگريزي ۾). Lagos, Nigeria. 2022-01-26. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-10-17 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-07 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Nwanma, Vincent (2024-02-01). "Africa's Largest Oil Refinery Goes Live". Global Finance Magazine (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-02-06 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-07 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "We're Still Test-running Port Harcourt Refinery, Products Not Coming From There Yet, Says Nigerian Government | Sahara Reporters". saharareporters.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-02-06 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-07 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ NOIPolls (2024-05-13). "Prevalence, factors, and solution to ransom kidnapping in Nigeria". NOIPolls (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-06-01 تي محفوظ ڪيل. 2024-06-02 تي حاصل ڪيل.
  25. 1 2 api_admin (2024-05-29). "Citizens Assessment Of President Tinubu's Performance, One Year In Office". Africa Polling Institute (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-06-01 تي محفوظ ڪيل. 2024-06-02 تي حاصل ڪيل.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=نائيجيريا_جي_تاريخ&oldid=401444" تان ورتل