مواد ڏانھن هلو

مڇين جي جسمانيات

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
خطري جي وقت زهريلي ڦوڪڻي مڇي پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.[1]

مڇيءَ جي جسميات يا فزيولاجي زنده مڇيءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.[2] ان جي ڀيٽ مڇيءَ جي ايناٽامي سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا شڪليات جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا.

ساهه کڻڻ

[سنواريو]
ٽونا جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن.
پائڪ ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب

سانچو:ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل

گهڻيون مڇيون ڪلين وسيلي حلق (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي تنت چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.[3][4] هر تنت ۾ شعري نڙين جو ڄار هوندو آهي، جيڪو آڪسيجن ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي ڏي وٺ لاءِ وڏو سطحي ايراضو مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون.

ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. ٻه-ماحولي مڇيون، جهڙوڪ مڊاسڪپر، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. اينگويلڊ ايلن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. برقي ايل جي واتي کوهه وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. لوريڪاريڊي، ڪيلڪٿيڊي ۽ اسڪولوپليسيڊي خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.[5] آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ ڦڦڙ مڇين ۽ بائيڪرن ۾ چوپائي مهرين جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. گار ۽ بوفن ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. لوچ، ٽراهيرا ۽ ڪيتريون ئي ڪيٽ فشون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد واڌو ساهه عضوا ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ گورامي ۽ بيٽا) ۾ ڪلين جي مٿان ليبرنٿ عضوو هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور سانپ مڇيون، پائڪ هيڊ ۽ ڪليريڊي ڪيٽ فش خاندان شامل آهن.

هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ سڪلڊ، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين گرمائي سُستي (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون.

هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون کي لازمي هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ اختياري هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ آفريقي ڦڦڙ مڇي، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش هائپوسٽومس پليڪوسٽومس، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.[5]

هم رخ ۽ ابتڙ رخ
وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا
ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.[6][7][8]

سڀئي بنيادي ڪرنگهي وارا جانور ڪلين وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ غذائي نڙي کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي ڪلي محراب سهارو ڏئي ٿو.[9] ڪرنگهي وارن جون ڪليون عام طور حلق جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.[6][7][8] وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.[8]

ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني ڪلي ليميلا، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.[10] جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. هڏائي مڇين ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، ڪرڪري مڇين ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم بي ڄاڙين مڇين ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه ڪورڊيٽ مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.[11]

اعليٰ ڪرنگهي وارا ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ جنيني واڌ ويجهه دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ ڄاڙين، ٿائرائڊ غدود، حنجري، ڪولوميلا (ٿڻائتن ۾ رڪابي هڏي جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ مُدگر ۽ سنداڻ هڏي جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.[11] مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور ٽانسلن، ٿائيمس غدود ۽ يوسٽيڪي نڙين سان گڏ جنيني ڪلي ٿيلهين مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.[حوالو گهربل]

سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي دماغي ٿڙ ۾ موجود عصبي گهرڙا ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.[12] انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ هم اصليت بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو).

ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به جسماني ورزش دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.[13] ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

  1. جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي چرپر وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي ساهه مرڪزن سان ڳنڍجي وڃن ٿا.
  2. جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا.

هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو.

هڏائي مڇيون

[سنواريو]
هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو
مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)

هڏائي مڇين ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.[11]

هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.[11]

گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن

سامونڊي ٽيليوسٽ مڇيون اليڪٽرولائٽن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي اوسمولاريٽي کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ سامونڊي پاڻي پيئن ٿيون ۽ لوڻ خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.[11]

ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ ٻه-جيوين ۾ لاروا ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.[14] بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ ڦڦڙ سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور چوپائي مهرين جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.[15]

ڪرڪري مڇيون

[سنواريو]

ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي ڪلين مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. اک جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي ساهه سوراخ چيو وڃي ٿو؛ اها ساهه کڻڻ دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم پيلاجڪ شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.[16] جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون لازمي رام وينٽيليٽر آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ ساهه ٻوساٽجي وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.[17]

ساهه کڻڻ ۽ گردش جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي رت شارڪ جي ٻه-خاني دل ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين اورتا شريان وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو وارد برانڪيئل شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت صادر برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي پٺي واري اورتا ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ پوئين ڪارڊينل رڳن مان گذري پوئين ڪارڊينل سائنسن ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي وينٽريڪل ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.[18]

شارڪون ۽ ري عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون ڪرڪري ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو پردو نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ڪلي شعاع، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد ڪلي ڇاڻڻين کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.[11]

هڪ ننڍو سوراخ، يعني ساهه سوراخ، پهرين ڪلي چير جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ڪوڙي ڪلي هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.[11] ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان هم اصل سمجهيو وڃي ٿو.[19]

گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.[11]

ڪائيميرا ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.[11]

ليمپري ۽ هيگ فش

[سنواريو]

ليمپرين ۽ هيگ فشن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.[11]

گردش

[سنواريو]
مڇيءَ جي ٻه-خاني دل

سڀني ڪرنگهي وارن جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر بند هوندا آهن. تنهن هوندي به، مڇين، ٻه-جيوين، رڙهندڙ جانورن ۽ پکين جا سرشتا رت گردشي سرشتي جي ارتقا جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت ڪلين جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي هڪ-چڪري گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ بند-لوپ رت گردشي سرشتو هوندو آهي. دل رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.[20] پهريون حصو سائنس وينوسس آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي رڳن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني اٽريم، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني وينٽريڪل، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، بلبس آرٽيريوسَس، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس اورتا سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ ڪلين ڏانهن وهي ٿو.

ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ ٻٽو رت گردشي سرشتو استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني دل هوندي آهي.

هاضمو

[سنواريو]

ڄاڙيون مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي غذائي نڙي ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي پائلورڪ سيڪا چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا اينزائم خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. جيرو ۽ لبلبو جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو.

گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ هاضمي واري نالي جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها لقمي جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا.

جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، ليمپرين، هيگ فشن، ڪائيميران، ڦڦڙ مڇين ۽ ڪجهه ٽيليوسٽ مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.[11]

ننڍو آنڊو هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ وڏي آنڊي کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي هاضمي ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ ٻارهن آڱري آنڊو بدران اڳيون يا ويجهو آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.[21] ننڍو آنڊو سڀني ٽيليوسٽ مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي پائلورڪ سيڪا، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ سڌي آنڊي جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.[11]

غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ شارڪن، اسٽرجنن ۽ ڦڦڙ مڇين ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو پيچدار آنڊو ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.[11] ليمپرين ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. هيگ فشن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.[11]

وڏو آنڊو هاضمي سرشتي جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار فضلي واري مادي کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.[22] مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. شارڪن ۾ ان سان گڏ هڪ ريڪٽل غدود پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان اوسموسي توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.[11]

ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو امونيا جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو ڦهلاءَ وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو ڇاڻجي بڪين وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو.

اوسموسس سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون.

شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.[23] اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري پيچدار والو وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا ڪلوئاڪا ۾ داخل ٿين ٿا.[23]

اينڊوڪرائن سرشتو

[سنواريو]

سماجي رويي جو ضابطو

[سنواريو]

آڪسيٽوسن نيوروپيپٽائيڊن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ هارمون طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع نيوليمپرولوگس پلچر جي سڪلڊ مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.[24][25]

گدلاڻ جا اثر

[سنواريو]

مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ گڏ ڪري سگهن ٿيون. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ ايسٽروجني مرڪب مقامي نوعن جي اينڊوڪرائن سرشتن کي متاثر ڪري رهيا آهن.[26] بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ اڇي سڪر مڇي ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.[27] نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.[28]

آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا ايٽرازين سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.[29] هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ جل ٿلين جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.[29][30][31]

سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ ڪلورڊين جهڙا آرگينوڪلورين گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.[32] فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان بونٽ هيڊ شارڪن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:[33]

  • خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ
  • ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ
  • اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ
  • قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ
  • هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ

اوسموسي ضابطو

[سنواريو]
کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر
مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر

اوسموسي ضابطي جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. اوسمو موافق پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي.

اوسمو ضابطه ڪار پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي سرگرميءَ سان جذب ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو هائپوٽونڪ (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي مڇي جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها گلڦڙن وسيلي لوڻ کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون اسٽينو هيلائن هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي يوري هيلائن نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور سالمن. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي.

هڏائين مڇين جي ابتڙ، سيلاڪينٿ کان سواءِ،[34] شارڪن ۽ ڪارٽليج وارين مڇين جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور آئسوٽونڪ هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ يوريا ۽ ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان اوسموسي توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي سامونڊي ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ بُل شارڪ، جنهن پنهنجي بڪين جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.[35] جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.[36][37]

شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن.

گرميءَ جو ضابطو

[سنواريو]

مستقل گرمي پد ۽ متغير گرمي پد ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندار، جهڙوڪ ٿڻائتا جانور، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو.

گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي حرارتي غيرجانبدار علائقو چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.[38]

ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي درجي جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل جل ٿلين ۾ 38.5 °C، مڇين ۾ 39 °C، سرڻن ۾ 45 °C ۽ مختلف نرم بدني جانورن ۾ 46 °C هئا.

گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه مڇين اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي ڄمڻ روڪيندڙ مادو يا ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين استعمال ڪن ٿيون.

گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، متغير گرمي پد واريون هونديون آهن، يعني سندن اندروني جسماني گرمي پد چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. ليمنڊي خاندان جا رڪن (جهڙوڪ ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ ۽ وڏي اڇي شارڪ) مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود هوائي ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم مخالف وهڪري جي مٽاسٽا واري طريقي سان رت جي نالين جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي ريٽي ميرابلي (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. عام ٿريشر شارڪ ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو[حوالي ۾ موجود ناهي].[39]

ٽونا پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، نيري کنڀ واري ٽونا 6 °C (43 °F) جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد 25–33 °C (77–91 °F) برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.[40] ٽونا عام استحالي عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. ريٽي ميرابلي (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، مخالف وهڪري جي مٽاسٽا واري سرشتي وسيلي نسن واري رت مان گرمي شرياني رت ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي هوائي بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،[40][41] جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.[42] تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح گلڦڙن مان ٿئي ٿي.[41]

ڪجهه مڇين ۾، ريٽي ميرابلي انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي گرميءَ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي اي ٽي پي کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي.

تلوار مڇي جي اک گرمي پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها 600 ميٽرs (2,000 فوٽ) جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي شڪار کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.[44]

عضلاتي سرشتو

[سنواريو]
ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ
چمڪندڙ شارڪ جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڇين جي چرپر

مڇيون ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا مائيوگلوبن وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.[45]

گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ اسڪومبرائڊن ۽ سالمن مڇين جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين مائيوٽومل عضلن جو رنگ مائيوگلوبن مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.[40]

گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ پڇ واري کنڀ تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. مڇيءَ جا کنڀ هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو.

لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا مائيو مير جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.[46] اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.[47] جڏهن کنڀ نما عضلي تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.[47] پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.[47]

گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو ڇڪاءُ (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو کنڀ نما عضلن جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.[46][48]

ترڻائپ

[سنواريو]
اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن
عام رڊ جو ترڻ وارو مثانو
ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير
شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري وڏي اڇي شارڪ، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.

مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين هڏائين مڇين ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي ترڻ وارو مثانو يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه ننڍين ڪارپ مڇين، بچير ۽ ڦڦڙ مڇين جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو غذائي نالي ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ ڦڦڙ جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي فزوسٽوم ۽ بند حالت کي فزوسڪلسٽ چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار ريٽي ميرابلس وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.[49]

ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ پي ايڇ جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي هيموگلوبن کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ حد کان وڌيڪ سيرشده نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.[50]

هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون اسڪوالين تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.[51] سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.[35] جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ متحرڪ اڀار استعمال ڪن ٿيون. وارياسي ٽائيگر شارڪون پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، نرس شارڪ جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.[52]

حسي سرشتا

[سنواريو]

گهڻين مڇين ۾ تمام گهڻو ترقي يافته حسي عضوا موجود هوندا آهن. لڳ ڀڳ سڀني ڏينهن جي روشنيءَ ۾ سرگرم مڇين ۾ رنگن جي ڏسڻ جي صلاحيت انسان جيتري، يا گهٽ ۾ گهٽ ان جي برابر هوندي آهي (ڏسو مڇين ۾ نظر). ڪيترين مڇين ۾ ڪيميائي ريسيپٽر پڻ هوندا آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ جي غير معمولي حِس جا ذميوار هوندا آهن. جيتوڻيڪ انهن وٽ ڪن هوندا آهن، پر ڪيتريون مڇيون شايد تمام سٺو نه ٻڌنديون هجن. گهڻين مڇين ۾ حساس ريسيپٽر هوندا آهن، جيڪي پاسيري ليڪ سرشتو ٺاهين ٿا؛ اهو نرم وهڪرن ۽ ارتعاشن کي سڃاڻي ٿو، ۽ ويجهين مڇين ۽ شڪار جي حرڪت محسوس ڪري ٿو.[53] شارڪون پنهنجي پاسيري ليڪ وسيلي 25 کان 50 Hz جي حد جون فريڪوئنسيون محسوس ڪري سگهن ٿيون.[54]

مڇيون نشانين جي مدد سان پنهنجو رخ مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪيترن نشانين يا علامتن تي ٻڌل ذهني نقشا استعمال ڪري سگهن ٿيون. ڀول ڀلين ۾ مڇين جو رويو ظاهر ڪري ٿو ته انهن وٽ مڪاني يادگيري ۽ بصري فرق ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.[55]

نظر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڇين ۾ نظر

نظر مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. مڇين جون اکيون زميني ڪرنگهي وارن، جهڙوڪ پکين ۽ ٿڻائتن، جي اکين جهڙيون هونديون آهن، پر انهن ۾ وڌيڪ گولائي وارو لينس هوندو آهي. انهن جي ريٽينا ۾ عام طور راڊ گهرڙا ۽ ڪون گهرڙا ٻئي هوندا آهن (اونداهي ۽ روشنيءَ ۾ نظر لاءِ)، ۽ گهڻين جنسن ۾ رنگن واري نظر هوندي آهي. ڪجهه مڇيون الٽرا وايوليٽ ڏسي سگهن ٿيون ۽ ڪجهه قطبيت واري روشني ڏسي سگهن ٿيون. بي ڄاڙين مڇين مان ليمپري ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته اکيون هونديون آهن، جڏهن ته هيگ فش ۾ رڳو ابتدائي اک جا داغ هوندا آهن.[56] مڇين جي نظر سندن بصري ماحول سان موافقت ڏيکاري ٿي؛ مثال طور گهري سمنڊ جون مڇيون اونداهي ماحول لاءِ مناسب اکيون رکن ٿيون.

ٻڌڻ

[سنواريو]

ٻڌڻ مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ جي حد ۽ آواز جي ذريعن جي جاءِ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ ۾ آواز جي رفتار هوا کان وڌيڪ تيز هوندي آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ هڏيءَ وسيلي ترسيل ذريعي ٿئي ٿو، ۽ آواز جي جاءِ معلوم ڪرڻ ظاهري طور هڏيءَ وسيلي ترسيل ۾ محسوس ٿيندڙ شدت جي فرق تي دارومدار رکي ٿو.[57] بهرحال، مڇين جهڙن آبي جانورن وٽ وڌيڪ خاص ٻڌڻ وارو اوزار هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ هيٺ اثرائتو هوندو آهي.[58]

مڇيون پنهنجي پاسيري ليڪن ۽ اوٽولٿن (ڪنن) وسيلي آواز محسوس ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪارپ ۽ هيرنگ جون ڪجهه جنسون، پنهنجي ترڻ واري مثاني وسيلي ٻڌن ٿيون، جيڪو ڪنهن حد تائين ٻڌڻ جي مددگار اوزار وانگر ڪم ڪري ٿو.[59]

ڪارپ ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت چڱيءَ طرح ترقي يافته هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ ويبيرين عضوو هوندو آهي؛ اهو ٽن خاص ڪرنگهيائي عملن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ترڻ واري مثاني جي ارتعاشن کي اندرئين ڪن ڏانهن منتقل ڪن ٿا.

جيتوڻيڪ شارڪن جي ٻڌڻ کي جاچڻ ڏکيو آهي، پر انهن ۾ ٻڌڻ جي تيز حس ٿي سگهي ٿي ۽ شايد اهي ڪيترائي ميل پري شڪار کي ٻڌي سگهن ٿيون.[60] انهن جي مٿي جي ٻنهي پاسن تي هڪ ننڍو سوراخ (نه ساهه سوراخ) هڪ سنهي نالي وسيلي سڌو اندرئين ڪن ڏانهن وڃي ٿو. پاسيري ليڪ ۾ به ساڳي ترتيب هوندي آهي، ۽ اها پاسيري ليڪ جي سوراخن نالي کُليلن جي سلسلي وسيلي ماحول ڏانهن کليل هوندي آهي. اها انهن ٻنهي ارتعاش ۽ آواز سڃاڻيندڙ عضون جي گڏيل اصل جي ياد ڏياري ٿي، جن کي اڪوسٽيڪو-ليٽرالس سرشتو طور گڏ ڪيو وڃي ٿو. هڏائين مڇين ۽ چوپائي مهرين ۾ اندرئين ڪن ڏانهن ٻاهرين کُليل ختم ٿي چڪي آهي.

ڪيميائي حس

[سنواريو]
سامهون کان هيمر هيڊ جي اک-سطح واري تصوير
هيمر هيڊ شارڪ جي مٿي جي شڪل نٿن کي وڌيڪ پري رکي سنگهڻ جي حس کي وڌائي سگهي ٿي.

شارڪن ۾ تيز سنگهڻ واري حس هوندي آهي، جيڪا اڳين ۽ پوين نڪ وارن سوراخن وچ ۾ هڪ ننڍي نالي ۾ هوندي آهي (جيڪا هڏائين مڇين جي ابتڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هوندي آهي)؛ ڪجهه جنسون سامونڊي پاڻيءَ ۾ رت جو رڳو هڪ في ملين حصو به سڃاڻي سگهن ٿيون.[61]

شارڪون هر نڪ جي سوراخ ۾ خوشبوءَ جي سڃاڻپ جي وقت جي بنياد تي ڪنهن خاص بوءِ جو رخ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.[62] اهو ان طريقي سان مشابهت رکي ٿو، جنهن وسيلي ٿڻائتا آواز جو رخ معلوم ڪن ٿا.

اهي ڪيترين جنسن جي آنڊن ۾ ملندڙ ڪيميائي مادن ڏانهن وڌيڪ ڇڪجن ٿيون، ۽ نتيجي طور اڪثر گندي پاڻي جي نيڪال وارن هنڌن جي ويجهو يا اندر ترسن ٿيون. ڪجهه جنسن، جهڙوڪ نرس شارڪن، ۾ ٻاهريون باربل هوندا آهن، جيڪي شڪار محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي تمام گهڻو وڌائين ٿا.

مقناطيسي حس

[سنواريو]

برقي حس

[سنواريو]
شارڪ جي مٿي جي ڊرائنگ.
شارڪ جي مٿي ۾ برقي مقناطيسي ميدان جا ريسيپٽر (لورينزيني جون امپولائون) ۽ حرڪت سڃاڻيندڙ نالا

ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪيٽ فشون ۽ شارڪون، اهڙا عضوا رکن ٿيون، جيڪي ملي وولٽ جي حد تائين ڪمزور برقي وهڪرا محسوس ڪن ٿا.[63] ٻيون مڇيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا جون برقي مڇيون جمنوٽيفارميس، ڪمزور برقي وهڪرا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن کي اهي رخ معلوم ڪرڻ ۽ سماجي رابطي ۾ استعمال ڪن ٿيون. شارڪن ۾ لورينزيني جون امپولائون برقي ريسيپٽر عضوا آهن. انهن جو انگ سوين کان هزارين تائين هوندو آهي. شارڪون لورينزيني جون امپولائون استعمال ڪري اهي برقي مقناطيسي ميدان سڃاڻن ٿيون، جيڪي سڀئي جيئرا جاندار پيدا ڪن ٿا.[64] اها صلاحيت شارڪن، خاص طور هيمر هيڊ شارڪ، کي شڪار ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. شارڪ ڪنهن به جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ برقي حساسيت رکي ٿي. شارڪون واريءَ ۾ لڪل شڪار کي انهن جي پيدا ڪيل برقي ميدان سڃاڻي ڳولين ٿيون. سامونڊي وهڪرا، جڏهن ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان ۾ هلن ٿا، ته برقي ميدان پڻ پيدا ڪن ٿا، جن کي شارڪون رخ معلوم ڪرڻ ۽ ممڪن طور رهنمائي لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.[65]

سور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڇين ۾ سور

وليم ٽاولگا پاران ڪيل تجربا ثبوت ڏين ٿا ته مڇين ۾ سور ۽ ڊپ جا ردعمل هوندا آهن. مثال طور، ٽاولگا جي تجربن ۾ ٽوڊ فش کي جڏهن برقي جھٽڪو ڏنو ويو ته اها گڙگڙائي، ۽ وقت سان گڏ اها رڳو اليڪٽروڊ ڏسڻ تي ئي گڙگڙائڻ لڳي.[66]

2003ع ۾ يونيورسٽي آف ايڊنبرگ ۽ روزلن انسٽيٽيوٽ جي اسڪاٽش سائنسدانن نتيجو ڪڍيو ته رينبو ٽرائوٽ اهڙا رويا ڏيکاري ٿي، جيڪي ٻين جانورن ۾ اڪثر سور سان لاڳاپيل هوندا آهن. مکي جو زهر ۽ ايسيٽڪ تيزاب چپن ۾ ٽُڪا ڪرڻ سان مڇين پنهنجا جسم لوڏيا ۽ پنهنجا چپ ٽينڪن جي پاسن ۽ تري سان رگڙيا؛ محققن نتيجو ڪڍيو ته اهي سور گهٽائڻ جون ڪوششون هيون، جهڙيون ٿڻائتا ڪندا آهن.[67][68][69] عصبي گهرڙا اهڙي نموني سرگرم ٿيا، جيڪو انساني عصبي نمونن جهڙو هو.[69]

يونيورسٽي آف وائيومنگ جي پروفيسر جيمز ڊي. روز دعويٰ ڪئي ته اهو مطالعو ناقص هو، ڇاڪاڻ ته ان اهو ثبوت نه ڏنو ته مڇيون ”شعوري آگاهي، خاص طور اهڙي آگاهي جيڪا معنيٰ خيز نموني اسان جهڙي هجي“ رکن ٿيون.[70] روز دليل ڏئي ٿو ته جيئن مڇين جا دماغ انساني دماغن کان تمام گهڻا مختلف آهن، مڇيون شايد انسانن وانگر باشعور نه هجن؛ تنهنڪري سور ڏانهن انساني ردعمل جهڙا ردعمل ٻين سببن جا نتيجا هوندا. روز هڪ سال اڳ مطالعو شايع ڪيو هو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته مڇيون سور محسوس نٿيون ڪري سگهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي دماغن ۾ نئون قشر نه هوندو آهي.[71] بهرحال، جانورن جي رويي جي ماهر ٽيمپل گرينڊن دليل ڏئي ٿي ته مڇين ۾ نئين قشر کان سواءِ به شعور ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ”مختلف جنسون ساڳيا ڪم سنڀالڻ لاءِ مختلف دماغي بناوتون ۽ سرشتا استعمال ڪري سگهن ٿيون“.[69]

جانورن جي ڀلائي جا حامي مڇي مارڻ سبب مڇين جي ممڪن تڪليف بابت ڳڻتيون ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ جرمني، مڇي مارڻ جا مخصوص قسم بند ڪري ڇڏيا آهن، ۽ برطانوي آر ايس پي سي اي هاڻي رسمي طور انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي، جيڪي مڇين سان بي رحمي ڪن ٿا.[72]

پيدائشي عمل

[سنواريو]

ٽيليوسٽ مڇين ۾ اوگونيا جي واڌ گروهه جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ۽ اووجينيسس جي حرڪيات جي سڃاڻپ سان پختگي ۽ بارآوريءَ جي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. مرڪز، اوپلازم ۽ چوڌاري موجود تهن ۾ تبديليون اووسائيٽ جي پختگي واري عمل کي نمايان ڪن ٿيون.[73]

آنا ڇڏڻ کان پوءِ وارا فوليڪل اهي بناوتون آهن، جيڪي اووسائيٽ ڇڏجڻ کان پوءِ ٺهن ٿيون؛ انهن ۾ اينڊوڪرائن ڪم نه هوندو آهي، انهن جو لومن ويڪرو ۽ بي ترتيب هوندو آهي، ۽ اهي فوليڪل گهرڙن جي اپوپٽوسس تي ٻڌل عمل وسيلي جلد ٻيهر جذب ٿي ويندا آهن. فوليڪيولر اٽريشيا نالي هڪ زوالي عمل انهن وٽيلوجينڪ اووسائيٽن کي ٻيهر جذب ڪري ٿو، جيڪي آنا ڇڏڻ دوران خارج نه ٿين. هي عمل ٻين واڌ مرحلن ۾ موجود اووسائيٽن ۾ به ٿي سگهي ٿو، پر گهٽ گهڻو ڪري.[73]

ڪجهه مڇيون ٻه جنسا هونديون آهن، جن ۾ يا ته زندگيءَ جي چڪر جي مختلف مرحلن ۾ خصيا ۽ بيضه دانيون ٻئي هونديون آهن، يا هيملٽ مڇين وانگر ساڳئي وقت ٻئي موجود هوندا آهن.

سڀني ڄاتل مڇين مان 97٪ کان وڌيڪ آنا ڏيندڙ آهن،[74] يعني آنا ماءُ جي جسم کان ٻاهر ترقي ڪن ٿا. آنا ڏيندڙ مڇين جا مثال سالمن، گولڊ فش، سڪلڊ، ٽونا ۽ ايل آهن. انهن جنسن جي گهڻائيءَ ۾ بارآوري ماءُ جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿي، جتي نر ۽ مادي مڇيون پنهنجا گيمٽ چوڌاري موجود پاڻيءَ ۾ ڇڏين ٿيون. بهرحال، ڪجهه آنا ڏيندڙ مڇيون اندروني بارآوري ڪن ٿيون، جن ۾ نر ڪنهن نه ڪنهن قسم جو داخلي عضوو استعمال ڪري ماديءَ جي جنسي سوراخ ۾ سپرم پهچائي ٿو؛ خاص طور آنا ڏيندڙ شارڪون، جهڙوڪ هورن شارڪ، ۽ آنا ڏيندڙ ري، جهڙوڪ اسڪيٽ. اهڙين حالتن ۾ نر وٽ تبديل ٿيل حوضي کنڀن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جن کي ڪلاسپر چيو وڃي ٿو.

سامونڊي مڇيون وڏي تعداد ۾ آنا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪي اڪثر کليل پاڻيءَ جي ستون ۾ ڇڏيا ويندا آهن. آنا عام طور 1 مليميٽر (0.039 in) قطر جا هوندا آهن. آنا عام طور اضافي-جنيني جهلين سان گهيريل هوندا آهن، پر انهن جهلين جي چوڌاري سخت يا نرم خول نٿو ٺهي. ڪجهه مڇين جا آنا ٿلها، چمڙي جهڙا ٻاهريان تهه رکن ٿا، خاص طور جڏهن انهن کي جسماني زور يا سڪڻ کي برداشت ڪرڻو پوي. اهڙي قسم جا آنا تمام ننڍا ۽ نازڪ به ٿي سگهن ٿا.

آنا ڏيندڙ مڇين جا نوان ڦٽل ٻچا لاروا سڏجن ٿا. اهي عام طور مڪمل طرح ٺهيل نه هوندا آهن، وڏو زردي وارو ٿيلهو (غذا لاءِ) کڻندا آهن ۽ نوجوان توڙي بالغ نمونن کان ظاهر ۾ تمام مختلف هوندا آهن. آنا ڏيندڙ مڇين ۾ لاروا وارو دور نسبتاً ننڍو هوندو آهي (عام طور رڳو ڪجهه هفتا)، ۽ لاروا تيزيءَ سان وڌن ٿا ۽ پنهنجي ظاهر ۽ بناوت تبديل ڪن ٿا، جنهن عمل کي استحالو چيو وڃي ٿو، ته جيئن نوجوان مرحلي ۾ داخل ٿين. هن تبديليءَ دوران لاروا کي پنهنجي زردي واري ٿيلهي مان غذا وٺڻ بدران جانوري پلئنڪٽن واري شڪار تي گذارو ڪرڻو پوي ٿو؛ هي عمل عام طور ناکافي جانوري پلئنڪٽن جي گهڻائيءَ تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب ڪيترائي لاروا بک مري وڃن ٿا.

آنو-جيئرو ڄڻيندڙ مڇين ۾ آنا اندروني بارآوري کان پوءِ ماءُ جي جسم اندر ترقي ڪن ٿا، پر ماءُ کان سڌيءَ طرح تمام ٿوري يا ڪا به غذا حاصل نٿا ڪن؛ ان جي بدران اهي زردي تي ڀاڙين ٿا. هر جنين پنهنجي الڳ آني ۾ ترقي ڪري ٿو. آنو-جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مشهور مثال گپي، اينجل شارڪ ۽ سيلاڪينٿ آهن.

مڇين جون ڪجهه جنسون جيئرو ڄڻيندڙ هونديون آهن. اهڙين جنسن ۾ ماءُ آنا پاڻ وٽ رکي ٿي ۽ جنينن کي غذا فراهم ڪري ٿي. عام طور جيئرو ڄڻيندڙ مڇين ۾ نال جهڙي بناوت هوندي آهي، جيڪا ٿڻائتن ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ نال وانگر ماءُ جي رت جي فراهميءَ کي جنين جي رت جي فراهميءَ سان ڳنڍي ٿي. جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مثال سرف-پرچ، اسپلٽ فن ۽ ليمن شارڪ آهن. ڪجهه جيئرو ڄڻيندڙ مڇيون اووفاگي ڏيکارين ٿيون، جنهن ۾ ترقي ڪندڙ جنين ماءُ پاران پيدا ڪيل ٻيا آنا کائين ٿا. اهو عمل خاص طور شارڪن ۾ ڏٺو ويو آهي، جهڙوڪ ننڍن کنڀن واري ميڪو ۽ پوربيگل، پر ڪجهه هڏائين مڇين ۾ به ڄاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ هاف بيڪ Nomorhamphus ebrardtii.[75] رحم اندر ڀائپي خوراڪ جيئرو ڄڻڻ جو اڃا وڌيڪ غير معمولي طريقو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏا جنين ڪمزور ۽ ننڍن ڀائرن کي کائين ٿا. اهو رويو پڻ گهڻو ڪري شارڪن ۾ ملي ٿو، جهڙوڪ گري نرس شارڪ، پر Nomorhamphus ebrardtii ۾ به رپورٽ ڪيو ويو آهي.[75]

مڇين جي ڪيترين جنسن ۾ اندروني بارآوري کي ممڪن بڻائڻ لاءِ کنڀ تبديل ٿي ويا آهن.

ايڪوارسٽ عام طور آنو-جيئرو ڄڻيندڙ ۽ جيئرو ڄڻيندڙ مڇين کي جيئرا ٻچا ڄڻيندڙ سڏين ٿا.

  • مڇين جون ڪيتريون ئي جنسون ٻه جنسا آهن. هم وقت ٻه جنسا مڇيون ساڳئي وقت بيضه دانيون ۽ خصيا ٻئي رکن ٿيون. ترتيبي ٻه جنسا مڇين جي گوناڊن ۾ ٻنهي قسمن جا بافتا هوندا آهن، جن مان هڪ قسم غالب هوندو آهي ۽ مڇي ان سان لاڳاپيل جنس سان تعلق رکندي آهي.

سماجي رويو

[سنواريو]

مڇين جو سماجي رويو، جنهن کي ولر ٺاهڻ چيو وڃي ٿو، مڇين جي اهڙي گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو گڏجي تري ٿو. هي رويو ان معنيٰ ۾ دفاعي طريقو آهي ته وڏي انگ ۾ حفاظت هوندي آهي، جتي شڪارين پاران کائي وڃڻ جا امڪان گهٽجي ويندا آهن. ولر ٺاهڻ سان جوڙو ٺاهڻ ۽ خوراڪ ڳولڻ جي ڪاميابي پڻ وڌي ٿي. ٻئي طرف، اسڪولنگ ولر اندر اهڙو رويو آهي، جنهن ۾ مڇيون هم وقتي نموني مختلف حرڪتون ڪندي ڏسي سگهجن ٿيون.[76] متوازي ترڻ سماجي نقل جي هڪ صورت آهي، جنهن ۾ اسڪول ۾ موجود مڇيون پنهنجي پاڙيسري مڇين جي رخ ۽ رفتار کي ورجائين ٿيون.[77]

ڊي. ايم. اسٽيون پاران مڇين جي ولر واري رويي بابت ڪيل تجربن مان نتيجو نڪتو ته ڏينهن وقت مڇين ۾ گڏ رهڻ جو رجحان وڌيڪ هوندو هو، جيڪو اڪيلي مڇيءَ جي ولر ڇڏڻ ۽ پنهنجو رخ ڳولڻ، ۽ ساڳئي جنس جي مڇين وچ ۾ گڏيل ڇڪ جي توازن جو نتيجو هو. معلوم ٿيو ته رات وقت مڇيون نمايان طور تي وڌيڪ تيزيءَ سان ترنديون هيون، پر اڪثر اڪيليون ۽ بنا هم آهنگيءَ جي. ٻه يا ٽي مڇين جا گروهه اڪثر ٺهندي ڏٺا ويا، پر اهي چند سيڪنڊن کان پوءِ پکڙجي ويندا هئا.[78]

نظرياتي طور، هڪ مڇي ولر ۾ ڪيترو وقت گڏ رهي ٿي، اهو ان جي رهڻ جي قيمت کي ڇڏڻ جي قيمت جي ڀيٽ ۾ ظاهر ڪرڻ گهرجي.[79] سائپرنڊ مڇين تي ڪيل هڪ اڳوڻي تجربيگاهي تجربي ثابت ڪيو آهي ته ولر اندر سماجي رويي لاءِ وقت جو بجيٽ موجود مڇين جي تعداد سان نسبتاً تبديل ٿئي ٿو. اهو خرچ/فائدي جي نسبت مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا گروهه جي ماپ مطابق تبديل ٿئي ٿي ۽ شڪار ٿيڻ جي خطري جي ڀيٽ ۾ خوراڪ جي حاصل ٿيڻ سان ماپي وڃي ٿي.[80] جڏهن خرچ/فائدي جي نسبت ولر ٺاهڻ واري رويي لاءِ موافق هجي، تڏهن گروهه سان گڏ رهڻ يا ان ۾ شامل ٿيڻ جا فيصلا موافق هوندا آهن. هن نسبت جي بنياد تي، مڇيون ان مطابق ڇڏڻ يا رهڻ جو فيصلو ڪنديون آهن. تنهنڪري ولر ٺاهڻ واري رويي کي انفرادي مڇيءَ جي لاڳيتي فيصلي سازيءَ سان هلندڙ سمجهيو وڃي ٿو.[76]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Schwab, Ivan R (2002). "More than just cool shades". British Journal of Ophthalmology 86 (10): 1075. doi:10.1136/bjo.86.10.1075. PMID 12349839. PMC 1771297. https://archive.org/details/sim_british-journal-of-ophthalmology_2002-10_86_10/page/n14.
  2. ↑ Prosser, C. Ladd (1991). Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology (4th ڇاپو). Hoboken, NJ: Wiley-Liss. ص. 1–12. ISBN 978-0-471-85767-9.
  3. ↑ Hoar WS and Randall DJ (1984) Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation Academic Press. ISBN 978-0-08-058531-4.
  4. ↑ Hoar WS and Randall DJ (1984) Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer Academic Press. ISBN 978-0-08-058532-1.
  5. 1 2 Armbruster, Jonathan W. (1998). "Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes". Copeia 1998 (3): 663–675. doi:10.2307/1447796. http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf. Retrieved 25 June 2009.
  6. 1 2 Campbell, Neil A. (1990). Biology (Second ڇاپو). Redwood City, California: Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc. ص. 836–838. ISBN 0-8053-1800-3.
  7. 1 2 Hughes GM (1972). "Morphometrics of fish gills". Respiration Physiology 14 (1–2): 1–25. doi:10.1016/0034-5687(72)90014-x. PMID 5042155.
  8. 1 2 3 Storer, Tracy I.; Usinger, R. L.; Stebbins, Robert C.; Nybakken, James W. (1997). General Zoology (sixth ڇاپو). New York: McGraw-Hill. ص. 668–670. ISBN 0-07-061780-5.
  9. ↑ Scott, Thomas (1996). Concise encyclopedia biology. Walter de Gruyter. ص. 542. ISBN 978-3-11-010661-9.
  10. ↑ Andrews, Chris; Adrian Exell; Neville Carrington (2003). Manual Of Fish Health. Firefly Books.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia, PA: Holt-Saunders International. ص. 316–327. ISBN 978-0-03-910284-5.
  12. ↑ Russell, David F. (1986). "Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting". Journal of Comparative Physiology A 158 (1): 91–102. doi:10.1007/BF00614523. PMID 3723432. https://doi.org/10.1007%2FBF00614523.
  13. ↑ Waldrop, Tony G.; Iwamoto, Gary A. (2006). "Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise". Journal of Applied Physiology 100 (3): 1077–1083. doi:10.1152/japplphysiol.01528.2005. https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005.
  14. ↑ Szarski, Henryk (1957). "The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia". The American Naturalist (Essex Institute) 91 (860): 287. doi:10.1086/281990. https://archive.org/details/sim_american-naturalist_september-october-1957_91_860/page/287.
  15. ↑ Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. Indiana University Press, Bloomington, Indiana. 369 pp
  16. ↑ Gilbertson, Lance (1999). Zoology Laboratory Manual. New York: McGraw-Hill Companies, Inc. ISBN 978-0-07-237716-3.
  17. ↑ William J. Bennetta (1996). "Deep Breathing". اصل نسخي مان 14 August 2007 تي محفوظ ڪيل. 2007-08-28 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM". Busch Entertainment Corporation. اصل نسخو مان 24 April 2009 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-03 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris, 13e Série 19: pp 1-42.
  20. ↑ Setaro, John F. (1999). Circulatory System. Microsoft Encarta 99.
  21. ↑ Guillaume, Jean; Praxis Publishing; Sadasivam Kaushik; Pierre Bergot; Robert Metailler (2001). Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans. Springer. ص. 31. ISBN 978-1-85233-241-9. 2009-01-09 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ National Cancer Institute (2 February 2011). "NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine". 2012-09-16 تي حاصل ڪيل.
  23. 1 2 Martin, R. Aidan. "No Guts, No Glory". ReefQuest Centre for Shark Research. 2009-08-22 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Reddon, AR; O'Connor, CM; Marsh-Rollo, SE; Balcshine, S (2012). "Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish". Animal Behaviour 84 (4): 753–760. doi:10.1016/j.anbehav.2012.07.021.
  25. ↑ Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior Science 2.0, 10 October 2012.
  26. ↑ Pinto, Patricia; Estevao, Maria; Power, Deborah (August 2014). "Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues". Marine Drugs 12 (8): 4474–94. doi:10.3390/md12084474. PMID 25196834.
  27. ↑ Waterman, Jim. "Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development". Boulder Area Sustainability Information Network.
  28. ↑ Arukwe, Augustine (August 2001). "Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction". Marine Pollution Bulletin 42 (8): 643–655. doi:10.1016/S0025-326X(01)00062-5. PMID 11525282. https://archive.org/details/sim_marine-pollution-bulletin_2001-08_42_8/page/643.
  29. 1 2 Reeves, C (2015). "Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars". Technical Communication Quarterly 24 (4): 328–348. doi:10.1080/10572252.2015.1079333. https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954.
  30. ↑ Suter, Glenn; Cormier, Susan (2015). "The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments". Human and Ecological Risk Assessment 21 (7): 1–17. doi:10.1080/10807039.2014.974499.
  31. ↑ Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) Encyclopedia of the Anthropocene, volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.
  32. ↑ Fowler, Sarah; Cavanagh, Rachel. "Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes" (PDF). The World Conservation Union. 3 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Arukwe, Augustine (2001). "Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction". Marine Pollution Bulletin 42 (8): 643–655. doi:10.1016/s0025-326x(01)00062-5. PMID 11525282. https://archive.org/details/sim_marine-pollution-bulletin_2001-08_42_8/page/643.
  34. ↑ Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae
  35. 1 2 Compagno, Leonard; Dando, Marc; Fowler, Sarah (2005). Sharks of the World. Collins Field Guides. ISBN 978-0-00-713610-0. OCLC 183136093.
  36. ↑ John A. Musick (2005). "Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization". FAO: Fisheries and Aquaculture Department. 2008-03-16 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ Thomas Batten. "MAKO SHARK Isurus oxyrinchus". Delaware Sea Grant, University of Delaware. 2008-03-16 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Check |archive-url= value (مدد)CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  38. ↑ Wilmer, Pat; Stone, Graham; Johnston, Ian (2009). Environmental Physiology of Animals. Wiley. ISBN 978-1-4051-0724-2.
  39. ↑ Martin, R. Aidan (April 1992). "Fire in the Belly of the Beast". ReefQuest Centre for Shark Research. 2009-08-21 تي حاصل ڪيل.
  40. 1 2 3 Sepulveda, C.A.; Dickson, K.A.; Bernal, D.; Graham, J. B. (1 July 2008). "Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, Allothunnus fallai". Journal of Fish Biology 73 (1): 241–249. doi:10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x. http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf. Retrieved 2 November 2012. آرڪائيو ڪيا ويا 7 February 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  41. 1 2 Landeira-Fernandez, A.M.; Morrissette, J.M.; Blank, J.M.; Block, B.A. (16 October 2003). "Temperature dependence of the Ca2+-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel". American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology 286 (2): 398R–404. doi:10.1152/ajpregu.00392.2003. PMID 14604842.
  42. ↑ Altringham, John D.; Block, Barbara A. (1997-10-15). "Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish". Journal of Experimental Biology 200 (20): 2617–2627. doi:10.1242/jeb.200.20.2617. ISSN 0022-0949. http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617.
  43. ↑ Block, BA; Finnerty, JR (1993). "Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures". Environmental Biology of Fishes 40 (3): 283–302. doi:10.1007/BF00002518. https://www.researchgate.net/publication/226138605.
  44. ↑ David Fleshler(10-15-2012) South Florida Sun-Sentinel[مئل ڳنڍڻو],
  45. ↑ Kapoor 2004
  46. 1 2 Brainerd, E. L.; Azizi, E. (2005). "Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature". Journal of Experimental Biology 208 (17): 3249–3261. doi:10.1242/jeb.01770. PMID 16109887.
  47. 1 2 3 Azizi, E.; Brainerd, E. L.; Roberts, T. J. (2008). "Variable Gearing in Pennate Muscles". PNAS 105 (5): 1745–1750. doi:10.1073/pnas.0709212105. PMID 18230734. PMC 2234215. Bibcode: 2008PNAS..105.1745A. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-02-05_105_5/page/1745.
  48. ↑ Brainerd, E. L.; Azizi, E. (2007). "Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature". Journal of Experimental Zoology 307 (A): 145–155. doi:10.1002/jez.a.358. PMID 17397068.
  49. ↑ Kardong, K. (2008). Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution (5th ڇاپو). Boston: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-304058-5.
  50. ↑ Kardong, K. (2008). Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.). Boston: McGraw-Hill.
  51. ↑ Martin, R. Aidan. "The Importance of Being Cartilaginous". ReefQuest Centre for Shark Research. 2009-08-29 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ "Do sharks sleep". Flmnh.ufl.edu. 2010-09-23 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ Orr, James (1999). Fish. Microsoft Encarta 99. ISBN 978-0-8114-2346-5.
  54. ↑ Popper, A.N.; C. Platt (1993). "Inner ear and lateral line". The Physiology of Fishes (CRC Press) (1st ed).
  55. ↑ Journal of Undergraduate Life Sciences. "Appropriate maze methodology to study learning in fish" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 6 جُولاءِ 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 مَئي 2009 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ N. A. Campbell and J. B. Reece (2005). Biology, Seventh Edition. Benjamin Cummings, San Francisco, California.
  57. ↑ Shupak A. Sharoni Z. Yanir Y. Keynan Y. Alfie Y. Halpern P. (January 2005). "Underwater Hearing and Sound Localization with and without an Air Interface". Otology & Neurotology 26 (1): 127–130. doi:10.1097/00129492-200501000-00023. PMID 15699733. http://otology-neurotology.com/pt/re/otoneuroto/abstract.00129492-200501000-00023.htm;jsessionid=Hn3GlTRJcB530CTrCxLlgrJLhv6WyCvpgcBmC0FLJCLWgY5yckpm!1138671057!181195629!8091!-1?index=1&database=ppvovft&results=1&count=10&searchid=1&nav=search.
  58. ↑ Graham, Michael (1941). "Sense of Hearing in Fishes". Nature 147 (3738): 779. doi:10.1038/147779b0. Bibcode: 1941Natur.147..779G. https://archive.org/details/sim_nature-uk_1941-06-21_147_3738/page/779.
  59. ↑ Williams, C (1941). "Sense of Hearing in Fishes". Nature 147 (3731): 543. doi:10.1038/147543b0. Bibcode: 1941Natur.147..543W. https://archive.org/details/sim_nature-uk_1941-05-03_147_3731/page/543.
  60. ↑ Martin, R. Aidan. "Hearing and Vibration Detection". 2008-06-01 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Martin, R. Aidan. "Smell and Taste". ReefQuest Centre for Shark Research. 2009-08-21 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ The Function of Bilateral Odor Arrival Time Differences in Olfactory Orientation of Sharks آرڪائيو ڪيا ويا 8 March 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Jayne M. Gardiner, Jelle Atema, Current Biology - 13 July 2010 (Vol. 20, Issue 13, pp. 1187-1191)
  63. ↑ Albert, J.S., and W.G.R. Crampton. 2005. Electroreception and electrogenesis. pp. 431–472 in The Physiology of Fishes, 3rd Edition. D.H. Evans and J.B. Claiborne (eds.). CRC Press.
  64. ↑ Kalmijn AJ (1982). "Electric and magnetic field detection in elasmobranch fishes". Science 218 (4575): 916–8. doi:10.1126/science.7134985. PMID 7134985. Bibcode: 1982Sci...218..916K. https://archive.org/details/sim_science_1982-11-26_218_4575/page/916.
  65. ↑ "Sharks can detect changes in the geomagnetic field". Journal of the Royal Society, Interface 2 (2): 129–30. 2005. doi:10.1098/rsif.2004.0021. PMID 16849172.
  66. ↑ Dunayer, Joan, "Fish: Sensitivity Beyond the Captor's Grasp," The Animals' Agenda, July/August 1991, pp. 12–18
  67. ↑ سانچو:Usurped
  68. ↑ Kirby, Alex (30 April 2003). "Fish do feel pain, scientists say". BBC News. 4 January 2010 تي حاصل ڪيل.
  69. 1 2 3 Grandin, Temple; Johnson, Catherine (2005). Animals in Translation. New York, New York: Scribner. ص. 183–184. ISBN 978-0-7432-4769-6.
  70. ↑ "Rose, J.D. 2003. A Critique of the paper: "Do fish have nociceptors: Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system"" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 8 جُونِ 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 مَئي 2011 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ James D. Rose, Do Fish Feel Pain? آرڪائيو ڪيا ويا 20 January 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., 2002. Retrieved 27 September 2007.
  72. ↑ Leake, J. (14 March 2004). "Anglers to Face RSPCA Check". The Sunday Times.
  73. 1 2 Guimaraes-Cruz, Rodrigo J., Rodrigo J.; Santos, José E. dos; Santos, Gilmar B. (July–September 2005). "Gonadal structure and gametogenesis of Loricaria lentiginosa Isbrücker (Pisces, Teleostei, Siluriformes)". Rev. Bras. Zool. 22 (3): 556–564. doi:10.1590/S0101-81752005000300005. ISSN 0101-8175.
  74. ↑ Peter Scott: Livebearing Fishes, p. 13. Tetra Press 1997. ISBN 1-56465-193-2
  75. 1 2 Meisner, A.; Burns, J. (December 1997). "Viviparity in the Halfbeak Genera Dermogenys and Nomorhamphus (Teleostei: Hemiramphidae)". Journal of Morphology 234 (3): 295–317. doi:10.1002/(SICI)1097-4687(199712)234:3<295::AID-JMOR7>3.0.CO;2-8. PMID 29852651.
  76. 1 2 Pitcher, T.J. (1998). Shoaling and Schooling in Fishes. Garland, New York, USA: Greenberg, G. and Hararway. M.M. ص. 748–760.
  77. ↑ Pitcher, T.J. (1983). "Heuristic definitions of fish shoaling behaviour". Animal Behaviour 31 (2): 611–613. doi:10.1016/S0003-3472(83)80087-6.
  78. ↑ Steven, D.M. (1959). "Studies on the shoaling behaviour of fish: I. Responses of two species to changes of illumination and to olfactory stimuli.". Journal of Experimental Biology 36 (2): 261–280. doi:10.1242/jeb.36.2.261. https://archive.org/details/journal-of-experimental-biology_1959-06_36_2/page/261.
  79. ↑ Partridge, B.L. (1982). "Rigid definitions of schooling behaviour are inadequate.". Animal Behaviour 30: 298–299. doi:10.1016/S0003-3472(82)80270-4. https://archive.org/details/sim_animal-behaviour_1982-02_30/page/298.
  80. ↑ Pitcher, T.J (1982). "Evidence for position preferences in schooling mackerel.". Animal Behaviour 30 (3): 932–934. doi:10.1016/S0003-3472(82)80170-X.

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Physiology types سانچو:Diversity of fish

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=مڇين_جي_جسمانيات&oldid=407298" تان ورتل