مواد ڏانھن هلو

مٿو

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
سسي / مٿو (Head)
هڪ ميئرڪيٽ جي سسي
تفصيل
سڃاڻپ ڪندڙ
لاطيني ٻوليcaput
يوناني ٻوليκεφαλή (kephalḗ)
ائناٽامي جا محاورا A01.1.00.001
ائناٽامي جو بنيادي ماڊل7154
ائناٽامي جا محاورا

سسي يا مٿو ڪنهن به جاندار جو اهو حصو آهي جنهن ۾ عام طور تي ڪن، دماغ، پيشاني، ڳل، کاڏي (Chin)، اکيون، نڪ ۽ وات شامل هوندا آهن. اهي سڀ عضوا مختلف حسي ڪمن جھڙوڪ ڏسڻ (Visual perception)، ٻڌڻ (Hearing)، سنگهڻ (Olfaction) ۽ چکڻ (Taste) ۾ مدد ڪن ٿا. ڪجهه تمام سادي بناوت وارن جانورن کي سسي نه هوندي آهي، پر ٻه طرفي برابري (Bilateria) رکندڙ جاندارن ۾ سسي لازمي هوندي آهي.

جانورن ۾ سسيءَ جي واڌ ويجهه هڪ ارتقائي عمل ذريعي ٿي جنهن کي "سيفالائزيشن" (Cephalization) چيو ويندو آهي. ٻه طرفي برابري وارن جانورن ۾، اعصابي بافتون (Nervous tissue) اڳئين حصي ۾ گڏ ٿي معلومات جي عمل کي سنڀالڻ لاءِ ساختون ٺاهينديون آهن. حياتياتي ارتقا جي نتيجي ۾، حسي عضوا ۽ خوراڪ جا حصا پڻ اڳئين حصي ۾ گڏ ٿي ويا، جيڪي گڏجي سسي ٺاهين ٿا.

هڪ ڊيٿ ماسڪ (موت کانپوءِ جو نقاب) جنهن ۾ انساني سسي ظاهر آهي

انساني سسي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو انساني سسي ۽ سسي ۽ ڳيچي جي اناتومي

انساني سسي هڪ اناتوميڪل يونٽ آهي جيڪو کوپڙي (Human skull)، هائيوڊ هڏي ۽ ڳيچي جي مھرن (Cervical vertebrae) تي مشتمل هوندو آهي. کوپڙي ۾ دماغ جو خانو (Brain case) هوندو آهي جيڪو دماغ جي حفاظت ڪري ٿو، ۽ چهري جو هڏائون پڃر (Facial skeleton) جنهن ۾ ڄاڙي شامل آهي. دماغ جي خاني ۾ اٺ هڏيون ۽ چهري جي پڃري ۾ چوڏهن هڏيون هونديون آهن.[1]

انساني سسيءَ جا مجسما عام طور تي کوپڙي، ڄاڙي جي هڏي ۽ ڳٽن جي هڏيءَ جي بناوت تي ٻڌل هوندا آهن. چهري جي مشڪن جو تعداد ته ساڳيو رهي ٿو، پر انهن جي شڪل، واڌ ويجهه ۽ تاثرات جي لحاظ کان مختلف ٿي سگهي ٿي.[2]

ٻيا جانور

[سنواريو]

مٿي جو ارتقا مٿاويت سان لاڳاپيل آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 555 ملين سال اڳ ٻه طرفا جانورن ۾ ٿي.

آرٿروپوڊ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سيفالون (آرٿروپوڊ جو مٿو)

ڪجهه آرٿروپوڊن، خاص طور ٽرائيلوبائيٽن ۾، سيفالون، يا مٿاويون ڀاڱو، مٿي جو اهو ڀاڱو آهي جيڪو ”پاڻ ۾ ڳنڍيل ٽڪرن“ جو ميڙ هوندو آهي.[3]

جيت

[سنواريو]
نومادا نسل جي مک جو مٿو

هڪ عام جيت جو مٿو اکين، ڇهڻن ۽ وات جي حصن مان ٺهيل هوندو آهي. جيئن ته اهي حصا هڪ جيت کان ٻئي جيت تائين گهڻو مختلف هوندا آهن، تنهنڪري اهي سڃاڻپ لاءِ اهم نشانيون بڻجن ٿا. ڪيترن قسمن جي جيتن جي مٿي ۾ اکيون گهڻن رخن واري مرڪب اکين جي جوڙي جي صورت ۾ هونديون آهن. ٻين ڪيترن قسمن جي جيتن ۾ مرڪب اکيون ”هڪ رخ يا اڪيلي رخن جي ميڙ“ جي صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڪجهه حالتن ۾ اکيون پٺيائي پاسي تي نشانن جي صورت ۾، يا مٿي جي ويجهو يا مٿي ڏانهن، ٻن يا ٽن اوسيلين (هڪ رخ وارن عضون) جي صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.[4]

جيت جي مٿي تي ڇهڻا جوڙن ۾ ٽڪرن وارن واڌارن جي صورت ۾ هوندا آهن، جيڪي عام طور اکين جي وچ ۾ واقع هوندا آهن. اهي مختلف شڪلين ۽ ماپن جا هوندا آهن، جهڙوڪ ڌاڳي نما يا مختلف ڦهليل يا ڏنڊي نما صورتن ۾.[4]

جيتن ۾ سندن کاڌ خوراڪ جي عادتن موجب وات جا حصا مختلف شڪلين جا هوندا آهن. ليبرم ”مٿيون چپ“ آهي، جيڪو مٿي جي اڳئين ڀاڱي ۾ واقع ۽ سڀ کان ٻاهريون حصو هوندو آهي. ليبرم جي پٺيان وات جي ٻنهي پاسن تي مينڊيبلن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جنهن کان پوءِ ميڪسيلائن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان ميڪسيلري پالپ لاڳاپيل هوندو آهي. وات جي پٺئين پاسي ليبيئم يا هيٺيون چپ هوندو آهي. ڪجهه جيتن ۾ وات جو هڪ واڌو حصو پڻ هوندو آهي، جنهن کي هائپوفيرنڪس چيو وڃي ٿو ۽ جيڪو عام طور ميڪسيلا جي وچ ۾ واقع هوندو آهي.[4]

ڪرنگهي وارا جانور ۽ ”نئين مٿي وارو مفروضو“

[سنواريو]

جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ نوڙيدار جانور—جهڙوڪ ٽيونيڪيٽن جا لاروا يا لينسليٽ—مٿا رکن ٿا، تڏهن به اهو سوال موجود رهيو آهي ته ڪرنگهي وارن جانورن جو مٿو، جنهن جي سڃاڻپ مکيه جسم کان چٽيءَ طرح الڳ هڏائي کوپڙي سان ٿئي ٿي، انهن جانورن جي مٿي وارين بناوتن مان ڪيئن ارتقا پذير ٿيو هوندو.[5]

هائمن (1979ع) موجب، ڪرنگهي وارن جانورن ۾ مٿي جو ارتقا اڳين ٽڪرن جي هڪ مقرر انگ جي پاڻ ۾ ڳنڍجڻ سان ٿيو، بلڪل اهڙيءَ ريت جيئن ٻين ”اڻهڪجهڙائيءَ سان ٽڪرن ۾ ورهايل جانورن“ ۾ ٿئي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ ٽڪرا يا ٽڪرن جا ڪي حصا گم ٿي وڃن ٿا. مٿي جا ٽڪرا تنتي سرشتي کان سواءِ پنهنجا گهڻا سرشتا پڻ وڃائي ڇڏين ٿا. مٿاويت جي وڌندڙ اوسر سان، ”مٿو پنهنجي بناوت ۾ ڀرپاسي جي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽڪرن کي شامل ڪندو وڃي ٿو، تنهنڪري عام طور چئي سگهجي ٿو ته مٿاويت جو درجو جيترو وڌيڪ هوندو، مٿو ٺاهيندڙ ٽڪرن جو انگ به اوترو وڌيڪ هوندو“.[6]

1980ع واري ڏهاڪي ۾ ”نئين مٿي وارو مفروضو“ پيش ڪيو ويو، جنهن موجب ڪرنگهي وارن جانورن جو مٿو هڪ ارتقائي نواڻ آهي، جيڪا تنتي چوٽي ۽ کوپڙيائي پليڪوڊن جي ظاهر ٿيڻ جي نتيجي ۾ پيدا ٿي.[7][8] 2014ع ۾ لينسليٽ جي لاروا جي هڪ عارضي بافت ملي، جيڪا ڪرنگهي وارن جانورن جي کوپڙي ٺاهيندڙ تنتي چوٽي مان نڪتل ڪارٽليج کان لڳ ڀڳ اڻسڃاڻپ جوڳي هئي. ان مان اهو پتو پيو ته هن بافت جو برقرار رهڻ ۽ سڄي مٿي واري جاءِ ۾ پکڙجڻ، ڪرنگهي وارن جانورن جي مٿي جي ٺهڻ لاءِ هڪ ممڪن ارتقائي واٽ ٿي سگهي ٿي.[5]

سماج ۽ ثقافت ۾

[سنواريو]

فن

[سنواريو]
ليونارڊو دا ونچي پاران مٿي ۽ اکين جي تناسب جو اڀياس
"هڪ نوجوان جو مٿو" – ڊومينيڪو بيڪافومي

مٿن جا خاڪا ٺاهڻ جي طريقن مان هڪ، جيئن جيڪ هيم صلاح ڏئي ٿو، ان کي ڇهن چٽيءَ طرح مقرر مرحلن ۾ ٺاهڻ آهي، جنهن جي شروعات آني جهڙي مٿي جي شڪل سان ڪئي وڃي ٿي. خاص طور عورت جي مٿي جو خاڪو ٻٽي گول واري جوڙجڪ جي طريقي سان ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جا تناسب عورت جي مٿي لاءِ مثالي سمجهيا ويندا آهن. پهرين گول ۾ قطر کي پنج ڀاڱن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان هر ڀاڱو پنجن اکين جي ويڪر جيترو هوندو آهي. پوءِ ان کي ڏهن مقرر مرحلن جي سلسلي ۾ اڳتي وڌايو ويندو آهي، جنهن ۾ چوٿين مرحلي تي ننڍو گول هيٺئين ڇيڙي وٽ وڏي گول تي جزوي طور رکيو ويندو آهي. مٿو ٺاهڻ لاءِ اکين ۽ کاڏيءَ کي مختلف شڪلين ۾ ٺهڪايو ويندو آهي.[9]

دنيا جي عظيم ترين فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندڙ ليونارڊو دا ونچي ڄاري نما بناوتون استعمال ڪندي انساني ايناٽاميءَ جا خاڪا ٺاهيا. ڄاري نما بناوت جي اصول تي ٺاهيل سندس چهري واري تصوير جا تناسب مڪمل طور درست آهن.[10] هن صنف ۾، قلم ۽ مس جي ٽيڪنڪ استعمال ڪندي، ليونارڊو ”مٿي ۽ اکين جي تناسب جو اڀياس“ نالي خاڪو ٺاهيو (تصوير ۾).

رڌ پچاءُ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڇيءَ جا مٿا

ڪٺل جانورن جا مٿا اندريان عضوا يا مختلف گوشت جو هڪ قسم آهن. کاڌي طور مٿي کي دماغ، ڪنن، اکين، چهري جي گوشت (وڌيڪ چونڊيل حصن، جهڙوڪ ڳل ۾)، ۽ ڄڀ ۾ ورهائي سگهجي ٿو.[11]

جانورن جا مٿا عام طور ”سڄو جانور“ تيار ڪرڻ وارن کاڌن، جهڙوڪ سڄو سوئر ڀُڃڻ ۽ بارباڪوا، ۾ لازمي طور شامل هوندا آهن. سڄي جانور کي رڌڻ جو رواج سامونڊي کاڌي ۾ نمايان آهي.[12]

رڌل ڪٽيل مٿا ڪيترن ئي رڌڻي روايتن ۾ لذيذ کاڌو سمجهيا وڃن ٿا:

نشان شناسي

[سنواريو]
ڪورسيڪا جي جهنڊي تي پاسيري ڏيک ۾ مٿو ڏيکاريل آهي
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نشان شناسيءَ ۾ مٿا

انسانن ۽ ٻين جانورن جا مٿا نشان شناسي ۾ عام طور بار بار ايندڙ نشان آهن.[15] انسانن جي مٿن کي ڪڏهن رڳو ”مرد جو مٿو“ ڪري بيان ڪيو ويندو آهي، پر گهڻو ڪري وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو آهي، يا ته ڪنهن خاص نسل يا قوميت جي خاصيت طور (جهڙوڪ مورن جا مٿا، سيڪسنن جا مٿا، مصرين جا مٿا يا ترڪن جا مٿا)، يا ڪنهن خاص شخص جي سڃاڻپ سان (جهڙوڪ هِلٽن جي نشان جي چوٽيءَ ۾ موسيٰ جو مٿو، يا لنڊن ڪمپني آف ٽيلوچينڊلرز جي نشان جي چوٽيءَ ۾ سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو مٿو).[15][16] عورتن جي مٿن جا به ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن ۾ ڪنواري ڇوڪريءَ جا مٿا (گهڻو ڪري ڇاتيءَ کان هيٺ ڪٽيل ۽ وکريل وارن سان)، عورتن جا مٿا، راهبائن جا مٿا (گهڻو ڪري نقاب سان)، ۽ ڪڏهن ڪڏهن راڻين جا مٿا شامل آهن. نارفڪ جي ڊيواني خاندان جي نشان ۾ ”ڪلهن وٽان ڪٽيل ۽ نقاب پهريل ٽن راهبائن جا مٿا“ شامل آهن، ۽ ڪوئن بورو، ڪينٽ جي نشان ۾ هڪ راڻيءَ جو ڌڙ جو مٿيون حصو ڏسڻ ۾ اچي ٿو.[15] ننڍڙن ٻارن يا ٻارن جا مٿا گهڻو ڪري ڪلهن وٽان ڪٽيل ۽ ڳچيءَ چوڌاري نانگ ويڙهيل ڏيکاريا ويندا آهن.[15]

محاوراتي اظهار

[سنواريو]

محاورو اهڙو فقرو يا مقرر اظهار آهي، جنهن جي معنيٰ مجازي، يا ڪڏهن ڪڏهن لفظي، هوندي آهي.

  • ”وڏو مٿو هجڻ“ – پاڻ کي حد کان وڌيڪ اهم سمجهڻ
  • ”ڳالهه نازڪ موڙ تي پهچڻ“ – نازڪ مرحلي تي پهچڻ ۽ ترت ڪارروائيءَ جي گهرج پوڻ[17]
  • ”ڪنهن جو مٿو چٻاڙي ڇڏڻ“ – ڪنهن تي سخت ڇوهه ڇنڊڻ[18]
  • ”ڪنهن ڳالهه جو مٿو پڇ نه سمجهڻ“ – ڪا ڳالهه بلڪل نه سمجهڻ[19]
  • ”اڳواٽ شروعات“ – اهڙي اڳواٽ شروعات، جيڪا ٻين تي سرسي ڏئي[20]
  • ”ڪنهن کان مٿو ۽ ڪلها مٿي هجڻ“ – ڪنهن ماڻهو يا شيءِ کان ڪنهن لحاظ کان گهڻو بهتر هجڻ[21]
  • ”ڪنهن جو مٿو ٿالهيءَ ۾ گهرڻ“ – ڪنهن لاءِ سخت سزا جي گهر ڪرڻ[22]
  • ”سر ڀت سان هڻڻ“ – ڪاميابيءَ کان سواءِ لاڳيتو ڪا شيءِ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ[23]
  • ”مٿو ڪڪرن ۾ هجڻ“ – پنهنجن خيالن ۾ ايترو گم هجڻ جو آس پاس ٿيندڙ ڳالهين ڏانهن ڌيان نه ڏيڻ[24][25]

اصطلاح (Idioms)

[سنواريو]

انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ سسيءَ بابت ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿيندا آهن:

  • "Big-headed": مغرور هجڻ.
  • "Head in the clouds": خيالن ۾ مگن هجڻ يا ڌيان نه ڏيڻ.[24]

گيلري

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Halim, A. (30 December 2008). Human Anatomy:Volume Iii: Head, Neck And Brain. I. K. International. ص. 3. ISBN 978-81-906566-4-1.
  2. ↑ Slobodkin, Louis (1973). Sculpture: Principles and Practice. Courier Corporation. ص. 31. ISBN 978-0-486-22960-7.
  3. ↑ Stevenson, Angus (19 August 2010). Oxford Dictionary of English. OUP Oxford. ص. 283–. ISBN 978-0-19-957112-3.
  4. 1 2 3 McCafferty, W. Patrick (1 January 1983). Aquatic Entomology: The Fishermen's and Ecologists' Illustrated Guide to Insects and Their Relatives. Jones & Bartlett Learning. ص. 20–. ISBN 978-0-86720-017-1.
  5. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "jandzik2014".
  6. ↑ Hyman, Libbie Henrietta (1979). Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy (3rd ڇاپو). University of Chicago Press. ص. 4. [1st ed., 1922, 2nd ed., 1942., 3rd ed., 1979, reprinted in 1992.] ISBN 978-0-226-87013-7.
  7. ↑ Gans, Carl; Northcutt, R. Glenn (1983-04-15). "Neural Crest and the Origin of Vertebrates: A New Head" (en ۾). Science 220 (4594): 268–273. doi:10.1126/science.220.4594.268. ISSN 0036-8075. PMID 17732898. Bibcode: 1983Sci...220..268G. https://www.science.org/doi/10.1126/science.220.4594.268.
  8. ↑ Diogo, Rui; Kelly, Robert G.; Christiaen, Lionel; Levine, Michael; Ziermann, Janine M.; Molnar, Julia L.; Noden, Drew M.; Tzahor, Eldad (2015-04-23). "A new heart for a new head in vertebrate cardiopharyngeal evolution" (en ۾). Nature 520 (7548): 466–473. doi:10.1038/nature14435. ISSN 0028-0836. PMID 25903628. PMC 4851342. Bibcode: 2015Natur.520..466D. https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-04-23_520_7548/page/466.
  9. ↑ Drawing the Head and Figure. Penguin. January 1983. ISBN 978-0-399-50791-5.
  10. ↑ "Leonardo da Vinci Face facts". royalcollection.org. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  11. 1 2 Sietsama, Robert (2016-06-16), The Offal-Eater's Handbook: Untangling the Myths of Organ Meats, Eater
  12. 1 2 Ved, Sonal (2022-08-30), What Makes Fish Heads so Damn Delicious?, Thrillist
  13. ↑ Vaughn, Daniel (2015-07-08), BBQ Anatomy 101: Beef Head, Texas Monthly
  14. ↑ Jackman, Tony (2019-05-10), Smileys & Oysters: Having a ball at the kitchen table, Daily Maverick
  15. 1 2 3 4 "H". Head. heraldsnet.org.
  16. ↑ Fox-Davies, Arthur Charles (2007). A Complete Guide to Heraldry. Skyhorse Publishing Inc. ISBN 978-1-60239-001-0.
  17. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Dolgopolov 2004 p. 104".
  18. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Palmatier 2000 p. 24".
  19. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Curtis 2015 p. 84".
  20. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Ammer 2013 p. 206".
  21. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Brenner 2011 p. 234".
  22. ↑ "head on a platter". Cambridge Idioms Dictionary (2nd ڇاپو). 2006. 17 September 2015 تي حاصل ڪيل – TheFreeDictionary.com وسيلي.
  23. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Ayto 2010 p. 45".
  24. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Kirkpatrick Schwarz 1993".
  25. ↑ "English Idioms & Idiomatic Expressions – Body idioms/Head". Learn English Today. 2015. 14 September 2015 تي حاصل ڪيل.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=مٿو&oldid=407691" تان ورتل