مواد ڏانھن هلو

ميتاني سلطنت

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ميتاني بادشاھت

ت. 1600 ق م–ت. 1260 ق م
Location of ميتاني بادشاھت
گادي جو هنڌواشوڪاني
مذهب
حڪومتبادشاھت

ميتاني يا مِتاني (ت. 1550–1260 ق م)،[lower-alpha 1] جنهن کي پراڻن بابلي متنن ۾ تقريباً ت. 1600 BC ڌاري ھابيگلبات چيو ويو آهي،[1] جڏهن ته آشوري رڪارڊن ۾ ھانيگلبات يا ھاني-ربات،[lower-alpha 2] ۽ قديم مصر جي توڙي ڪجهه اڪادي متنن ۾ ناهارين جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، هڪ هُوري ٻولي ڳالهائيندڙ رياست هئي، جيڪا اتر شام ۽ ڏکڻ-اوڀر اناطوليا (موجوده ترڪي) ۾ واقع هئي.[2] هن رياست تي هند-آريائي لساني ۽ سياسي اثر پڻ موجود هئا.[lower-alpha 3]

ڇاڪاڻ⁠تہ ميتاني جي کوٽيل ماڳن مان اڃا تائين ڪا تاريخ، شاهي سالناما يا سرڪاري تواريخ هٿ نه آئي آهي، تنهنڪري ميتاني بابت ڄاڻ علائقي جي ٻين وڏين قوتن جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي، ۽ گهڻو ڪري پاڙيسري رياستن جي متنن تي ڀاڙي ٿي.

هُوري قوم گهٽ ۾ گهٽ ٽئين هزارين ق م جي پڇاڙيءَ کان هن علائقي ۾ آباد هئي.[3] اورڪيش جي هڪ بادشاھ، جنهن جو نالو هُوري هو، تُپڪش، جو ذڪر تل موزان مان مليل هڪ مٽيءَ جي مُهر تي ملي ٿو، جيڪا تقريباً ت. 2300 BC جي آهي.[4][5]

هُوري ٻوليءَ جو پهريون معلوم ڪتبو تش-اتال (تقريباً 21هين صدي ق م) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو اورڪيش جو بادشاھ هو.[6] بعد ۾ هُوري ماڻهو ميتاني جي مکيه آبادي بڻيا، جنهن جو نالو بابل جي دور جي ٻن متنن ۾ ھابيگلبات طور ملي ٿو.[1] اهي متن امي-صدوقا (ت. 1638–1618 ق م) جي دور سان تعلق رکن ٿا.

ميتاني سلطنت پنهنجي دور جي هڪ طاقتور علائقائي قوت هئي. ان جي اتر ۾ هٽي، اولهه ۾ مصري، ڏکڻ ۾ ڪاسي، ۽ پوءِ اوڀر ۾ آشوري قوتون موجود هيون. پنهنجي عروج واري زماني ۾ ميتاني اولهه طرف ڪزواتنا تائين طورس جبلن جي ڀرسان، ڏکڻ ۾ تونپ تائين، اوڀر ۾ اررافا تائين، ۽ اتر ۾ وان ڍنڍ تائين پکڙيل هئي.[7]

ميتاني جي اثر رسوخ جو اندازو هُوري جغرافيائي نالن، شخصي نالن، ۽ شام توڙي ليوانت ۾ هڪ خاص قسم جي مٽيءَ جي برتن سازي نوزي برتن سازي (Nuzi ware) جي پکڙجڻ مان لڳائي سگهجي ٿو.[8]

اشتقاقِ لفظ

[سنواريو]

"ميتاني" / "مِتاني" نالي جي وضاحت

[سنواريو]
G17D38
V13
N35		 N25
mꜥṯn(j)[9][10]
in hieroglyphs
Era: نئين بادشاھت
(1550–1069 BC)

هن رياست جي نالي بابت هڪ راءِ اها آهي ته اهو هُوري لاحقي -nni سان هڪ اهڙي بنياد مان نڪتل آهي، جيڪو هند-آريائي ٻولين مان ورتل هو، يعني *maita-، جنهن جي معنيٰ آهي «گڏ ڪرڻ» يا «متحد ڪرڻ». اهو سنسڪرت جي فعل mith (मिथ्؛ «گڏ ٿيڻ، جوڙو بڻجڻ، ملڻ») سان هم معنيٰ آهي. اهڙيءَ طرح نالو Maitanni جو مطلب «متحد بادشاھت» يا «گڏيل سلطنت» ٿئي ٿو.[11]

پر گيرنوٽ ولهيلم[12] هڪ ٻي وضاحت پيش ڪئي آهي، جنهن موجب Maittan(n)i جي معنيٰ «مائِتا جو» يا «مِٽا جو» آهي، جتي مائِتا ڪنهن شخص يا قبيلي جي سردار جو نالو هو، نه ته ڪنهن علائقي يا قوم جو.[13] هن نظرئي موجب مائِتا غالباً انهيءَ حڪمران گهراڻي جو باني هو. انهيءَ لسانياتي تجزيي جي بنياد تي اڄڪلهه ڪيترائي ماهر بادشاھت جو نالو «ميتاني» بدران «مِٽاني» (Mitta/Maitta + هُوري لاحقو -ni) لکڻ کي ترجيح ڏين ٿا.[14]

"حانيگلبات" نالي جي وضاحت

[سنواريو]

ميتاني بادشاھت کي بابلي متنن ۾ 1600 ق م کان اڳ حانيگلبات جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. اهو نالو امي-صدوقا جي دور جي ٻن متنن ۾ ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i ۽ ḫa-bi-in-ga-al-ba-at جي صورت ۾ ملي ٿو.[1]

مصري هن رياست کي ناهارين ۽ ميتاني چوندا هئا،[9][10] جڏهن ته هِٽي ماڻهن وٽ اهو هُوري سڏبو هو، ۽ آشورين وٽ ھانيگلبات يا ھاني-ربات جي نالي سان مشهور هو. مائيڪل سي. ايسٽور جي راءِ موجب اهي سڀئي نالا ساڳي بادشاھت لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ گهڻين حالتن ۾ هڪ ٻئي جي جاءِ تي لکيا ويندا هئا.[15] هِٽي سالنامن ۾ هُوري (Ḫu-ur-ri) نالي قوم جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا اتر-اوڀر شام ۾ رهندي هئي. مورسيلي پهريون جي دور سان لاڳاپيل هڪ هِٽي متن ۾ «هُورين جي بادشاھ» جو ذڪر آهي، جڏهن ته ان جي آشوري-اڪادي ترجمي ۾ «هُوري» کي ھانيگلبات لکيو ويو آهي. توشرتا، جيڪو پنهنجي امارنا خطن ۾ پاڻ کي «ميتاني جو بادشاھ» سڏي ٿو، پنهنجي بادشاھت لاءِ پڻ ھانيگلبات جو نالو استعمال ڪري ٿو.[16] ھانيگلبات نالي جو سڀ کان پراڻو معلوم حوالو اڪادي ٻولي ۾ ملي ٿو، جتي هِٽي متن ۾ «هُوري دشمن» جو ذڪر موجود آهي.[17] اهو حوالو هاتوشيلي پهريون جي سالنامن جي تيرهين صدي ق م واري نقل ۾ محفوظ آهي.[18]

آشوري اصطلاح ھانيگلبات جي پڙهڻي بابت مختلف رايا موجود آهن. ان جو پهريون حصو «ھانو» يا «ھانا» سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي، جيڪو ماري جي متنن ۾ فرات جي اترئين حصي جي ڏکڻ ڪناري سان لاڳاپيل خانہ بدوش ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو هو.

وچ آشوري دور تائين هي اصطلاح صرف قوم لاءِ نه پر جاگرافيائي معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو. عبارت:

سانچو:Cuneiform

URUKUR Ḫa-nu AN.TA

يعني «مٿئين هانو جا شهر»، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته هانو جا ٻه مختلف علائقا هئا، جن مان هڪ غالباً ميتاني جو مرڪزي علائقو هو. ھانيگلبات جي پڙهڻي بابت بنيادي اختلاف ٻن نشانين سانچو:Cuneiform (gal) ۽ سانچو:Cuneiform (gal₉) جي تشريح سبب پيدا ٿيو. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي پڙهڻين ۾ گل کي سوميري لفظ «وڏو» سمجهي اڪادي رب سان ملائي ھاني-ربات («وڏو هاني») پڙهيو ويو.

بعد ۾ يوئرگن اليگزينڊر ڪنڊٽزون ۽ اي. اي. اسپائزر ھانيگلبات واري پڙهڻي جي حمايت ڪئي، جيڪا اڄڪلهه وڌيڪ مشهور آهي. بهرحال، ڪجهه لسانياتي مسئلا اڃا به موجود آهن، خاص طور تي لاحقي -bat جي وضاحت بابت. 2011ع ۾ محقق ميگيل واليريو ٻيهر ھاني-ربات واري پراڻي پڙهڻي جي حمايت ڪئي.[19] واليريو جي دليل موجب گل واري صورت گل₉ جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي عام آهي، ۽ ٻنهي نشانين جي معنيٰ ۾ گهڻو اوورليپ موجود آهي، تنهنڪري رب («وڏو») واري تشريح وڌيڪ مضبوط نظر اچي ٿي. لسانيات جي ماهرن موجب هُوري ٻوليءَ جون گهٽ ۾ گهٽ ٽي جدا لهجا موجود هئا:

  • مرڪزي-اولهندي هُوري
  • اتر هُوري
  • اوڀر هُوري

جنهن سبب پڻ نالن جي مختلف صورتن کي سمجهڻ ۾ پيچيدگيون پيدا ٿين ٿيون.[20] مصري ماڻهن جي نظر ۾ فرات درياهه شام ۽ ناهارين جي وچ ۾ قدرتي سرحد هو.[21]

"ناهارين" نالي جي وضاحت

[سنواريو]

ناهارين (MdC: nhrn) ميتاني بادشاھت لاءِ قديم مصري ٻولي ۾ استعمال ٿيندڙ نالو هو.[22] هي نالو خاص طور تي مصر جي نئين بادشاھت جي اٺارهين خاندان دوران استعمال ٿيندو هو. انهيءَ دور ۾ مصر ۽ ميتاني جي وچ ۾ ليوانت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو هلندو رهيو. هي مقابلو ٿوتموس پهريون جي دور کان شروع ٿيو،[23] ۽ امينهوٽيپ ٻيون جي زماني تائين جاري رهيو.[24] بعد ۾ امينهوٽيپ ٻئين جي پٽ ٿوتموس چوٿون ميتاني سان امن قائم ڪيو.[25] ان کان پوءِ مصر ۽ ناهارين (ميتاني) جا لاڳاپا گهڻو ڪري دوستانه رهيا، ۽ ٻنهي درٻارن جي وچ ۾ سفارتي تحفن جي ڏي وٺ ٿيندي رهي، جنهن جو ذڪر امارنا خطن ۾ به ملي ٿو.[26] فرعون ٿوتموس ٽيون جي فوجي سالنامن ۾ ناهارين جو واضح ذڪر موجود آهي. سندس حڪومت جي 33هين سال بابت لکيل آهي:

سندس عظمت اتر طرف روانو ٿيو، شهرن کي فتح ڪيائين ۽ ناهارين جي انهيءَ دشمن جي آبادين کي تباهه ڪري ڇڏيو.

[27]

استنبول ۾ موجود اوبيلسڪ جي ٻن پاسن تي موجود ڪتبن ۾ پڻ ذڪر آهي ته ٿوتموس ٽيون مصر جون سرحدون ناهارين (ميتاني) تائين وڌايون ۽ اتي فوجي مهمون هلائيون.[28]

تاريخ

[سنواريو]

شروعاتي بادشاھت

[سنواريو]
سلنڊري مُهر، ت. 16هين–15هين صدي ق م، ميتاني

اڪادي سلطنت جي دور کان ئي هُوري ماڻهن جي موجودگي بابت ڄاڻ ملي ٿي. اهي اتر ميزوپوٽيميا جي ڪناري تي دجلہ درياهه جي اوڀر طرف ۽ خابور وادي ۾ رهندا هئا. اهو گروهه، جيڪو اڳتي هلي ميتاني بڻيو، 17هين صدي ق م کان اڳ آهستي آهستي ڏکڻ ميزوپوٽيميا ڏانهن منتقل ٿيو. 17هين صدي ق م جي آخر يا 16هين صدي ق م جي پهرئين اڌ تائين ميتاني اڳ ئي هڪ طاقتور بادشاھت بڻجي چڪي هئي. ان جا بنياد ٿوتموس پهريون جي زماني کان به اڳ، هِٽي حڪمرانن هاتوشيلي پهريون ۽ مورسيلي پهريون جي دور ۾ پئجي چڪا هئا.[29] هُورين جو ذڪر نوزي جي خانگي دستاويزن، اوگاريت جي متنن ۽ هاتوسا (بوغازڪوي) جي هِٽي آرڪائيوز ۾ ملي ٿو.

ماري مان مليل ميخي لکتن وارن متنن ۾ مٿئين ميزوپوٽيميا جي شهر-رياستن جي حڪمرانن جا نالا اموري ۽ هُوري ٻنهي قسمن جا ڏنل آهن. اهڙيءَ طرح اورشوم ۽ حاسوم جي حڪمرانن جا هُوري نالا پڻ محفوظ آهن. الالاخ جي ستين تهه مان مليل تختين ۾ اورونتس درياهه جي مُهاني وٽ هُوري نالن وارن ماڻهن جو ذڪر ملي ٿو. اتر-اوڀر کان ڪنهن وڏي حملي جو ڪو ثبوت موجود نه آهي. عام طور تي انهن نالن ۽ شخصي حوالن کي هُوري ماڻهن جي ڏکڻ ۽ اولهه طرف واڌ ويجهه جو ثبوت سمجهيو وڃي ٿو.

هڪ هِٽي ٽڪرو، جيڪو غالباً مورسيلي پهريون جي زماني جو آهي، «هُورين جي بادشاھ» (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri) جو ذڪر ڪري ٿو. اها اصطلاح بعد ۾ ميتاني جي بادشاھ توشرتا لاءِ پڻ استعمال ٿي، جنهن جو ذڪر امارنا آرڪائيوز جي هڪ خط ۾ ملي ٿو. بادشاھ جو عام لقب «هُوري ماڻهن جو بادشاھ» هوندو هو، جنهن ۾ ملڪ جي نشاندهي ڪندڙ علامت KUR استعمال نه ٿيندي هئي.

سلنڊري مُهر ۽ ان جو جديد نقش: اگهاڙو مرد، گرفن، بندر، شينهن ۽ ٻڪري؛ ت. 15هين–14هين صدي ق م، ميتاني

مصري درٻار جي فلڪيات دان ۽ گھڙي ساز امينمحت (Amen-hemet) پنهنجي قبر تي لکرايو ته هو «پرڏيهي ملڪ Mtn (Mi-ti-ni)» مان واپس آيو هو.[30][31] اليگزينڊرا فون ليون ۽ ايوا فون داسو جي خيال موجب اها مهم شايد فرعون احموس پهريون (ت. 1550–1525 ق م) جي دور ۾ ٿي هجي، ۽ امينمحت پاڻ نه پر سندس پيءُ ان ۾ شامل ٿيو هجي.[32][33]

فرعون ٿوتموس پهريون (1506–1493 ق م) جي دور ۾ «ميتاني» ۽ «ناهارين» جا نالا ڪيترن ئي مصري عملدارن جي يادگيرين ۾ ملن ٿا.

احموس سي-ابينا لکيو:

سندس عظمت ناهارين تائين پهتو.

ٻئي عملدار احموس پا-نيخبيت لکيو:

جڏهن مون سندس لاءِ ناهارين جي سرزمين ۾ قيديون ورتيون.

[34]

مجيدو جي جنگ کان پوءِ فرعون ٿوتموس ٽيون (1479–1425 ق م) جي حڪومت جي 22هين سال ۾ هڪ فوجي عملدار رپورٽ ڏني:

قادش جو اهو بدبخت دشمن مجيدو ۾ اچي پهتو آهي. هن مصر جا فرمانبردار سڀ پرڏيهي شهزاده گڏ ڪري ورتا آهن، ۽ ناهارين، ميتاني، هُورو ۽ ڪوڊي جا ماڻهو، سندن گھوڙا ۽ فوجون به ساڻس شامل آهن.

[35]

ٿوتموس ٽئين جي فوجي سالنامن ۾ ناهارين جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر ملي ٿو، خاص طور تي سندس حڪومت جي 33هين، 35هين ۽ 42هين سالن جي مهمن ۾.[36] ان کان پوءِ مقامي ذريعن مان به وڌيڪ تفصيلي رڪارڊ ملڻ شروع ٿين ٿا، جيڪي 13هين صدي ق م جي وچ ڌاري سلطنت جي خاتمي تائين جاري رهن ٿا.[37] ميتاني جي حڪمرانن ۾ هند-آريائي نالن جو پهريون معلوم استعمال شوتارنا پهريون کان شروع ٿئي ٿو، جيڪو پنهنجي پيءُ ڪرتا کان پوءِ تخت تي ويٺو.[38] ميتاني جي بادشاھ باراتارنا سلطنت کي اولهه طرف حلب تائين وڌايو ۽ الالاخ جي اموري بادشاھ ادريمي کي پنهنجو باجگذار بڻايو.[39][40]

ڪزواتنا جي رياست پڻ ميتاني جي ساٿ ۾ اچي وئي، جڏهن ته اوڀر ۾ آشور 15هين صدي ق م جي وچ تائين ميتاني جي اثر هيٺ هڪ باجگذار رياست بڻجي چڪي هئي. شاؤشتاتار جي دور ۾ ميتاني وڌيڪ مضبوط ٿي وئي، پر هُوري ماڻهو هِٽين کي اناطوليا جي بلندين تائين محدود رکڻ چاهيندا هئا. انهيءَ مقصد لاءِ ڪزواتنا ۽ اشووا اهم اتحادي هئا.

مصر سان اتحاد

[سنواريو]

ميتاني جو سڀ کان وڏو مخالف مصر جو اٺارهون خاندان هو. پر جڏهن هِٽي سلطنت طاقتور ٿي، تڏهن مصر ۽ ميتاني گڏجي هِٽين جي خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ اتحاد قائم ڪيو. شام تي قبضي بابت مصر سان ڪجهه جنگين کان پوءِ ميتاني امن جو رستو اختيار ڪيو. شوتارنا ٻيون جي دور (14هين صدي ق م جي شروعات) ۾ ٻنهي رياستن جا لاڳاپا نهايت دوستانه هئا. هن پنهنجي ڌيءَ گِلوهيپا کي فرعون امينهوٽيپ ٽيون سان شادي لاءِ مصر موڪليو. انهيءَ زماني ۾ ميتاني پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي.

آشور جو اڀار ۽ ميتاني جي ڪمزوري

[سنواريو]

پر آشور جي بادشاھ ايريبا-ادد پهريون (1390–1366 ق م) جي دور ۾ ميتاني جو اثر آشور تي گهٽجڻ لڳو.

ايريبا-ادد پهريون ميتاني جي حڪمران توشرتا ۽ سندس ڀاءُ ارتاتاما ٻيون جي وچ ۾ تخت جي جنگ ۾ مداخلت ڪئي. بعد ۾ سندس پٽ شوتارنا ٽيون، جيڪو پاڻ کي هُورين جو بادشاھ سڏيندو هو، آشورين جي مدد حاصل ڪرڻ لڳو. انهيءَ ريت آشور آهستي آهستي ميتاني جي اندروني معاملن ۾ اثرانداز ٿيڻ لڳو.[41] آشور جي بادشاھ آشور-اوبالٽ پهريون (1365–1330 ق م) شوتارنا تي حملو ڪري ميتاني جا ڪجهه علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتا، ۽ آشور ٻيهر هڪ وڏي طاقت بڻجي اڀريو.[42]

عظيم شامي جنگ

[سنواريو]

سوپيليوليئوما پهريون پاران توشرتا خلاف وڙهيل جنگ کي «عظيم شامي جنگ» سڏيو وڃي ٿو. هن جنگ جا بنيادي مقصد هي هئا:

  • ميتاني جي مرڪزي علائقن کي تباهه ڪرڻ
  • شام ۾ موجود ميتاني جي باجگذار رياستن تي قبضو ڪرڻ

سوپيليوليئوما اوگاريت کي به پنهنجي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. موڪيش ۽ نوحاشي اوگاريت خلاف ڪارروائي ڪئي، پر سوپيليوليئوما جي اچڻ کان پوءِ هِٽي-اوگاريتي اتحاد کين شڪست ڏني ۽ اوگاريت سندن ڪيترائي علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتا. ان کان پوءِ سوپيليوليئوما فرات درياهه پار ڪري واشوڪاني تي حملو ڪيو. توشرتا پنهنجي ڪجهه فوج سان فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، پر گاديءَ وارو شهر لٽجي ويو.

سوپيليوليئوما پوءِ شام موٽي آيو ۽ حلب، موڪيش، نيا، اراحتو، قاتنا ۽ نوحاشي کي پنهنجي تابع بڻايو. هي مهم تقريباً 1345 ق م ۾ ٿي. ڪجهه سالن بعد، 1327 ق م ۾ ڪارڪميش به گهيري کان پوءِ فتح ٿي ويو. جنگ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ توشرتا کي ميتاني جي ماڻهن قتل ڪري ڇڏيو.[43]

جنگ کان پوءِ

[سنواريو]

واشوڪاني ۾ وري تخت لاءِ جدوجهد شروع ٿي وئي. هِٽي ۽ آشوري مختلف دعويدارن جي حمايت ڪندا رهيا. آخرڪار هِٽي فوج واشوڪاني تي قبضو ڪري شاتيوازا، جيڪو توشرتا جو پٽ هو، کي ميتاني جو باجگذار بادشاھ مقرر ڪيو.[44]

هاڻي ميتاني صرف خابور وادي تائين محدود رهجي وئي هئي. پر آشوري پنهنجي دعويٰ تان هٿ کڻڻ لاءِ تيار نه هئا. 13هين صدي ق م ۾ شلمنيسر پهريون ميتاني کي مڪمل طور پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. تقريباً ت. 1600 کان ت. 1350 ق م تائين ميتاني گهڻي عرصي تائين اتر فرات-دجلہ علائقي تي حڪمراني ڪئي،[45] پر آخرڪار هِٽي ۽ پوءِ آشوري حملن سبب اها سلطنت ٽٽي وئي ۽ ت. 1350–1260 ق م جي وچ ۾ وچ آشوري سلطنت جو هڪ صوبو بڻجي وئي.[45]

ميتاني جي زوال کان پوءِ

[سنواريو]

ميتاني سلطنت جي آخري خاتمي کان پوءِ:

  • اولهه وارا علائقا سڌي طرح هِٽين جي قبضي هيٺ آيا.
  • اوڀر وارا علائقا سڌي طرح آشورين جي قبضي هيٺ آيا.
  • وچ وارو حصو «حانيگلبات» نالي هڪ باقي رهيل رياست طور قائم رهيو.

آخرڪار شلمنيسر پهريون انهيءَ باقي بچيل حصي کي به آشوري سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو.[46][47] آشوري دور ۾ حانيگلبات تي مقرر ڪيل گورنر حڪومت ڪندا هئا، جن مان سڀ کان مشهور اِلي-پادا هو، جيڪو نينورتا-اپال-ايڪور جو پيءُ هو. هن پاڻ کي «حانيگلبات جو بادشاھ» به سڏيو.[48]

هو تل صابي ابيض ۾ قائم ٿيل نئين آشوري انتظامي مرڪز مان حڪومت هلائيندو هو، جيڪو هڪ پراڻي ميتاني برج ۽ رهائشگاهه جي مٿان تعمير ڪيو ويو هو.[49] بابلي بادشاهن جي فهرست «A» ۾ آشوري حڪمران سيناخريب (705–681 ق م) ۽ سندس پٽ آشور-نادن-شومي (700–694 ق م) کي «حابيگلبات گهراڻي» سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.[50][51] «حانيگلبات» جو نالو پهرئين هزار سال ق م جي آخري دور تائين به استعمال ٿيندو رهيو.[52][53]

حڪومت ۽ سماج

[سنواريو]

شاهي خاندان

[سنواريو]

ميتاني جي شاهي خاندان بابت تمام ٿوري ڄاڻ موجود آهي. حڪمرانن کان سواءِ، رڳو چند بادشاهن جي ابن ڏاڏن جا نالا معلوم آهن، پر انهن جي بادشاهه هجڻ جي پڪ نه آهي. صرف هڪ راڻي، يوني، جيڪا توشرتا جي زال هئي، سڃاتي وڃي ٿي. امارنا خط EA 26 موجب هوءَ سڌيءَ ريت مصري راڻي ماءُ تيئي جي هم منصب هئي. ٽن شهزاديُن بابت پڻ ڄاڻ ملي ٿي، جن جون شاديون مصري فرعونن سان ٿيون:

عام طور تي تخت جي وراثت پيءُ کان پٽ ڏانهن منتقل ٿيندي هئي، پر لڳي ٿو ته اهو هميشه لازمي اصول نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ٻين قسمن جون جانشينون پڻ معلوم آهن، جيتوڻيڪ اهي گهٽ آهن.[54] خانداني تسلسل جو هڪ اهم ثبوت شاؤشتاتار جي شاهي مُهر آهي، جيڪا بعد وارن حڪمرانن توشرتا تائين استعمال ڪئي.[55] شاهي خاندان جا فرد هُوري نالا رکندا هئا، جڏهن⁠تہ تخت تي ويهڻ کان پوءِ بادشاهه هند-آريائي شاهي لقب اختيار ڪندا هئا.[56]

امارنا خط EA 19 مان معلوم ٿئي ٿو ته توشرتا پنهنجي ڏاڏي ارتاتاما لاءِ هڪ مقبرو (karašku) تعمير ڪرائڻ شروع ڪيو هو ۽ ان مقصد لاءِ مصر جي بادشاهه کان سون جي درخواست ڪئي هئي. امارنا خط EA 25، جيڪو تادوهيبا جي ڏاج جي شين جي (نامڪمل) فهرست آهي، ميتاني جي شاهي خاندان جي دولت جو هڪ اهم ثبوت آهي. ڏاج ۾ هي شيون شامل هيون: رومال، قميصون، پوشاڪون، بوٽ، بسترا، هار، ڪنگڻ، پازيبا، لاڪيٽ، منڊيون، ڪنڊلا. ان کان علاوه سينگار جون شيون جهڙوڪ: حوض، آئينو، چانديءَ جون ڪنگهيون ۽ پڻ: پيالا، مک اُڏائڻ جا پنکا، چمچا، شمشاد ڪاٺ جو فرنيچر. شهزادي سان گڏ هڪ شاهي رتھ ۽ گھوڙا پڻ هئا، جن جو سامان به نهايت قيمتي هو. ان سان گڏ ڪيترائي هٿيار به شامل هئا، جيڪي جنگ ۽ شڪار ٻنهي لاءِ ضروري هئا.[57]

انتظاميا

[سنواريو]

ميتاني بادشاهت جي انتظامي جوڙجڪ بابت ڄاڻ تمام محدود آهي، حتيٰ جو ان جي عروج واري دور (15هين صدي ق م جي ٻئي اڌ) بابت به. موجود معلومات ٿورڙن دستاويزن مان حاصل ڪئي وئي آهي. ميتاني جي بادشاهت غالباً هڪ قسم جي وفاقي رياست هئي، جنهن جي اڳواڻي ميتاني جو بادشاهه ڪندو هو. هو ويجهي اوڀر جي «عظيم بادشاهن» (šarru rabu) مان هڪ هو، جن ۾: مصر، بابل ۽ هِٽي سلطنت جا حڪمران پڻ شامل هئا. ميتاني جي بادشاهه جي ماتحت مختلف سياسي وحدتون هيون، جيڪي شايد مختلف درجن جي تابعداري هيٺ هيون. بادشاهت ۾ سڌي سنئين انتظام هيٺ ايندڙ صوبا (ḫalṣu) شامل هئا، جيڪي گورنرن حوالي ڪيا ويندا هئا، جيئن حلب. ان کان سواءِ باجگذار بادشاهتون پڻ هيون، جهڙوڪ: الالاخ، اررافا. وچ فرات واري علائقي جا ڪجهه شهر مقامي معززن جي مجلسن ذريعي هلندا هئا. مثال طور: ايمار، باسيري، ايڪالتي ۽ آزو. اهي شهر سڌو سنئون وڏي بادشاهه سان رابطو رکندا هئا. [58][59]

ميتاني جي بادشاهه ۽ سندس باجگذار حڪمرانن جا لاڳاپا واضح طور درجابنديءَ وارا هئا.

الالاخ جي ادريمي ۽ ڪزواتنا جي پيليا وچ ۾ ٿيل معاهدو بادشاهه باراتارنا جي سرپرستي هيٺ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو پنهنجي ماتحتن جي لاڳاپن تي نظر رکندو هو. ميتاني جو بادشاهه اهم معاملن ۽ ثالثيءَ ۾ به مداخلت ڪندو هو.

حلب جي تالمي-شاروما ۽ هِٽي بادشاهه موواتالي ٻيون جي وچ ۾ ٿيل معاهدي جي تاريخي تمهيد مان معلوم ٿئي ٿو ته ميتاني جي هڪ بادشاهه اشتاتا ۽ نوحاشي کي سرحدي زمينون ڏنيون، جيڪي حلب کان ورتيون ويون هيون.

الالاخ مان مليل ڪيترن ئي خطن مان معلوم ٿئي ٿو ته ميتاني جا اعليٰ عملدار باجگذار رياستن کي سرڪاري حڪم موڪليندا هئا، جهڙوڪ: ملڪيت بابت تڪرار، ماڻهن جي گرفتاري ۽ ماڻهن کي ميتاني اختيارين حوالي ڪرڻ. نوزي جي تختين مان معلوم ٿئي ٿو ته اررافا ۽ ميتاني جي وچ ۾ ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ رهائش بابت به انتظامي ضابطا موجود هئا. ميتاني خراج پڻ وصول ڪندو هو، پر ان بابت تفصيل تمام گهٽ موجود آهن. ٻئي طرف بادشاهه پنهنجي وفادارن کي زمينون به عطا ڪندو هو. تل بازي مان مليل ٻن تختين ۾ اهڙي شاهي زمينداري عطا جو ذڪر ملي ٿو. [60] سرڪاري ۽ خانگي متن گهڻو ڪري ميخي رسم الخط ۾ اڪادي ٻولي ۾ لکيا ويندا هئا، جيڪا شام ۽ مٿئين ميزوپوٽيميا ۾ روايتي سرڪاري لکت واري ٻولي هئي. بهرحال انهن ۾ گهڻو ڪري هُوري ٻولي پڻ شامل هوندي هئي، جنهن کي جديد محقق «هُورو-اڪادي» سڏين ٿا. اهو لڳي ٿو ته ميتاني جي اثر هيٺ ايندڙ علائقن ۾ لکت ۽ دستاويزي طريقن کي ڪنهن حد تائين هڪجهڙو بڻايو ويو هو، شايد حڪومتي پاليسيءَ جي نتيجي ۾.[61]

فوجي تنظيم

[سنواريو]

فوجي لحاظ کان نوزي جي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ميتاني پنهنجي باجگذار رياستن ۾ فوجي دستا مقرر ڪندو هو ته جيئن انهن جي حفاظت کي يقيني بڻائي سگهجي. انهن فوجن جي سار سنڀال ۽ رسد جي ذميواري مقامي باجگذار حڪمرانن تي هوندي هئي. ميتاني فوج کي جوَ جي فراهمي سان گڏ مقامي ڪارخانن ۾ تيار ڪيل جنگي رتھ پڻ ڏنا ويندا هئا، جن مان ڪجهه بطور خراج يا لازمي امداد (iškaru) فراهم ڪيا ويندا هئا. اهڙيءَ ريت هي باجگذار رياستن طرفان پنهنجي بالا دست حڪومت کي ڏنل فوجي سهڪار جو حصو هو. شاهي محل جي دستاويزن سان گڏ وڏن امير خاندانن جي رڪارڊن ۾ به فوجي انتظام بابت متن مليا آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي خاندان پڻ جنگي ڪوششن ۾ سرگرم حصو وٺندا هئا. اهي متن ديرين ڪانسي دور جي جنگي ميدانن ۾ رتھن جي غيرمعمولي اهميت جي تصديق ڪن ٿا. اهو رجحان ان دور جي ٻين سلطنتن ۾ پڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي، جنهن ڪري رتھ هلائيندڙن جي سماجي طبقي، يعني ماريانو، کي انتهائي اهم حيثيت حاصل هئي. پيادل فوجي غالباً ٻين سماجي طبقن سان واسطو رکندا هئا. نوزي جي متنن موجب فوجي دستا 10 ۽ 50 سپاهين تي مشتمل يونٽن ۾ منظم ڪيا ويندا هئا، جن جي اڳواڻي فوجي عملدار ڪندا هئا. اهي متن جنگين ۾ استعمال ٿيندڙ هٿيارن ۽ فوجي سازوسامان بابت پڻ اهم ڄاڻ مهيا ڪن ٿا، جنهن جي تصديق آثار قديمه جي کوٽاين مان پڻ ٿئي ٿي. رتھ سوارن وٽ ڳرا زرھه هوندا هئا، جيڪي ڪانسي جي تختين سان ڍڪيل سينه بندن تي مشتمل هوندا هئا، جڏهن⁠تہ پيادل فوجي نسبتاً هلڪا چمڙي جا زرھه استعمال ڪندا هئا. متن ۾ سڀ کان وڌيڪ ذڪر ٿيندڙ هٿيار هي آهن: ڍالون

  • ڀالا، تلوارون، ڪمانون، تير، ترڪش[62]

هند-آريائي اثرات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميتاني ۾ هند-آريائي بالادست اثر

ميتاني جي ديوتائن جي نالن، شخصي نالن ۽ ڪجهه وضاحتي لفظن (خاص فني اصطلاحن) جو هڪ انگ هند-آريائي يا پروٽو-هند-آريائي ٻولي مان نڪتل آهي.[63] شوتارنا پهريون کان، جيڪو تاريخي طور ميتاني جو پهريون تصديق ٿيل حڪمران هو، ميتاني جي بادشاهن هند-آريائي تختي نالا اختيار ڪرڻ شروع ڪيا.[38]

ڪيڪولي جي گھوڙن جي تربيت بابت متن ۾ پڻ هند-آريائي بڻ جا ڪيترائي فني اصطلاح موجود آهن.[64] ان کان سواءِ هند-آريائي ديوتائن مترا، ورڻ، اندر ۽ ناسَتيه (اشون) جا نالا حتوسا مان مليل ٻن معاهدن ۾ ذڪر ٿيل ۽ شاهد طور سڏيا ويا آهن، جيڪي ميتاني جي بادشاهه شتي وازا ۽ حِتّي بادشاهه شپّيلوليُوما پهريون جي وچ ۾ طئي ٿيا هئا.[65][66]

ميتاني جي گاديءَ واري شهر واشوڪني جو نالو پڻ تقريباً متفقه طور هند-آريائي لهجي مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.[63] انيليس ڪامن هوبر (1968ع) راءِ ڏني ته هي لفظي ذخيرو اڃا غير منقسم هند-ايراني ٻولي مان ورتل هو،[67][68] پر مانفريڊ مائرهوفر ثابت ڪيو ته انهن ۾ خاص طور هند-آريائي خصوصيتون موجود آهن.[69][70] عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هند-آريائي قومون مٿين ميسوپوٽيميا ۽ اتر شام ۾ اچي آباد ٿيون ۽ سياسي خلاءَ واري دور کان پوءِ ميتاني بادشاهت قائم ڪيائون، جڏهن ته ساڳئي وقت انهن هُرّي ٻولي پڻ اختيار ڪئي. هن عمل کي هند-آريائي لڏپلاڻ جو حصو تصور ڪيو وڃي ٿو.[71] [72][73]

ويهين صديءَ جي آخر کان وٺي ڪيترن عالمن ۾ اهو خيال غالب رهيو آهي ته ميتاني جي حڪمران گهراڻي ۽ اشرافيه جو اصل هند-آريائي هو.[note 1] انهيءَ راءِ مطابق، ٻي هزار ساله ق.م. جي شروعات ۾ هند-آريائي گروهه ٻين هند-ايراني قبيلن کان الڳ ٿيو ۽ اولهه ايشيا ڏانهن لڏي ويو، جتي هن ميتاني بادشاهت جو بنياد وڌو ۽ پوءِ هُرّي ٻولي اختيار ڪئي.[77][63] ٻئي پاسي اليگزينڊر لوبوٽسڪي (2023) جو چوڻ آهي ته ميتاني جي فوجي اشرافيه، يعني مريانو، آريائي نسل جي هئي ۽ انهن جي ٻوليءَ ۾ واضح هند-آريائي خاصيتون موجود آهن.[78]

جيسپر ايڊم (2014) فاروق اسماعيل جي اڳوڻي تحقيق جو حوالو ڏيندي ٻڌايو ته لفظ ماريجانو اتر اوڀر شام جي تل ليلان مان مليل هڪ خط ۾ استعمال ٿيو آهي، جيڪو تقريباً 1761 ق.م. کان اڳ جو آهي، يعني ميتاني بادشاهت جي قيام کان لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ.[79] ڪروونن ۽ سندس ساٿين (2018) هن کي شام ۾ هند-آريائي ٻوليءَ جي ابتدائي موجودگيءَ جو ثبوت قرار ڏنو. سندن خيال موجب ماريانو دراصل هند-آريائي لفظ *ماريا جو هُرّيائي صورت اختيار ڪيل روپ آهي، جنهن جي معنيٰ "مرد" يا "نوجوان" آهي، ۽ جيڪو فوجي خدمتن ۽ جنگي رتھن سان وابسته هو.[80]

آثارِ قديمه

[سنواريو]

اتر ميسوپوٽيميا جي ماڳن تي وچين ۽ پوئين ڪانسي دور جي وچ ۾ موجود آثارِ قديمه جي خال کي تازو وقت تائين "اوندهو دور" (Dark Age) سڏيو ويندو هو، پر ڪوستانزا ڪوپيني ان کي هڪ "منتقلي وارو دور" قرار ڏئي ٿي، جنهن کي "پوئين ڪانسي دور 0" پڻ سڏي سگهجي ٿو. هي دور تل ليلان جي خاتمي کان شروع ٿئي ٿو، جيڪو سامسو-ايلونا جي حڪومت جي 23هين سال (تقريباً 1728 ق.م.، وچين تاريخ نگاري مطابق) ۾ ٿيو، ۽ ميتاني جي بالادستي (تقريباً 1600–1550 ق.م.) تائين جاري رهيو. اهي ئي اهي ابتدائي آثار آهن جيڪي بعد ۾ تاريخي لحاظ سان ميتاني سان لاڳاپيل ٿيا ۽ خابور مٽيءَ جي ٿانون جي ٽئين مرحلي جي ظهور سان جڙيل آهن.[81]

ميتاني جو آثارِ قديمه وارو مرڪزي علائقو مٿيون ميسوپوٽيميا ۽ دجلہ جي اوڀر وارو علائقو هو.

مٿيون ميسوپوٽيميا

[سنواريو]

ميتاني دور جا آثار بنيادي طور مٿين ميسوپوٽيميا جي ٽن علائقن مان مليا آهن: اتر اوڀر شام (جزيره علائقو), اتر شام ۽ ڏکڻ اوڀر ترڪي (مٿيون دجلہ).

اتر اوڀر شام (جزيره علائقو)

[سنواريو]
هلڪي سائي رنگ ۾ جزيره علائقو، اتر اوڀر شام.

جزيره علائقي ۾ ميتاني جي شروعاتي مرحلي جي سڃاڻپ ديرين خابور ٿانون مان ٿئي ٿي، جيڪي تقريباً 1600 کان 1550 ق.م. تائين ملن ٿا. هي ٿانو اڳئين غير ميتاني بابلي دور جي روايت جو تسلسل هئا. 1550 کان 1270 ق.م. جي وچ ۾ رنگيل نوزي ٿانون (Nuzi Ware) وجود ۾ آيا، جيڪي ميتاني دور جي سڀ کان نمايان مٽيءَ جي صنعت سمجهيا وڃن ٿا. اهي ننڍي عمر وارن خابور ٿانون سان گڏ استعمال ٿيندا هئا[82] ميتاني جي انتظامي مرڪزن جو مرڪز سندس گاديءَ جو هنڌ واشوڪني هو. جرمن آثارِ قديمه جي کوٽاين موجب هن شهر جي جاءِ گهڻو ڪري تل فخريه وٽ خابور درياهه جي مٿانهين وهڪري تي هئي. تايتي پڻ ميتاني جو هڪ "شاهي شهر" هو، پر ان جو صحيح مقام اڃا معلوم نه ٿي سگهيو آهي. ٽئين هزار سال ق.م. جو مشهور شهري مرڪز تل براك، جيڪو قديم بابلي دور ۾ ننڍڙي آبادي ۾ تبديل ٿي ويو هو، تقريباً 1600 ق.م. ۾ ميتاني دور دوران ٻيهر ترقي ماڻي. هتي محل ۽ مندر جهڙيون وڏيون عمارتون تعمير ڪيون ويون ۽ لڳ ڀڳ 40 هيڪٽرن تي پکڙيل هيٺيون شهر آباد ٿيو.[83]

ميتاني دور جي آبادي هتي تقريباً 1300–1275 ق.م. جي وچ ۾ ٻن مرحلن ۾ ختم ٿي وئي، غالباً اسورين حملي جي نتيجي ۾.[84] جديد کوٽاين دوران هتي ميتاني دور جون ٻه تختيون مليون، جن مان هڪ (TB 6002) ۾ "بادشاهه آرتاسومارا، بادشاهه شوتارنا جو پٽ" جو ذڪر آهي.[85] تل الحميديه مان به ميتاني دور جون ستر تختيون مليون آهن.[86]

اتر شام

[سنواريو]

هڪ نامعلوم ميتاني بادشاهه جي جاري ڪيل سڀ کان پراڻي تختي تل حمام الترڪمان مان ملي آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 1500 ق.م. آهي.[87] تل بازي ۾ 1400 کان 1200 ق.م. جي وچ واري ميتاني آبادي جا آثار مليا آهن.[88][89] هتان ميتاني دور جي هڪ سلنڊر مهر، مذهبي پيالا ۽ ٻه ميخي لکت واريون تختيون مليون آهن. انهن مان هڪ تي ميتاني بادشاهه ساؤشتاتار ۽ ٻي تي آرتاتاما پهريون جي مهر موجود هئي.[90] تل حديدي (آزو) مان پڻ ميتاني انتظام جا ثبوت مليا آهن.[91]

ڏکڻ اوڀر ترڪي (مٿيون دجلہ)

[سنواريو]

2017ع ۾ ايلسو ڊيم جي بچاءُ واري کوٽاين دوران مُسلمان ٽيپه ۾ هڪ مندر جا آثار مليا، جتي مذهبي شيون ۽ هڪ ابتدائي ميتاني مهر هٿ آئي. انهن جي ڪاربان تاريخ 1760–1610 ق.م. طئي ڪئي وئي آهي. آثار قديمه جي ماهر ايوب آي موجب، مندر جي ٻئي مرحلي ۾ اهو هڪ انتظامي مرڪز بڻجي ويو هو، جتي ڪاريگر، هاري، باغبان ۽ ڌڻار ڪم ڪندا هئا، ۽ شايد ڪو پادري هڪ طاقتور ميتاني اڳواڻ جي نمائندگي ڪندو هو.

دجلہ جي اوڀر وارو علائقو (اتر اوڀر عراق)

[سنواريو]

اتر عراق ۾ دجلہ جي اوڀر واري علائقي ۾ باسٽڪي جي کوٽاين مان ميتاني دور جون تہون مليون آهن. گهڻن محققن جو خيال آهي ته هي قديم مرداما شهر هو. هتي 1550 کان 1300 ق.م. تائين جا ميتاني آثار مليا آهن.[92] 2010ع ۾ جديد عراقي ڪردستان ۾ دجلہ جي ڪناري تي واقع ڪيموني مان 3400 سال پراڻو ميتاني محل دريافت ٿيو. 2018ع ۾ پاڻي گهٽجڻ سبب هن محل جي کوٽائي ممڪن ٿي. هتان ڏهه تختيون مليون، جيڪي بابلي ميخي لکت ۾ اڪادي ٻوليءَ ۾ لکيل هيون، پر انهن ۾ هُرّي نالا موجود هئا.[93] 2022ع ۾ ٻيهر پاڻي گهٽجڻ تي پوري شهر جو نقشو تيار ڪيو ويو ۽ تقريباً 100 وچ-اسوري تختيون مليون، جيڪي اڃا شايع نه ٿيون آهن.[94] ڪرد قبورستان مان ميتاني دور جا ٽي مرحلا سڃاڻپ ڪيا ويا آهن: مرحلو 3: تقريباً 1538–1505 ق.م.؛ مرحلو 2: تقريباً 1512–1479 ق.م.؛ ۽ مرحلو 1: تقريباً 1489–1435 ق.م. اهي انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته وچين ڪانسي دور جي تباهي ۽ ميتاني آبادي جي واپسي جي وچ ۾ تقريباً ٻه صديون خالي رهيون.[95]

مٽيءَ جا ٿانو ۽ ٻيون خصوصيتون

[سنواريو]

تقريباً 1550 ق.م. کان، يعني پوئين ڪانسي دور جي شروعات کان، رنگيل نوزي ٿانو ميتاني ماڳن جي نمايان خصوصيت بڻجي ويا. هن سينگاريل ٿانوَن جي اصل بابت اڃا اتفاق موجود ناهي. پيڪوريليا (2000ع) تجويز ڏني ته شايد انهن جو تعلق ايجيئن تهذيب جي ڪاماريس ٿانو سان هجي. ايس. سولدي جو خيال آهي ته تل براك انهن پهرين مرڪزن مان هو جتي هي رنگيل نوزي ٿانو تيار ڪيا ويندا هئا. ليبارٽري جاچ مان به معلوم ٿيو آهي ته ميتاني سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اهي مقامي طور تي تيار ڪيا ويندا هئا. اهي خاص طور مٿيون ميسوپوٽيميا ۾ مشهور هئا، جڏهن ته اولهه شام جي شهرن الالخ ۽ اوگارِت ۾ فقط محدود مقدار ۾ مليا آهن. پنهنجي طاقت جي عروج تي، يعني 15هين صدي ق.م. ۽ 14هين صدي ق.م. جي پهرين اڌ دوران، ميتاني جو اقتدار اتر اولهه شام کان وٺي اوڀر دجلہ تائين هڪ وسيع علائقي تي پکڙيل هو.[96]

ميتاني جا حڪمران

[سنواريو]

ميتاني، جيڪا 1550 ق.م. کان اڳ هڪ طاقتور رياست طور اُڀري آئي هئي،[97][98] جا هيٺيان حڪمران معلوم آهن:

سڀ تاريخون وچين تاريخ نگاري مطابق آهن.
حڪمران حڪومت جو عرصو تبصرو
مائيتا (Maitta) نالي وارو باني؛ شايد افسانوي شخصيت
ڪرتا ت. 1540 ق.م. پهريون معلوم بادشاهه؛ شايد افسانوي به هجي
شوتارنا پهريون الالخ جي مهر موجب ڪرتا جو پٽ[99]
پاراتارنا پهريون ت. 1500 ق.م. ڪرتا جو پٽ؛ ادريمي، الالخ، ڪزواتنا جي پيليا ۽ حتي جي زيدانتا ٻئي جو همعصر
پرشاتاتار ت. 1485 ق.م. پاراتارنا پهريون جو پٽ
ساؤشتاتار ت. 1465 ق.م. ترقا جي سينيا ۽ قس-ادو جو همعصر؛ حتي جي تودهاليا پهريون ۽ الالخ جي نقميپا جو همعصر؛ اشور تي حملو ڪندڙ
پاراتارنا ٻيون ت. 1435 ق.م. ترقا جي قس-ادو جو همعصر
شائيتارنا ت. 1425 ق.م. ترقا جي قس-ادو جو همعصر
آرتاتاما پهريون ت. 1400 ق.م. فرعون ٿوتموس چوٿون سان معاهدو؛ امين حوتپ ٻيون جو همعصر
شوتارنا ٻيون ت. 1380 ق.م. سندس ڌيءَ فرعون امين حوتپ ٽيون سان شادي ڪئي
آرتاشومارا ت. 1360 ق.م. شوتارنا ٻيون جو پٽ؛ مختصر حڪومت
توشرتا ت. 1358 ق.م. سوپيلوليئوما پهريون ۽ فرعونن امين حوتپ ٽيون ۽ امين حوتپ چوٿون جو همعصر؛ امرنه خطن ۾ ذڪر ٿيل
آرتاتاما ٻيون ت. 1335 ق.م. حتي جي سوپيلوليئوما پهريون سان معاهدو؛ اشور جي اشور-اُبالط پهريون جو همعصر
شوتارنا ٽيون ت. 1330 ق.م. سوپيلوليئوما پهريون جو همعصر
شاتيوازا ت. 1330 ق.م. حتي سلطنت جو تابع حڪمران؛ ڪرتيوازا ۽ ماتيوازا جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو
شاتوارا ت. 1305 ق.م. ادد-نيراري پهريون جي دور ۾ اشور جو تابع
واساشاتا ت. 1285 ق.م. شاتوارا جو پٽ
شاتوارا ٻيون ت. 1265 ق.م. اسوري فتح کان اڳ ميتاني جو آخري بادشاهه

مٿيون سڀ تاريخون احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رڳو ٻين قديم ويجهي اوڀر جي رياستن جي تاريخن سان ڀيٽ ڪري طئي ڪيون ويون آهن.

پاراتارنا پهريون / باراتارنا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو باراتارنا

بادشاهه باراتارنا جو ذڪر نوزي مان مليل ميخي لکت واري تختي ۽ الالخ جي ادريمي جي لکت ۾ ملي ٿو.[100] هن تقريباً 1500–1480 ق.م. حڪومت ڪئي. مصري ذريعن ۾ سندس نالو نه ٿو ملي. اهو فقط اندازن مان معلوم ڪيو ويو آهي ته شايد اهو ئي نهرين جو بادشاهه هو جنهن خلاف ٿوتموس ٽيون (1479–1425 ق.م.) جنگ ڪئي. جي. اي. بيلمونٽي مارين، ايڇ. ڪلينگل جي حوالي سان، سندس حڪومت جو عرصو تقريباً 1510–1490 ق.م. قرار ڏئي ٿو.[101] پرشاتاتار، جنهن جو ذڪر هڪ ٻي نوزي لکت ۾ ملي ٿو، کي ايم. پي. ميڊمين، ايوا فان داسو ۽ ايئن ملاجوف باراتارنا کان الڳ بادشاهه سمجهن ٿا. ٿوتموس ٽئين پنهنجي حڪومت جي 33هين سال ميتاني خلاف ٻيهر مهم هلائي. مصري فوج ڪارڪميش وٽان فرات درياهه پار ڪري "ايرين" نالي شهر تائين پهتي (شايد اڄوڪو ايرين، جيڪو حلب کان 20 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾ آهي). فوج پوءِ فرات جي وهڪري سان ايمار تائين پهتي ۽ اتان ميتاني مان ٿيندي واپس مصر موٽي وئي. نِجا ڍنڍ وٽ شامي هاٿين جو شڪار ايترو اهم سمجهيو ويو جو ان جو ذڪر به سرڪاري سالياني بيانن ۾ ڪيو ويو. مصري مهمن دوران نوحاشي علائقي ۾ ميتاني خلاف ڪاميابين جو ذڪر پڻ ملي ٿو. باراتارنا يا سندس پٽ ساؤشتاتار اتر ميتاني جي اندروني علائقن کان وٺي نوحاشي تائين ۽ سامونڊي علائقن ۾ ڪزواتنا کان الالخ تائين پنهنجي اثر هيٺ رکيو. الالخ جو ادريمي، جيڪو مصر مان جلاوطن ٿي واپس آيو هو، باراتارنا جي اجازت کان سواءِ تخت تي ويهي نه سگهيو. هن کي موڪش ۽ اماعو تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملي، جڏهن⁠تہ حلب سڌو ميتاني جي قبضي ۾ رهيو.

ساؤشتاتار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساؤشتاتار
ساؤشتاتار جي شاهي مهر جو مرڪزي حصو

ساؤشتاتار تقريباً 1480–1460 ق.م. ميتاني جو بادشاهه رهيو.

هن 15هين صدي ق.م. دوران اسوري گادي اشور تي حملو ڪيو ۽ شاهي محل جا سون ۽ چانديءَ جا دروازا کڻي واشوڪني آندو.[102] هي ڳالهه بعد ۾ حتي-شاتيوازا معاهدي مان معلوم ٿئي ٿي. اشور جي تباهي کان پوءِ لڳي ٿو ته اشوريا ايريبا-ادد پهريون جي دور تائين ميتاني کي خراج ادا ڪندي رهي. ساؤشتاتار جي دور ۾ اولهه ۾ حلب ۽ اوڀر ۾ نوزي ۽ اررافا پڻ ميتاني سلطنت ۾ شامل ڪيا ويا. نوزي مان مليل هڪ خط (HSS 9 1)، جيڪو ساؤشتاتار جي مهر سان سيل ٿيل هو، اررافا جي ميتاني تابع حڪمران اٿيا ڏانهن موڪليل هو. ساؤشتاتار جي مهر تي سورمن ۽ پرن وارن الوهي مخلوقن کي شينهن ۽ ٻين جانورن سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو هُرّي فن جو نمايان نمونو سمجهيو وڃي ٿو.[103]

امين حوتپ ٻيون جي دور ۾ لڳي ٿو ته ميتاني ٻيهر اورونتس واديءَ ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جيڪو اڳ ٿوتموس ٽيون فتح ڪيو هو. امين حوتپ ٻيون 1425 ق.م. ۾ شام ۾ مهم هلائي، شايد ميتاني خلاف، پر هو فرات تائين نه پهتو.

آرتاتاما پهريون ۽ شوتارنا ٻيون

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آرتاتاما پهريون ۽ شوتارنا ٻيون

بعد ۾ مصر ۽ ميتاني اتحادي بڻجي ويا، ۽ بادشاهه شوتارنا ٻيون کي مصري درٻار ۾ خاص عزت حاصل ٿي. ٻنهي درٻارن وچ ۾ دوستانه خط، قيمتي تحفا ۽ وڌيڪ تحفن جون درخواستون موڪليون وينديون هيون. شوتارنا جا ٽي امرنه خط (EA 182، EA 183، EA 185) معلوم آهن.[104] ميتاني خاص طور مصري سون ۾ دلچسپي رکندو هو. هن دوستيءَ جو نتيجو ڪيترين شاهي شادين جي صورت ۾ نڪتو: آرتاتاما پهريون جي ڌيءَ فرعون ٿوتموس چوٿون سان شادي ڪئي. گيلوخيپا (گيلو-هيبا)، شوتارنا ٻيون جي ڌيءَ، فرعون امين حوتپ ٽيون سان شادي ڪئي. بعد ۾ تادوخيپا (تادو-هيبا)، توشرتا جي ڌيءَ، مصر موڪلي وئي. جڏهن امين حوتپ ٽيون بيمار ٿيو ته ميتاني جي بادشاهه هن ڏانهن شاؤشڪا ديوي جو مقدس مجسمو نينوا مان موڪليو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي شفا ڏيندڙ سمجهيو ويندو هو.[105] هن دور ۾ مصر ۽ ميتاني جي سرحد غالباً قطنا وٽ اورونتس درياهه جي ڀرسان هئي، جڏهن⁠تہ اوگارِت مصري اثر هيٺ هو. ميتاني جي مصر سان صلح ڪرڻ جو هڪ وڏو سبب شايد حتي سلطنت جو وڌندڙ خطرو هو. تودهاليا پهريون ڪزواتنا، ارزاوا، اشووا، حلب ۽ شايد خود ميتاني خلاف به مهمون هلائيون، ۽ لڳي ٿو ته ڪزواتنا ڪجهه وقت لاءِ حتين جي قبضي ۾ هلي وئي.

آرتاشومارا ۽ توشرتا

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آرتاشومارا ۽ توشرتا
ميخي لکت واري تختي، جنهن ۾ ميتاني جي توشرتا جو امين حوتپ ٽيون ڏانهن موڪليل خط شامل آهي؛ اهو بادشاهه توشرتا جي 13 خطن مان هڪ آهي. برطانوي عجائب گهر

آرتاشومارا تقريباً ت. 1360–1358 ق.م. حڪومت ڪئي،[106] ۽ سندس باري ۾ ڄاڻ رڳو تل براك مان مليل هڪ تختي ۾ هڪ ذڪر مان ملي ٿي: "بادشاهه آرتاشومارا، بادشاهه شوتارنا جو پٽ"، ۽ ٻيو ذڪر امرنه خط 17 ۾ ملي ٿو.[85][107] امرنه خط موجب، شوتارنا ٻيون جي وفات کان پوءِ هن ٿوري عرصي لاءِ اقتدار سنڀاليو، پر پوءِ "توهي" نالي شخص هٿان قتل ٿيو ۽ سندس جاءِ تي سندس ڀاءُ توشرتا تخت تي ويٺو،[108] جنهن تقريباً ت. 1358–1335 ق.م. حڪومت ڪئي.[106] توشرتا بابت ڄاڻ ٻن مکيه ذريعن مان ملي ٿي: امرنه خط، ۽ حتي حڪمران سوپيلوليئوما پهريون ۽ توشرتا جي پٽ شاتيوازا وچ ۾ ٿيل سوپيلوليئوما-شاتيوازا معاهدن جا متن. اهي ٻه معاهدا قديم حتي گادي حتوسا مان مليا آهن، ۽ انهن ۾ ميتاني جي شاتيوازا، جيڪو غالباً توشرتا جو پٽ هو، کي سوپيلوليئوما پهريون جو تابع حڪمران بڻجڻ قانوني صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي. هڪ معاهدو (CTH 51، جنهن کي KBo I 1 به چيو وڃي ٿو) حتي نقطهٔ نظر کان مڪمل تاريخي تمهيد رکي ٿو،[109] ۽ اها تختي پڻ تصديق ڪري ٿي ته آرتاتاما ٻيون سان اڳ موجود حتي معاهدو اڃا نافذ هو؛ تنهنڪري شايد سوپيلوليئوما سياسي طور ٻنهي امڪانن کي کليل رکڻ چاهي پيو.[110] ٻيو معاهدو (CTH 52) ميتاني نقطهٔ نظر کان تاريخي تمهيد رکي ٿو، پر اها جزوي طور ضايع ٿيل آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان تختي جو هڪ ٻيو ٽڪرو پڻ مليو آهي.[111] اهي تمهيدون توشرتا جي زماني جي واقعن بابت ڄاڻ ڏين ٿيون، پر انهن کي ٻنهي معاهدي ڪندڙ ڌرين جي پنهنجن سياسي مفادن جي روشني ۾ پڙهڻ گهرجي.[109] جڏهن ته معاهدن جون تمهيدون بعد جي دور کان ماضي ڏانهن ڏسندڙ بيان آهن ۽ معاهدي ڪندڙ ڌرين جي مفادن جي ڇنڊڇاڻ مان گذرن ٿيون، مصر مان مليل تختيون سڌي معلومات ڏين ٿيون. توشرتا طرفان فرعون امين حوتپ ٽيون ڏانهن اٺ امرنه خط موڪليا ويا، جن ۾ EA 19 ۽ EA 23 شامل آهن، ۽ فرعون اخيناتون ڏانهن چار خط موڪليا ويا، جن ۾ EA 27 شامل آهي. توشرتا طرفان راڻي تيئي ڏانهن به هڪ امرنه خط موڪليو ويو، جيڪا امين حوتپ ٽئين جي زال، اخيناتون جي ماءُ ۽ توت عنخ آمون جي ڏاڏي هئي (EA 26). هڪ تختي تي هيرياتي نوٽ مان معلوم ٿئي ٿو ته EA 23، امين حوتپ ٽئين جي حڪومت جي 36هين سال، يعني معياري مصري تاريخ نگاري موجب تقريباً 1350 ق.م. ۾ پهتو.[112]

امرنه خطن مان ڪجهه توشرتا ۽ فرعونن وچ ۾ معمولي معاملن بابت هئا. امين حوتپ ٽئين توشرتا جي ڌيءَ تادوخيپا سان شادي جي درخواست ڪئي، ۽ ڪنوار جي قيمت بابت ڪجهه ڳالهين کان پوءِ هوءَ مصر رواني ٿي ۽ فرعون جي زال بڻجي. جڏهن اهو فرعون پنهنجي حڪومت جي آخري دور ۾ بيمار ٿيو، توشرتا هن ڏانهن (EA 23 ۾) نينوا جي هُرّي ديوي شاؤشڪا، اصل ۾ سندس مقدس مورتي، موڪلي، جيئن اڳ شوتارنا ٻيون جي زماني ۾ به ڪيو ويو هو.[113] بهرحال، امرنه خطن جو مکيه موضوع شام ۾ طاقت جي نئين ترتيب سان لاڳاپيل هو: مصري اثر گهٽجي رهيو هو، حتي طاقت وڌي رهي هئي، ۽ ڪيترين ننڍين رياستن کي انهن ٻن وڏين قوتن جي وچ ۾ ڦاسڻو پيو.[114] توشرتا پنهنجي پهرين خط ۾ دعويٰ ڪئي ته هن حتي فوجن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو، جيڪي سندس علائقي ۾ داخل ٿيون هيون، ۽ هن مالِ غنيمت مان چونڊيل شيون به موڪليون، جن ۾ هڪ رتھ ۽ ڪيترائي غلام شامل هئا. بعد وارن خطن ۾ ڏسجي ٿو ته حتي حڪمران فرعون سان اڳ خراب لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو ته جيئن ميتاني جي مقابلي ۾ توازن پيدا ڪري سگهي.[112] ببلوس جي بادشاهه رب-حدا جي ٻين امرنه خطن (EA 85، EA 86، EA 95) موجب توشرتا ذاتي طور امورو ۾ ميتاني جي وڏي حملي ۾ شامل ٿيو هو.[115] هڪ ٻئي امرنه خط (EA 75) ۾ رب-حدا اخيناتون کي ٻڌائي ٿو ته ميتاني جا سڀ علائقا حتين فتح ڪري ورتا آهن، پر ان خط جي تاريخ يقيني نه آهي.

سوپيلوليئوما-شاتيوازا معاهدي ۾ لکيل آهي:

جڏهن سج، شوببيلوليئوما، عظيم بهادر، حتي جو بادشاهه، تشوب جو محبوب، هُرّي جي بادشاهه آرتاتاما سان معاهدو ڪيو، ۽ ان کان پوءِ، ميتاني جي بادشاهه توشرتا هن کي وڏو ڪيو، تڏهن حتي جي بادشاهه، بهادر، مون پاڻ کي توشرتا جي خلاف بلند ڪيو؛ مون درياهه جي هن پاسي جي ملڪن کي لُٽيو ۽ جبل نبلاني کي پنهنجي ملڪ ۾ واپس آندو... جڏهن سندس پٽ پنهنجي خادمن سان طاقتور ٿيو، هن پنهنجي پيءُ، بادشاهه توشرتا، کي قتل ڪيو. ۽ جڏهن بادشاهه توشرتا مري ويو، تڏهن تشوب آرتاتاما جي حق ۾ فيصلو ڏنو، ۽ هن سندس پٽ آرتاتاما کي بچايو... پر هُرّي ماڻهو ناراض ٿي ويا هئا ۽ شوتاتارا ماريانو سان گڏ شهزادي ماتيوازا کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هو ڀڄي ويو ۽ سج، شوببيلوليئوما، وٽ آيو... عظيم بادشاهه هيئن چيو: "تشوب هن جي حق ۾ فيصلو ڏنو آهي." پوءِ مون بادشاهه توشرتا جي پٽ ماتيوازا کي پنهنجي هٿ ۾ ورتو ۽ کيس سندس پيءُ جي تخت تي ويهاريو.[116]

توشرتا هڪ ڏکي صورتحال کي منهن ڏئي رهيو هو: اولهه ۾ نئين حتي بادشاهت اُڀري رهي هئي، ۽ اوڀر ۾ وچ اسوري دور جي شروعات ۾ اسوري طاقت ميتاني جي قبضي مان پاڻ کي آزاد ڪرڻ شروع ڪري رهي هئي. سندس حڪومت جانشيني بحرانن جي وچ ۾ گهيريل هئي. ميتاني يا اسوري رڪارڊ موجود نه هجڻ سبب، چڱي يا بري، اسان وٽ حتي بادشاهه جي تاريخي دعوائن تي ڀاڙڻ کان سواءِ گهڻو ڪجهه نه آهي. مختصر طور اهي هي آهن:

  • سياسي – شوتارنا ٻيون جي وفات کان پوءِ توشرتا ۽ آرتاشومارا سان لاڳاپيل بحران پيدا ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ توشرتا تخت تي ويٺو. ان جي مقابلي لاءِ حتين ٻئي ڀاءُ آرتاتاما ٻيون سان معاهدو ڪيو، پر اهو منصوبو ڪامياب نه ٿيو. پوءِ، ڪافي ڊگهي حڪومت کان پوءِ، جنهن جو اندازو امرنه خطن جي تاريخن مان لڳايو ويو آهي، توشرتا کي سندس پٽ قتل ڪيو. ان پٽ جو نالو نه ڏنو ويو آهي، پر عام طور تي کيس شوتارنا ٽيون سمجهيو وڃي ٿو. پوءِ هو اسورين سان اتحاد ڪري ميتاني ۾ اقتدار حاصل ڪري ٿو، ۽ بدلي ۾ اسوريا کي ميتاني جا ڪجهه علائقا ملن ٿا. توشرتا جو ٻيو پٽ شاتيوازا پوءِ ميتاني جي ڪجهه علائقن کي واپس وٺڻ ۾ مدد جي بدلي ۾ حتي بادشاهه جو تابع حڪمران بڻجي ٿو؛ باقي علائقا سوپيلوليئوما جي پٽ پياشيلي کي ڏنا وڃن ٿا، جنهن کي ڪارڪميش جو بادشاهه بڻايو ويو.[117] ۽ آخرڪار ائين ئي ٿئي ٿو. ياد رهي ته آرتاتاما ٻيون سان اصل معاهدو خاص طور تي نافذ رکيو ويو، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته هو توشرتا کان پوءِ به زنده رهيو.
  • فوجي – توشرتا حتي بادشاهه جي توهين ڪئي، شايد تخت تان لهڻ کان انڪار ڪري؛ ان ڪري سوپيلوليئوما ميتاني جي مفادن خلاف ٻه مهمون شروع ڪيون، "هڪ سال واري جنگ" ۽ "ڇهه سال واري جنگ". پهرين جنگ غالباً اخيناتون جي حڪومت جي لڳ ڀڳ 15هين سال ۾ ٿي.[118] ٻنهي جنگين جي وچ ۾ ڪيترو عرصو گذريو، اهو واضح نه آهي. جيتوڻيڪ توشرتا کي شڪست ڏيڻ ۾ مڪمل ڪاميابي نه ملي، پر انهن فوجي ڪوششن ذريعي حتين ميتاني جي ڪيترين تابع يا اتحادي رياستن تي قبضو ڪري ورتو، جن ۾ ڪزواتنا، امورو، حلب ۽ نوحاشي شامل هئا.[119][120]

شٽيووازا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شٽيووازا
سلينڊر مُهر، ت. 1500–1350 ق م، ميتاني

شٽيووازا ت. 1330–1305 ق م تائين حڪومت ڪئي،[106] (متبادل صورتن ۾ شٽيووازا، ڪُرتيووازا يا مٽيووازا پڻ لکيو ويندو آهي). سندس دور بابت جيڪا ٿوري گهڻي ڄاڻ موجود آهي، سا پڻ سندس پيءُ تُشرتا جي حڪومت جي آخري دور وانگر، هِتي بادشاهه سپّيلوليئوما اول ۽ شٽيووازا سان لاڳاپيل جزوي طور محفوظ ٿيل ٻن هِتي متنن مان ملي ٿي. پهرئين متن (CTH 51) ۾ تابعداريءَ جون شرطون بيان ڪيل آهن، جڏهن ته ٻئي متن (CTH 52) ۾ شٽيووازا انهن شرطن کي قبول ڪري ٿو. متن ۾ ڪيترن هنڌن تي خال ۽ پيچيده نثر هجڻ سبب ان جي تشريح ڏکيو ڪم آهي. سپّيلوليئوما–شٽيووازا معاھدي ۾ لکيل آهي:

[جڏهن؟] (مان)، مٽيووازا، تُشرتا جو پٽ ۽ ميتاني جو بادشاهه، شُتّرنا کي ميتاني جي [حڪومت] حوالي ڪئي. آرتاتاما بادشاهه، جيڪو سندس پيءُ هو، اهڙو ڪم ڪيو جيڪو درست نه هو. هن پنهنجي محل(?) ... ۽ پنهنجي ملڪيتن کي برباد ڪري ڇڏيو؛ اسيريا ۽ اَلشي کي ڏيڻ لاءِ انهن کي ضايع ڪيو. بادشاهه تُشرتا، منهنجي پيءُ، هڪ محل تعمير ڪيو ۽ ان کي خزانن سان ڀريو، پر شُتّرنا ان کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ ڊاهي ڇڏيو."[116]

هِتي متن مان جيڪا ڳالهه نسبتاً واضح ٿئي ٿي، اها هيءَ آهي ته ڪنهن (غير معلوم) پٽ اڳوڻي بادشاهه تُشرتا کي قتل ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. اقتدار لاءِ آرتاتاما ٻيون (تُشرتا جو ڀاءُ)، شُتّرنا ٽيون (تُشرتا جو پٽ) ۽ شٽيووازا (تُشرتا جو پٽ) پاڻ ۾ مقابلي ۾ اچي ويا. ان کان پوءِ هِتين آرتاتاما ٻئين سان هڪ معاھدو ڪيو، جيڪو سپّيلوليئوما–شٽيووازا معاھدي جي وقت تائين به نافذ هو.

آرتاتاما ٻئين ۽ شُتّرنا ٽئين مان ڪنهن هڪ يا ٻنهي گڏجي ميتاني ۾ اقتدار برقرار رکڻ لاءِ اسيرين سان اتحاد قائم ڪيو. ان اتحاد جي حصي طور اهي مذهبي شيون به واپس ڪيون ويون، جيڪي ميتاني جي بادشاهه شاوشٽاتار طرفان ت. 1450 ق م ۾ آشور شهر جي ڦرلٽ دوران کنيو ويون هيون.

انهن حالتن سبب شٽيووازا هِتي بادشاهه سپّيلوليئوما وٽ ويو ۽ فوجي مدد جي عيوض سندس تابعداري قبول ڪئي. اها حڪمت عملي ڪامياب ثابت ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هِتي فوجن جنگ ۾ فتح حاصل ڪئي. پر ان جي قيمت فقط تابعدار بادشاهه بڻجڻ نه هئي؛ ميتاني جو ڪجهه علائقو پڻ هِتين جي حوالي ڪرڻو پيو. اهي علائقا بعد ۾ بادشاهه جي پٽ پِياسِلي جي حڪمراني هيٺ آيا، جيڪو ڪارڪيمش جو بادشاهه بڻيو.

معاھدي جي هڪ شرط تحت شٽيووازا سپّيلوليئوما جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪري کيس راڻي بڻائيندو. کيس ڏهه زالون رکڻ جي اجازت هوندي، پر انهن مان ٻي ڪا به زال مکيه راڻي نه بڻجي سگهندي. راڻيءَ مان پيدا ٿيندڙ ٻار ئي جانشين سمجهيا ويندا.

هِتي متن ۾ جانشينيءَ واري جنگ بابت ڪي اضافي تفصيل پڻ ڏنل آهن، جن جي تشريح اڃا به ڏکيو ڪم آهي. هڪ هنڌ ذڪر اچي ٿو ته هُوري اميرن کي تائتي آندو ويو ۽ کين "صليب تي چاڙهيو ويو"، جيتوڻيڪ قديم ويجهي اوڀر ۾ اهڙي سزا ڪلاسيڪي دور کان اڳ معلوم نه آهي. هڪ ٻئي واقعي ۾ شٽيووازا 200 رٿن سان ڪاسين ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، پر ڪاسين اهي رٿون ضبط ڪري ڇڏيون ۽ کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. هو معجزاتي طور بچي نڪري ٿو ۽ آخرڪار سپّيلوليئوما تائين پهچي وڃي ٿو.

ممڪن آهي ته ميتاني جي باقي بچيل حصي جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ شٽيووازا جي زندگي ۽ حڪومت بابت وڌيڪ ڪا قابلِ اعتماد تاريخي ڄاڻ محفوظ نه رهي، ۽ هو تاريخ جي پردي ۾ گم ٿي وڃي ٿو.

شٽوارا پهريون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شٽوارا

شٽوارا پهريون ت. 1305–1285 ق م تائين حڪومت ڪئي.[106] اسيري بادشاهه ادد-نراري پهريون (ت. 1307–1275 ق م) جي شاهي ڪتبن ۾ بيان ٿيل آهي ته ميتاني جو تابعدار بادشاهه شٽوارا اسيريا خلاف بغاوت ڪئي ۽ دشمنيءَ وارا قدم کنيا. شٽوارا جو پرتاتاما جي خاندان سان ڪهڙو تعلق هو، اهو واضح ناهي. ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته هو آرتاتاما ٻئين جو ٻيو پٽ ۽ شٽيووازا جي اڳوڻي حريف شُتّرنا جو ڀاءُ هو. ادد-نراري دعويٰ ڪري ٿو ته هن بادشاهه شٽوارا کي گرفتار ڪري آشور وٺي ويو، جتي هن کان تابعداريءَ جو قسم کنيو ويو. ان کان پوءِ کيس ميتاني موٽڻ جي اجازت ڏني وئي، جتي هو ادد-نراري کي باقاعده خراج ادا ڪندو رهيو. اهو واقعو غالباً هِتي بادشاهه مرسيلي ٻيون جي دورِ حڪومت ۾ پيش آيو، پر ان جي صحيح تاريخ معلوم ناهي.

واساسٽا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو واساسٽا

اسيري بادشاهه ادد-نراري پهرئين جي هڪ ڪتبي (BM 115687) موجب شٽوارا جو پٽ واساسٽا (جنهن کي اُواساسٽا پڻ پڙهيو وڃي ٿو)، جنهن ت. 1285–1265 ق م تائين حڪومت ڪئي،[106] بغاوت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن هِتين کان مدد گهري، پر اها مدد کيس نه ملي. هِتين واساسٽا کان مال ته ورتو، پر عملي مدد نه ڪئي. ان کان پوءِ اسيرين پنهنجي طاقت وڌيڪ وڌائي ۽ شاهي گاديءَ واري شهر تائدو تي قبضو ڪيو. انهن واشوڪاني، اماساڪو، ڪاهات، شورو، نابولا، هُررا ۽ شودوهو تي پڻ قبضو ڪري ورتو.

اسيرين اِرّيدو کي به فتح ڪري مڪمل طور تباهه ڪري ڇڏيو ۽ ان جي زمين تي لوڻ ڇٽيو. واساسٽا جي زال، پٽن ۽ ڌيئرن کي وڏي ڦرلٽ ۽ ٻين قيدين سان گڏ آشور وٺي وڃڻ جو ذڪر به ملي ٿو. واساسٽا پاڻ بابت ڪا ڄاڻ نه ڏني وئي آهي، تنهنڪري امڪان آهي ته هو گرفتار ٿيڻ کان بچي ويو هجي.[121] هڪ هِتي خط (KBo. 1, 14) پڻ موجود آهي، جيڪو ڪنهن هِتي بادشاهه طرفان (غالباً مصري بادشاهه ڏانهن) لکيل هو. ان ۾ "هنيگلبات جي بادشاهه" جو ذڪر آهي، جيڪو ممڪن طور واساسٽا هو.[122]

شٽوارا ٻيون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شٽوارا ٻيون

اسيري بادشاهه شلمانيصر پهريون (1270ع واري ڏهاڪي کان 1240ع واري ڏهاڪي ق م) جي شاهي سالياني بيانن (A.0.77.1) موجب هنيگلبات جو بادشاهه شٽوارا ٻيون تقريباً 1250 ق م ۾ هِتين ۽ خانه بدوش احلامو قبيلن جي مدد سان اسيري اقتدار خلاف بغاوت ڪئي.[123] شلمانيصر پهرئين دعويٰ ڪئي ته هن هِتين ۽ ميتاني جي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 14,400 سپاهي قتل ڪيا، جڏهن ته باقي ماڻهن کي انڌو ڪري قيد ڪيو ويو. سندس ڪتبن موجب نون مضبوط مذهبي مرڪزن تي قبضو ڪيو ويو ۽ 180 هُوري شهرن کي "ملبي جي ڍيرن" ۾ تبديل ڪيو ويو. شلمانيصر جي بيان مطابق هن "هُوري ۽ هِتي فوجن کي پنهنجن اتحادي احلامو سان گڏ رڍن وانگر ڪُهي ڇڏيو." تائدو کان اِرّيدو تائين جا شهر فتح ڪيا ويا. جبل ڪاشيار کان ايلوهات تائين جا علائقا ۽ سودو ۽ هرّانو جا قلعو پڻ قبضو ڪيا ويا. فرات درياهه تي واقع ڪارڪيمش تائين جا علائقا به اسيري قبضي هيٺ آيا.

هڪ ٻئي ڪتبي ۾ ادد ديوتا جي مندر جي مرمت جو ذڪر آهي، جيڪو ڪاهات شهر ۾ واقع هو. ڪاهات ميتاني جو شهر هو ۽ ظاهر آهي ته ان وقت اسيري قبضي هيٺ اچي چڪو هو.[124]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 van Koppen, Frans, (2004). "The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period"
  2. ↑ Shaw, Ian; Jameson, Robert (2008-04-15). A Dictionary of Archaeology (انگريزي ۾). John Wiley & Sons. ص. 402. ISBN 978-0-470-75196-1.
  3. ↑ Buccellati, Giorgio, and Marilyn Kelly-Buccellati, (1997). "Urkesh: The First Hurrian Capital", The Biblical Archaeologist, vol. 60, no. 2, 1997, pp. 77–96.
  4. ↑ Salvini, Mirjo. "The earliest evidences of the Hurrians before the formation of the reign of Mittanni." Urkesh and the Hurrians Studies in Honor of Lloyd Cotsen. Urkesh/Mozan Studies Bibliotheca Mesopotamica. Malibu: Undena Publications (1998): 99–115
  5. ↑ Lawler, Andrew. "Who Were the Hurrians?" Archaeology, vol. 61, no. 4, 2008, pp. 46–52
  6. ↑ Yakubovich, I. (2011). [Review of Einführung in die hurritsche Sprache, by I. Wegner]. Journal of Near Eastern Studies, 70(2), 337–339
  7. ↑ von Dassow, Eva, (2014). "Levantine Polities under Mittanian Hegemony آرڪائيو ڪيا ويا 2022-09-12 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". In: Eva Cancik-Kirschbaum, Nicole Brisch and Jesper Eidem (eds.). Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State. pp. 11–32.
  8. ↑ Diana L. Stein: Khabur Ware and Nuzi Ware: Their Origin, Relationship, and Significance. Malibu 1984
  9. 1 2 Gauthier, Henri (1926). Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques Vol. 3. ص. 25.
  10. 1 2 Wallis Budge, E. A. (1920). An Egyptian hieroglyphic dictionary. ص. 999.
  11. ↑ Fournet 2010, p. 11.
  12. ↑ Wilhelm, Gernot (1997). "Mittan(n)i, Mitanni, Maitani. A. Historisch". Reallexicon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie (جرمن ۾). جلد VIII (3/4). Berlin and New York: De Gruyter. ص. 289–290.
  13. ↑ Andrea Trameri (15 October 2024) Trameri, Andrea, (2024). Kizzuwatna. History of Cilicia in the Middle and Late Bronze Age (ca. 2000–1200 BC), Brill, p. 206.
  14. ↑ von Dassow 2022, p. 457-458.
  15. ↑ Astour, "Ḫattusilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat" Journal of Near Eastern Studies 31.2 (1972)
  16. ↑ Astour 1972:103
  17. ↑ De Martino, Stefano, (2018). Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities
  18. ↑ Bryce, Trevor R., (2018). The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I
  19. ↑ Valério, Miguel, (2011). Hani-Rabbat as the Semitic Name of Mitanni
  20. ↑ Astour, Michael C. "A Reconstruction of the History of Ebla (Part 2)"
  21. ↑ Spalinger, Anthony. "A New Reference to an Egyptian Campaign of Thutmose III in Asia."
  22. ↑ Ermann & Grapow, Wörterbuch der ägyptischen Sprache 2, 287.1
  23. ↑ Breasted, Ancient Records of Egypt, §476
  24. ↑ Breasted, op.cit., §476
  25. ↑ Encyclopædia Britannica, "Thutmose IV"
  26. ↑ Rainey, The El-Amarna Correspondence
  27. ↑ Ancient Egyptian Joint Operations in the Lebanon under Thutmose III
  28. ↑ "Obelisk of Theodosius".
  29. ↑ De Martino, Stefano, (2014). "The Mittani State: The Formation of the Kingdom of Mittani"
  30. ↑ Amenemhet's memoir...
  31. ↑ De Martino, Stefano, (2018)...
  32. ↑ von Lieven, Alexandra, (2016)...
  33. ↑ von Dassow, Eva, (2022)...
  34. ↑ Redford, Donald B., (1979)...
  35. ↑ Wilson, John A...
  36. ↑ Spalinger, Anthony...
  37. ↑ Leonard, Albert...
  38. 1 2 De Martino, Stefano, (2014)...
  39. ↑ Lauinger, Jacob, (2020)...
  40. ↑ Van De Mieroop, Marc. A History of the Ancient Near East c. 3000–323BC. ص. 152.
  41. ↑ George Roux, Ancient Iraq
  42. ↑ Cline, Eric H. 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed. ص. 61.
  43. ↑ Bryce, Trevor (2024). Ancient Syria: a three thousand year history. ص. 38–45.
  44. ↑ Devecchi, Elena. "Details That Make the Difference..."
  45. 1 2 Novák, Mirko, (2013)...
  46. ↑ Akkermans et al. (1993)
  47. ↑ Devecchi, Elena (2022)
  48. ↑ Hagens, Graham (2005)
  49. ↑ Düring, Bleda S. et al. (2015)
  50. ↑ Ancient Near Eastern Texts...
  51. ↑ Rulers of Babylonia...
  52. ↑ Da Riva, Rocío (2017)
  53. ↑ Da Riva, Rocío (2018)
  54. ↑ von Dassow 2022, p. 475.
  55. ↑ von Dassow 2022, p. 473.
  56. ↑ von Dassow 2022, p. 475-476.
  57. ↑ Marzhan, Joachim. "Amarna Letter: List of Gifts from Tushratta". ص. 196. {{cite book}}: Missing or empty |title= (مدد)
  58. ↑ von Dassow 2014, p. 18-22.
  59. ↑ von Dassow 2022, p. 485-488.
  60. ↑ von Dassow 2022, p. 485-489.
  61. ↑ de Martino, Stefano (2024). "The Mittanian Cuneiform Documents: The Interplay between Content, Language, Material, Format, and Sealing Practices". ۾ Marilina Betrò; Michael Friedrich; Cécile Michel (مرتب). The Ancient World Revisited: Material Dimensions of Written Artefacts. Berlin, Boston: De Gruyter. ص. 207–220. doi:10.1515/9783111360805-007. ISBN 978-3-11-136080-5.
  62. ↑ Lion, Brigitte (2008). "L'armée d'après la documentation de Nuzi". ۾ Abrahami, Philippe; Battini, Laure (مرتب). Les armées du Proche-Orient ancien (IIIe-Ier mill. av. J.-C.) (فرانسيسي ۾). Oxford: John and Erica Hedges. ص. 71–82.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: editors list (ڳنڍڻو)
  63. 1 2 3 Cotticelli-Kurras, P.; Pisaniello, V. (2023). "Indo-Aryans in the Ancient Near East". Contacts of Languages and Peoples in the Hittite and Post-Hittite World. ص. 332–345.
  64. ↑ Thieme, Paul (1960). "The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties". Journal of the American Oriental Society 80 (4): 301–17. doi:10.2307/595878.
  65. ↑ Fournet, Arnaud, (2010). "About the Mitanni Aryan Gods" آرڪائيو ڪيا ويا 2022-02-18 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., in Journal of Indo-European Studies 38 (1–2), pp. 26–40.
  66. ↑ Devecchi, Elena, (2018). "Details That Make the Difference: The Akkadian Manuscripts of the ‘Šattiwaza Treaties.’", in: Die Welt Des Orients, vol. 48, no. 1, 2018, pp. 72–95.
  67. ↑ Kammenhuber, Annelies (1968). Die Arier im vorderen Orient. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. p. 238.
  68. ↑ Drews, Robert (1989). The Coming of the Greeks: Indo-European Conquests in the Aegean and the Near East. Princeton University Press. ص. 61. ISBN 0-691-02951-2.
  69. ↑ Mayrhofer, M. (1974). "Die Arier im Vorderen Orient – ein Mythos?". Sitzungsberichte der Oesterreichischen Akademie der Wissenschaften (Vienna) 294 (3).
  70. ↑ Mayrhofer, M. (1986–2000). Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen. جلد IV. Heidelberg.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  71. ↑ Sigfried J. de Laet 1996, p. 562.
  72. 1 2 Beckwith 2009, pp. 39–41.
  73. ↑ Bryce 2005, p. 55.
  74. ↑ Lubotsky 2023.
  75. ↑ Parpola 2015, p. 69–91.
  76. ↑ von Dassow 2022, p. 475-479.
  77. ↑ [74][75][72] بهرحال، جديد تحقيق ۾ ڪجهه مختلف رايا پڻ سامهون آيا آهن. ايوا فون ڊاسو (2022) ۽ ڪوٽيچيلي-ڪوراس ۽ پيزانيئلو (2023) جهڙا محقق، جيتوڻيڪ ميتاني کي هند-آريائي سان لاڳاپيل سمجهن ٿا ۽ بادشاهي خاندان جي قيام ۾ هند-آريائي ڳالهائيندڙن جي ڪردار کي تسليم ڪن ٿا، پر سندن خيال آهي ته هڪ بنيادي طور هُرّي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست ۾ هند-آريائي لفظن جي موجودگي لازمي طور حڪمرانن جي هند-آريائي نسل هجڻ جو ثبوت نه آهي.<ref>[76]
  78. ↑ Lubotsky 2023, p. 260
  79. ↑ Eidem, Jasper, (2014). "The Kingdom of Šamšī-Adad and its Legacies".
  80. ↑ Kroonen, Guus, Gojko Barjamovic, and Michaël Peyrot, (2018). "Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian", p. 11.
  81. ↑ Coppini, Costanza, (2022).
  82. ↑ Pfalzner, Peter, (2007).
  83. ↑ Oates, David. "Excavations at Tell Brak, 1983–84."
  84. ↑ UR, JASON, et al. "THE SPATIAL DIMENSIONS OF EARLY MESOPOTAMIAN URBANISM".
  85. 1 2 Finkel, Irving L. "Inscriptions from Tell Brak 1984." Iraq, vol. 47, 1985, pp. 187–201
  86. ↑ Kessler, Karlheinz.
  87. ↑ de Martino, Stefano, (2024).
  88. ↑ A. Otto.
  89. ↑ B. Einwag and A. Otto.
  90. ↑ Otto, Adelheid and Berthold Einwag.
  91. ↑ Torrecilla, Eduardo, and Yoram Cohen.
  92. ↑ Pfälzner, Peter, and Hasan A. Qasim, (2017).
  93. ↑ Puljiz, Ivana, et al., (2019).
  94. ↑ "A 3,400-year-old city emerges from the Tigris River". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  95. ↑ Webster, Lyndelle C., et al. (2023).
  96. ↑ Oselini, Valentina, (2020).
  97. ↑ Barjamovic, Gojko, (2012).
  98. ↑ Barjamovic, Gojko, (2020).
  99. ↑ Jankowska, N. B.
  100. ↑ Grosz, Katarzyna (1988). The Archive of the Wullu Family. ص. 11.
  101. ↑ Belmonte-Marin, Juan Antonio, (2015).
  102. ↑ Cline 2014, p. 61
  103. ↑ E. A. Speiser, 1929.
  104. ↑ Baranowski, Krzysztof J.
  105. ↑ Gestoso Singer, Graciela.
  106. 1 2 3 4 5 Mladjov, I., (2019). "The Kings of Mittani in Light of the New Evidence from Terqa", in: NABU 2019, No. 1, March, p. 34.
  107. ↑ Moran, William L. (1992). The Amarna Letters. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-4251-4.
  108. ↑ Artzi, P., "The Diplomatic Service in Action: The Mitanni File”, in: R. Cohen and R. Westbrook (eds.): Amarna Diplomacy: The Beginnings of International Relations, Baltimore, London: 205–211, 2000
  109. 1 2 Kitchen, K.A./P.J.N. Lawrence 2012. Treaty, Law and Covenant in the Ancient Near East. Wiesbaden.
  110. ↑ Altman, Amnon. "Šattiwaza's Declaration (CTH 52) Reconsidered." Acts of the V. International Congress of Hititology. 2005
  111. ↑ Beckman, Gary. "New Joins to Hittite Treaties", ZAVA, vol. 87, no. 1, 1997, pp. 96–100
  112. 1 2 Luckenbill, D. D. "The Hittites." The American Journal of Theology, vol. 18, no. 1, 1914, pp. 24–58
  113. ↑ Frayne, Douglas R. and Stuckey, Johanna H.. "Š". A Handbook of Gods and Goddesses of the Ancient Near East: Three Thousand Deities of Anatolia, Syria, Israel, Sumer, Babylonia, Assyria, and Elam, University Park, USA: Penn State University Press, 2021, pp. 318–337
  114. ↑ Rainey, Anson F.. "Amarna and Later: Aspects of Social History". Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past: Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors, from the Late Bronze Age through Roman Palaestina, edited by William G. Dever and Seymour (Sy) Gitin, University Park, USA: Penn State University Press, 2021, pp. 169–188
  115. ↑ Altman, Amnon. "The Mittanian Raid of Amurru (EA 85: 51–55) Reconsidered", Altorientalische Forschungen, vol. 30, no. 2, 2003, pp. 345–371
  116. 1 2 Luckenbill, D. D. “Hittite Treaties and Letters.” The American Journal of Semitic Languages and Literatures, vol. 37, no. 3, 1921, pp. 161–211
  117. ↑ Yamada, Masamichi. "The Hittite Administration in Emar: The Aspect of Direct Control", vol. 96, no. 2, 2006, pp. 222–234
  118. ↑ Bryce, Trevor R. "Some Observations on the Chronology of Šuppiluliuma's Reign." Anatolian Studies, vol. 39, 1989, pp. 19–30
  119. ↑ Cordani, Violetta. "One-year or Five-year War? A Reappraisal of Suppiluliuma's First Syrian Campaign" Altorientalische Forschungen, vol. 38, no. 2, 2011, pp. 240–253
  120. ↑ Astour, Michael C. "The Partition of the Confederacy of Mukiš-Nuḫiašše-Nii by Šuppiluliuma: A Study in Political Geography of the Amarna Age." Orientalia, vol. 38, no. 3, 1969, pp. 381–414
  121. ↑ Grayson, Albert Kirk. Assyrian Royal Inscriptions: From the beginning to Ashur-resha-ishi I. Vol. 1. Otto Harrassowitz Verlag, 1972.
  122. ↑ Skaist, Aaron. "The Chronology of the Legal Texts from Emar", vol. 88, no. 1, 1998, pp. 45–71
  123. ↑ Bryce 2005, p. 314
  124. ↑ Grayson, A. Kirk, "Assyrian Rulers 3rd and 2nd Millennia BC (to 1115 BC)(Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods, Vol 1)", University of Toronto Press, 1987, ISBN 9780802026057
  1. ↑ /mɪˈtæni/
    • Hittite: 𒆳𒌷𒈪𒋫𒀭𒉌, romanized: KUR URUMi-ta-an-ni; Mittani يا Hittite: 𒈪𒀉𒋫𒉌, romanized: Mi-it-ta-ni
  2. ↑ Hanikalbat, Khanigalbat, Akkadian: 𒄩𒉌𒃲𒁁, romanized: Ḫa-ni-gal-bat, Ḫa-ni-rab-bat
  3. ↑ ميتاني تي هند-آريائي اثر جي حد بابت بحث لاءِ § Indo-Aryan influences ڏسو.
  1. ↑ هن راءِ جي حمايت ڪندڙ عالمن ۾ ڪرسٽوفر آءِ. بيڪ وِٿ (2009)، اسڪو پارپولا (2015)، ايلينا ڪوزمينا (2007)، اليگزينڊر لوبوٽسڪي (2023) ۽ ٻيا شامل آهن.

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Ancient states and regions of the Levant سانچو:Ancient Syria and Mesopotamia سانچو:Ancient Mesopotamia

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ميتاني_سلطنت&oldid=388447" تان ورتل