ميان دين محمد ڪلھوڙو
ميان دين محمد ڪلھوڙو ميان آدم شاھ ڪلھوڙو کان پوءِ ڪلهوڙا فقيرن ۽ مھدي تحريڪ سان لاڳاپيل جماعت جو اهم اڳواڻ هو. هن قيادت اهڙي مرحلي تي سنڀالي، جڏهن ڪلهوڙا تحريڪ محض مذهبي تحريڪ نه رهي هئي، پر سنڌ ۾ هڪ منظم سماجي قوت جي صورت اختيار ڪري چڪي هئي. تاريخي ماخذن موجب، ڪلهوڙا جماعت ان دور ۾ مهدي تحريڪ جي فڪري اثر هيٺ هئي ۽ سندن قيادت روحاني حيثيت سان گڏ اجتماعي نظم ۽ ضبط به رکندي هئي[1]. ميان دين محمد جي اڳواڻيءَ دوران ڪلهوڙا فقيرن جي تعداد ۾ نمايان اضافو ٿيو، جنهن جماعت کي معاشي خودڪفالت جي نون طريقن ڏانهن ڌڪيو. عارضي نذرن ۽ چندن بدران، جماعت مختلف زميندارن کان زمينون حاصل ڪري زراعت شروع ڪئي. هي عمل سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري شروع ٿيو، جيڪو سنڌ جي روايتي جاگيرداري ۽ مغل انتظامي نظام لاءِ هڪ غيرمعمولي تبديلي هو[2]. آدم شاهه جا مريد وڏي تعداد ۾ وڌندا ويا، ۽ سندس وفات کان پوءِ به سندس شهرت ۽ اثر سندس سڌي نسل جي ڇهن پيڙهين تائين جاري رهيو، جيڪي سڀ باري باري ان روحاني ۽ پدرانه منصب تي فائز ٿيندا رهيا. نيٺ، مريدن ۽ ساٿين جي وڏي انگ سبب، هن جماعت لاءِ اهو ضروري بڻجي پيو ته عارضي ۽ محدود چندن بدران ڪو وڌيڪ مستقل ۽ مناسب ذريعو اختيار ڪيو وڃي. ان مقصد لاءِ هنن مختلف زميندارن کان زمينون پنهنجي قبضي ۾ آنديون ۽ پاڻ زراعت ڪرڻ شروع ڪئي. اهو عمل سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري شروع ٿيو[3]. زميندار، انهن قبضي سبب ناراض ٿي، گڏ ٿيا ۽ هٿيار کنيا؛ پر هر ڀيري انهن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ۾ اهي مضبوط فقيرن هٿان شڪست کاڌائون. آخرڪار زميندارن کي پنهنجون دانهن ملڪ جي حاڪمن وٽ پيش ڪرڻي پئي. حاڪم به هن مقدس جماعت جي وڌندڙ اثر ۽ زمينن تي قبضي سبب پريشان ٿي پيا، ڇاڪاڻته اهي حڪومت کي ڪنهن به قسم جو محصول نه ڏيندا هئا. تنهنڪري حاڪمن دل سان زميندارن جو ساٿ ڏنو ۽ فقيرن خلاف فوج موڪلي[3]. اهي فوجي دستا به ڪيترين ئي ڪوششن باوجود فقيرن کي سندن رهائشگاهن مان ڪڍڻ ۾ ناڪام رهيا ۽ ذلت آميز شڪستون کاڌائون. ان وقت سنڌ مغل سلطنت جو هڪ صوبو هئي. ان ڪري گورنرن ملڪ جي حالت شهزادو معزالدين (جنهن جي رهائش ملتان ۾ هئي) کي آگاهه ڪيو. سندس لشڪر مان هڪ دستو سنڌ روانو ڪيو ويو، جنهن فقيرن سان سخت جنگ کان پوءِ کين شڪست ڏني ۽ دين محمد، جيڪو ان وقت جماعت جو اڳواڻ هو، قيد ڪري ورتو. کيس شهزادي جي حضور ۾ پيش ڪيو ويو، جتي شاهي حڪم سان کيس جنگي ڪهاڙين سان ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو[3].
ميان آدم شاھ ڪلھوڙو کانپوءِ اڳين سئو ورهين دوران ڪلهوڙا سردارن جي طاقت آهستي آهستي وڌندي رهي. سندن ساٿين ۽ پوئلڳن جو انگ وڌي هڪ وڏي جماعت بڻجي ويو، جنهن سبب ڪلهوڙن لاءِ ڪنهن مستقل آمدنيءَ جي ذريعي جي ضرورت پيدا ٿي. ضرورت ۽ ملڪيت حاصل ڪرڻ جي وڌايل خواهش سبب، هنن مختلف زميندارن کان زوريءَ زمينون قبضي ۾ آنديون. اهي زميندار، جيڪي انهن مضبوط فقيرن جو مقابلو نه ڪري سگهيا، سنڌ جي مغل گورنرن وٽ دانهن کڻي ويا. ڪلهوڙن خلاف ڪجهه فوجي دستا موڪليا ويا، پر ڪلهوڙن شاهي فوجن کي شڪست ڏني. مقامي مغل گورنرن اها صورتحال شهزادي معزالدين—جيڪو شهنشاهه بهادر شاهه جو وڏو پٽ ۽ ملتان جو گورنر هو—کي ٻڌائي. شاهي فوج سنڌ موڪلي وئي، جنهن ڪيترين سخت جنگين کان پوءِ ڪلهوڙن کي ڀڄائي ڇڏيو. سندن اڳواڻ ميان دين محمد ڪلهوڙا کي گرفتار ڪيو ويو ۽ شاهي حڪم سان کيس “ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو”[4].
حوالا
[سنواريو]- ↑ Mir Ali Sher Qani Thattvi, Tuhfat-ul-Kirām؛ Nabi Bux Khan Baloch, Sindh Studies
- ↑ H. T. Lambrick, Sind: A General Introduction
- 1 2 3 A BRIEF HISTORY OF SIND; CROW'S ACCOUNT OF SINDH Edited by Mubarak Ali, 2004 edition Fiction House
- ↑ THE KALHORA DYNASTY AND ITS OVERTHROW BY THE TALPUR CHIEFS OF SIND. BY A. B. ADVANI, M.A., LL. B. (Read on 20th May, 1934) Journal of Sindh Historical Society, Vol 1, Part 2, 1934