موت جي سزا
موت جي سزا (Capital Punishment)، جنهن کي ڦاسي يا عقوبتِ موت به چيو ويندو آهي، رياست پاران ڪنهن سنگين ڏوهه جي بدلي ۾ ڏني ويندڙ اهڙي سزا آهي جنهن ۾ ڏوهاريءَ جي حياتي ختم ڪئي ويندي آهي. جنهن قيديءَ کي اها سزا ٻڌائي ويندي آهي، ان کي "موت جي قطار" (Death Row) تي سمجهيو ويندو آهي. لفظ "Capital" لاطيني ٻوليءَ جي لفظ "Caput" مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سسي" يا "مٿو"، ڇاڪاڻ ته قديم دور ۾ سسي ڌار ڪري اها سزا ڏني ويندي هئي.
سنگين ڏوهه (Capital Crimes)
[سنواريو]اهي ڏوهه جن جي سزا موت ٿي سگهي ٿي، انهن کي "سنگين ڏوهه" چيو ويندو آهي. انهن ۾ شامل آهن:
- انسانيت خلاف ڏوهه: قتل، قتلِ عام (Genocide)، دهشتگردي، ۽ جنگي ڏوهه.
- رياست خلاف ڏوهه: غداري (Treason)، جاسوسي، ۽ بغاوت.
- ٻيا ڏوهه: ڪجهه ملڪن ۾ منشيات جي اسمگلنگ، زنا، ۽ اغوا لاءِ پڻ اها سزا مقرر آهي.
عالمي صورتحال
[سنواريو]2021ع جي انگن اکرن موجب، دنيا ۾ موت جي سزا بابت صورتحال هيٺين طرح آهي:
| حيثيت | ملڪن جو تعداد |
|---|---|
| پوريءَ طرح ختم ڪندڙ ملڪ | 111 |
| صرف خاص ڏوهن (جنگي ڏوهن) لاءِ برقرار | 7 |
| عملي طور ختم ڪندڙ (پر قانون موجود) | 24 |
| سزا برقرار رکندڙ ملڪ | 56 |
جيتوڻيڪ اڪثر ملڪن اها سزا ختم ڪري ڇڏي آهي، پر دنيا جي اڌ کان وڌيڪ آبادي اهڙن ملڪن ۾ رهي ٿي جتي اڃا به موت جي سزا قانوني طور موجود آهي (جهڙوڪ چين، آمريڪا، ۽ پاڪستان).
بحث ۽ تڪرار
[سنواريو]موت جي سزا هڪ انتهائي تڪراري موضوع آهي.
- مخالفت: ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ گڏيل قومون (UN) ان کي انساني حقن جي خلاف ورزي قرار ڏين ٿيون. انهن جو چوڻ آهي ته هيءَ سزا "جيئڻ جي حق" جي نفي ڪري ٿي.
- حمايت: حمايتي دليل ڏين ٿا ته هيءَ سزا سنگين ڏوهن جي روڪٿام لاءِ ضروري آهي ۽ مظلوم کي انصاف فراهم ڪري ٿي.