مندون
موسمياتي لحاظ کان، مندون سالياني گرمي پد جي چڪر جا چار حصا هونديون آهن، جن جو مرڪز ان مند جي مخصوص گرمي پد تي هوندو آهي ۽ اهي اعتدال يا انتها کان پوءِ شروع ٿينديون آهن. مند سال جي ان ورهاست کي چئبو آهي جيڪا ڪنهن خاص علائقي ۾ موسمياتي تبديلين، ماحولياتي حالتن ۽ ڏينهن جي روشنيءَ جي ڪلاڪن جي تعداد تي ٻڌل هوندي آهي. ڌرتيءَ تي، مندون سج جي چوڌاري ڌرتيءَ جي جهڪيل مدار (inclined axial) ۽ ان جي محور جي هڪ ئي رخ ۾ رهڻ (axial parallelism) جو نتيجو آهن. معتدل ۽ قطبي علائقن ۾، مندن جي سڃاڻپ ڌرتيءَ جي سطح تائين پهچندڙ سج جي روشنيءَ جي شدت ۾ تبديلين ذريعي ٿيندي آهي؛ انهن تبديلين جي ڪري جانور سياري جي ننڊ (hibernation) ۾ هليا ويندا آهن يا لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ ٻوٽا غير فعال (dormant) ٿي ويندا آهن. مختلف ثقافتون علائقائي فرقن جي بنياد تي مندن جي تعداد ۽ نوعيت جي تشريح ڪن ٿيون ۽ ان ڪري مندن جون ڪيتريون ئي جديد ۽ تاريخي وصفون موجود آهن.
اتر اڌ گول ۾ مئي، جون ۽ جولاءِ دوران سج جي روشني سڌي طرح پوندي آهي (ان ڪري جون ۾ "اونهاري جي وچ" جو روايتي جشن ملهايو ويندو آهي)، ڇاڪاڻ ته اهو اڌ گول سج جي سامهون هوندو آهي. ان جي ابتڙ، ڏکڻ اڌ گول (Southern Hemisphere) لاءِ اهو وقت نومبر، ڊسمبر ۽ جنوري ۾ هوندو آهي. اهو ڌرتيءَ جي محور جو جهڪاءُ ئي آهي جنهن جي ڪري اونهاري جي مهينن ۾ سج آسمان ۾ وڌيڪ مٿي نظر ايندو آهي، جنهن سان سج جي توانائيءَ جو وهڪرو (solar flux) وڌي ويندو آهي. موسمي دير (seasonal lag) جي ڪري، اتر اڌ گول ۾ جون، جولاءِ ۽ آگسٽ گرم ترين مهينا هوندا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اڌ گول ۾ ڊسمبر، جنوري ۽ فيبروري گرم ترين مهينا هوندا آهن.
معتدل ۽ نيم قطبي علائقن ۾، عام طور تي گريگوري ڪئلنڊر جي بنياد تي چار مندون مڃيون وينديون آهن: بهار، اونهارو، سرءُ ۽ سيارو. ماحوليات جا ماهر اڪثر ڪري معتدل آبهوا وارن علائقن لاءِ ڇهن مندن: بهار کان اڳ (pre-vernal)، بهار (vernal)، اونهارو (estival)، اونهاري جو پڇاڙي وارو (serotinal)، سرءُ (autumnal) ۽ سيارو (hibernal) وارو نمونو استعمال ڪندا آهن، جن جو تعلق ڪئلينڊر جي ڪنهن مقرر تاريخ سان نه هوندو آهي. ڪيترن ئي استوائي (tropical) علائقن ۾ ٻه مندون : برساتي ۽ آلي مونسون موسم ۽ خشڪ موسم هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾ ٽيون قسم، جهڙوڪ ٿڌو، معتدل (harmattan) موسم به هوندو آهي. "مندن" جو تعين اهم ماحولياتي واقعن، جهڙوڪ طوفانن (hurricanes)، ٽورنيڊوز (tornados) ۽ جهنگ جي باهه (wildfire) جي موسمن جي وقت مطابق پڻ ٿي سگهي ٿو. تاريخي اهميت رکندڙ ڪجهه مثال قديم مصر جون مندون آهن يعني ٻوڏ، پوکيءَ جو دور ۽ پاڻي جي گهٽ سطح وارو دور جن جي سڃاڻپ اڳي اتي ايندڙ سالياني ٻوڏ جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي.
حوالا
[سنواريو]ٻاهرين ڳنڍڻا
[سنواريو]- The Change of Seasons: Views from Space, Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, October 2024
- Why Do We Have Different Seasons? | California Academy of Sciences
- Seasons
