مملوڪ سلطنت

مملوڪ سلطنت
Mamluk Sultanate

سلطنة المماليك (عربي)
*Salṭanat al-Mamālīk*
مملوڪ سلطنت; Mamluk Sultanate; سلطنة المماليك (عربي); Salṭanat al-Mamālīk
1250ع–1517ع
حیثیت	سلطنت (نالي ماتر عباسي خلافت جي ماتحت)
گادي جو هنڌ	قاهره
مذهب	; ; اسلام سني اسلام (سرڪاري مذهب); شيعا اسلام (اقليت); علويت (اقليت); ; عيسائيت (اقليت); يهوديت (اقليت);
مقامي آبادي	مملوڪ
حڪومت	نيم جاگيردارانه، فوجي غلبي واري ۽ چونڊ تي ٻڌل بادشاهت

مملوڪ سلطنت (عربي: سلطنة المماليك)، جنهن کي "مملوڪ مصر" به چيو وڃي ٿو، هڪ اهڙي رياست هئي جنهن 13هين صديءَ جي وچ ڌاري کان 16هين صديءَ جي شروعات تائين مصر، ليوانٽ (شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن) ۽ حجاز تي حڪومت ڪئي؛ ان جو گاديءَ جو هنڌ قاهره هو. ان تي مملوڪن (آزاد ڪيل غلام سپاهين) جي هڪ فوجي طبقي جي حڪومت هئي، جنهن جي سربراهي سلطان ڪندو هو. هيءَ سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ ايوبي خاندان جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ عثماني سلطنت ان کي فتح ڪري ورتو. مملوڪ تاريخ کي عام طور تي ٻن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو: ترڪي يا "بحري دور" (1250ع-1382ع) ۽ چرڪسي يا "برجي دور" (1382ع-1517ع)؛ اهي نالا انهن دورن ۾ حڪمران مملوڪن جي غالب نسل يا فوجي دستن جي مناسبت سان رکيا ويا هئا.^[3]^[4]^[5]^[6]

سلطنت جا پهريان حڪمران ايوبي سلطان "الصالح ايوب" (دورِ حڪومت: 1240ع-1249ع) جي مملوڪ دستن مان هئا، جن 1250ع ۾ سندس جانشين کان اقتدار پنهنجي هٿن ۾ کسي ورتو. سلطان قطز ۽ بيبرس جي اڳواڻي ۾ مملوڪ 1260ع ۾ منگولن کي شڪست ڏني ۽ ڏکڻ طرف سندن پيش قدمي روڪي ڇڏي. ان کانپوءِ هنن ايوبين جي شام واري رياستن کي فتح ڪيو يا انهن تي پنهنجو تسلط قائم ڪيو. بيبرس عباسي خاندان جي هڪ بچيل شاخ کي قاهره ۾ آباد ڪيو، جيڪي رسمي طور تي خليفا رهيا ۽ سلطنت کي علامتي حيثيت ۽ وقار بخشيو. 13هين صديءَ جي آخر تائين، سلطانن بيبرس، قلاوون (دورِ حڪومت: 1279ع-1290ع) ۽ الاشرف خليل (دورِ حڪومت: 1290ع-1293ع) جي ڪوششن سان، مملوڪن صليبي رياستن کي فتح ڪري ورتو ۽ پنهنجي سلطنت کي ماڪوريا (نوبيا)، سائرينيڪا، حجاز ۽ ڏکڻ اناطوليا تائين وسيع ڪيو. ان کان پوءِ سلطان ناصر محمد (دورِ حڪومت: 1293ع-1294ع، 1299ع-1309ع 1310ع-1341ع) جي ٽئين دورِ حڪومت دوران سلطنت استحڪام ۽ خوشحاليءَ جو هڪ ڊگهو دور ڏٺو؛ جنهن کان پوءِ سندس پٽن جي جانشيني واري دور ۾ اندروني انتشار جنم ورتو، جن دوران حقيقي اختيار سينئر اميرن جي هٿن ۾ هئا.

سال 1382ع ۾ ۽ ٻيهر سال 1390ع ۾، برقوق نالي هڪ امير سلطان جو تختو اونڌو ڪري "برجي" حڪمرانيءَ جو بنياد وڌو. پرڏيهي حملن، قبائلي بغاوتن ۽ قدرتي آفتن سبب سندس جانشينن جي دور ۾ سلطنت تي مملوڪن جو اختيار ڪمزور ٿي ويو ۽ رياست مالي بحران جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿي وئي. سلطان "بارسبئ" (Barsbay) جي دور ۾ خزاني کي ٻيهر ڀرڻ لاءِ وڏيون ڪوششون ڪيون ويون، جن ۾ خاص طور تي يورپ سان واپار تي اجاراداري قائم ڪرڻ ۽ ڳوٺاڻن علائقن مان ٽيڪس اوڳاڙڻ لاءِ مهمون هلائڻ شامل هئا. هن پرڏيهه ۾ به مملوڪن جو اثر وڌايو ۽ 1426ع ۾ قبرص کي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ سلطنت جي ترقي رڪجي وئي. سلطان "قايتبائي" جي ڊگهي ۽ قابل حڪمراني (1468ع کان 1496ع) ڪجهه حد تائين استحڪام آندو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ عثمانين سان ٽڪراءُ به ٿيندو رهيو. آخري بااثر سلطان قنصوه الغوري (1501ع کان 1516ع) هو، جنهن جو دور سخت مالي پاليسين، فوج ۾ سڌارن جي ڪوششن ۽ هندي سمنڊ ۾ پرتگالين سان ٽڪراءُ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. 1516ع ۾ هو عثماني سلطان سليم اول خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن بعد ۾ 1517ع ۾ مصر فتح ڪري مملوڪ حڪمرانيءَ جو خاتمو آندو.

مملوڪ حڪمرانيءَ هيٺ، خاص طور تي الناصر محمد جي دور ۾،^[7] قاهره جديد دور کان اڳ پنهنجي وسعت ۽ دولت جي عروج تي پهتو ۽ ان وقت دنيا جي وڏن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.^[8] سلطنت جي معيشت بنيادي طور تي زرعي هئي، پر ان جي جاگرافيائي بيهڪ ان کي يورپ ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ واپار جو مرڪز بڻائي ڇڏيو هو. مملوڪ پاڻ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ”اقطاع“ (جاگيرداري) نظام تي ڀاڙيندا هئا. اهي فن ۽ فنِ تعمير جا وڏا سرپرست پڻ هئا: ڌاتو تي جڙت جو ڪم، ميناڪاري وارا شيشا ۽ قرآن پاڪ جا سهڻي نموني لکيل نسخا سندن فن جا نمايان مثال هئا، جڏهن ته مملوڪ فنِ تعمير اڄ به تاريخي قاهره جي اڏاوت جو وڏو حصو آهي ۽ سندن اڳوڻي سلطنت وارن علائقن ۾ هر هنڌ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

مملوڪ سلطنت

مملوڪ سلطنت (عربي: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين مصر، سرزمين شام ۽ حجاز تي حڪومت ڪندي رهيي. قاهره ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ ايوبي خاندان جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ عثماني سلطنت طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

حوالا

↑ Poliak, A. N. (January 1937). "Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks" (en ۾). Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 69 (1): 97–107. doi:10.1017/S0035869X00096179. ISSN 0035-869X. https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article.
↑ Ayubi, Nazih N. (1996). Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East. Bloomsbury Publishing. ص. 67. ISBN 9780857715494.
↑ Holt et al. 2025.
↑ Setton, Kenneth M. (1969). The Later Crusades, 1189–1311. Wisconsin, USA: Univ of Wisconsin Press. ص. 757. ISBN 978-0-299-04844-0.
↑ Levanoni 1995, p. 17.
↑ Hillenbrand, Carole (2007). Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert. Edinburg: Edinburgh University Press. ص. 164–165. ISBN 978-0-7486-2572-7.
↑ Johnson, Amy J. (2005). "Cairo". ۾ Shillington, Kevin (مرتب). Encyclopedia of African History 3-Volume Set (انگريزي ۾). Routledge. ص. 199. ISBN 978-1-135-45670-2.
↑ Raymond 1993, p. 122-124, 140-142.

ٻاهريان ڳنڍڻا

Petry, Carl Forbes (2012). "Circassians, Mamlūk". ۾ Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (مرتب). Encyclopaedia of Islam (3rd ڇاپو). Brill Online. ISSN 1873-9830.
Winter, Michael; Levanoni, Amalia, مرتب (2004). The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society. Brill. ISBN 978-90-04-13286-3.

سانچو:Egypt topics

[1] Poliak, A. N. (January 1937). "Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks" (en ۾). Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 69 (1): 97–107. doi:10.1017/S0035869X00096179. ISSN 0035-869X. https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article.

[2] Ayubi, Nazih N. (1996). Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East. Bloomsbury Publishing. ص. 67. ISBN 9780857715494.

[FOOTNOTEHoltBakerSmithHopwood2025-3] Holt et al. 2025.

[:3-4] Setton, Kenneth M. (1969). The Later Crusades, 1189–1311. Wisconsin, USA: Univ of Wisconsin Press. ص. 757. ISBN 978-0-299-04844-0.

[FOOTNOTELevanoni199517-5] Levanoni 1995, p. 17.

[:5-6] Hillenbrand, Carole (2007). Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert. Edinburg: Edinburgh University Press. ص. 164–165. ISBN 978-0-7486-2572-7.

[7] Johnson, Amy J. (2005). "Cairo". ۾ Shillington, Kevin (مرتب). Encyclopedia of African History 3-Volume Set (انگريزي ۾). Routledge. ص. 199. ISBN 978-1-135-45670-2.

[FOOTNOTERaymond1993122-124,_140-142-8] Raymond 1993, p. 122-124, 140-142.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]