مواد ڏانھن هلو

معز الدين محمد غوري

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


محمد غوري
  • اسلام جو علمبردار
  • سلطانِ غازي
  • السلطان الاعظم
  • سڪندر الثاني (ٻيو سڪندر اعظم)
غزني ۾ ضرب ڪيل محمد غوري جو سون جو سڪو، جيڪو وچ ايشيا ۽ اڄوڪي افغانستان ۾ هلندڙ هو
غوري سلطنت جو سلطان
1173ع – 15 مارچ 1206ع
پيشروغياث الدين محمد
جانشين
List
گڏيل سلطانغياث الدين محمد
(1163ع–1203ع)
جنم1144ع
غور (موجوده افغانستان)
وفات15 مارچ 1206(1206-03-15) (عمر 61–62 سال)
دميڪ (موجوده پاڪستان)
تدفين
غزني (موجوده افغانستان)
گهرغوري خاندان
پيءُبهاءُ الدين سام اول
مذهبسني اسلام
فوجي زندگي
جنگيون/سورهيه
List

معز الدين محمد بن سام (Persian: معز الدین محمد بن سام, romanized: Muʿizz al-Dīn Muḥammad ibn Sām؛ لڳ ڀڳ 1144ع – 15 مارچ 1206ع)، جيڪو شھاب الدين محمد غوري يا محمد غورِي جي نالي سان پڻ مشهور آهي، غوري خاندان جو هڪ حڪمران هو، جيڪو اڄوڪي مرڪزي افغانستان جي غور واري علائقي مان تعلق رکندو هو ۽ 1173ع کان 1206ع تائين حڪومت ڪندو رهيو. محمد ۽ سندس وڏي ڀاءُ غياث الدين محمد گڏيل حڪومت (ڊائراڪي) جي صورت ۾ حڪمراني ڪئي، جيڪا 1203ع ۾ غياث الدين جي وفات تائين جاري رهي. غياث الدين، جيڪو ٻنهي ڀائرن مان سينيئر حڪمران هو، پنهنجي گادي فيروزڪوه مان غوري سلطنت جي اولهندي علائقن تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته محمد اوڀر طرف ڏکڻ ايشيا ۾ غوري اقتدار کي وڌايو ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي حڪمرانيءَ جا بنياد وڌا، جيڪا بعد ۾ لڳ ڀڳ پنج سؤ ورهيه مختلف مسلم سلطنتن جي صورت ۾ جاري رهي.

پنهنجي شروعاتي دور ۾، جڏهن هو غوري سلطنت جي ڏاکڻي حصي جو گورنر هو، تڏهن محمد ڪيترين فوجي مهمن ذريعي اوغز ترڪ قبيلن کي شڪست ڏني ۽ غزني تي قبضو ڪيو، جتي غياث الدين محمد کيس هڪ خودمختيار حڪمران طور مقرر ڪيو. غزني کي بنياد بڻائي، محمد 1175ع ۾ سنڌو درياهه پار ڪري گومل لڪ ذريعي اڳتي وڌيو ۽ هڪ سال اندر ملتان ۽ اچ کي قرامطه حڪمرانن کان فتح ڪري ورتو.

ان کان پوءِ محمد هيٺئين سنڌ مان ٿيندي اڄوڪي گجرات ڏانهن ٿر ريگستان رستي اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قصهرادا وٽ مائونٽ ابو جي ڀرسان چالڪيه حڪمران مولراج ٻيون جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت سردارن جي اتحاد هٿان زخمي ٿيو ۽ سندس فوج شڪست کاڌي. ان ناڪاميءَ کان پوءِ هن هندستان جي ميداني علائقن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ اترين رستن کي اختيار ڪيو. پوءِ هن غزنوي خاندان خلاف مهم هلائي ۽ 1186ع تائين کين ختم ڪري ڇڏيو، جنهن سان پنجاب سميت سنڌو ماٿري جو مٿيون حصو سندس قبضي ۾ اچي ويو. غزنوي حڪمرانن جي آخري مرڪز جي خاتمي کان پوءِ محمد خيبر لڪ تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، جيڪو اتر هندستان ڏانهن ايندڙ فوجن جو روايتي رستو هو.

غوري سلطنت کي گنگا جي ميداني علائقن تائين وڌائيندي، محمد کي 1191ع ۾ ترائن جي پهرين جنگ دوران چوهان حڪمران پرتھوي راج چوهاڻ جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت اتحاد هٿان شڪست ملي ۽ هو زخمي ٿيو. محمد واپس خراسان ويو، پر ايندڙ سال وڏي گهوڙيسوار تيرانداز فوج سان ٻيهر موٽي آيو ۽ ترائن جي ٻي جنگ ۾ فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. ان کان پوءِ پرتھوي راج کي قتل ڪيو ويو. هن هندستان ۾ پنهنجي سڌي موجودگي محدود رکي ۽ فوجي ۽ سياسي ذميواريون پنهنجي چونڊيل غلام اميرن حوالي ڪيون، جن مقامي رياستن تي حملا ڪري غوري اقتدار کي بنگال ۽ بهار تائين وڌايو.

1203ع ۾ غياث الدين محمد جي وفات کان پوءِ محمد فيروزڪوه جي تخت تي به ويٺو ۽ سڄي غوري سلطنت جو اعليٰ سلطان بڻيو. پر جلد ئي 1204ع ۾ اندخود جي جنگ ۾ خوارزمي سلطنت ۽ قراختائي اتحاد هٿان سخت شڪست کاڌائين، جنهن سبب خراسان جي گهڻن علائقن تان غوري اقتدار ختم ٿي ويو. محمد پوءِ پنهنجي سلطنت ۾ پکڙيل بغاوتن کي دٻايو ۽ آمو درياهه تي پل ٺهرائي ماوراءُالنهر تي وڏي حملي جي تياري ڪئي، پر کوکر هندو قبيلن جي بغاوت کيس سالٽ رينج ڏانهن وڃڻ تي مجبور ڪيو، جتي هن پنهنجي آخري مهم دوران کوکر بغاوت کي سختيءَ سان چيڀاٽي ڇڏيو.

واپسيءَ دوران 15 مارچ 1206ع تي دميڪ وٽ سنڌو درياهه جي ڪناري تي شام جي نماز ادا ڪندي محمد غوري کي اسماعيلي فدائين قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ غوري سلطنت تيزيءَ سان زوال پذير ٿي وئي ۽ خوارزم جو محمد ٻيون 1215ع تائين سنڌو درياهه جي اولهه وارا باقي غوري علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتا. البت، سنڌو جي اوڀر ۾ سندس فتوحات سندس غلام سپهه سالار قطب الدين ايبڪ جي هٿ هيٺ طاقتور دهلي سلطنت جي بنياد بڻيون.

ابتدائي زندگي

[سنواريو]

سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام

[سنواريو]

غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.[1][2]

هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[3]

معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصرالدين قباچو کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا..[4]

پيدائش

[سنواريو]

محمد غوري جو نالو مختلف ماخذن ۾ معزالدين سام، شهاب الدين غوري، محمد غوري ۽ محمد آف غور جي صورت ۾ لکيل ملي ٿو. طبقات ناصري موجب سندس اصل نالو "محمد" هو، جنهن کي غوري لهجي ۾ "حمد" پڻ لکيو ويندو هو. سندس ماءُ ننڍپڻ ۾ کيس سندس ڪاري رنگت سبب "زنگي" سڏيندي هئي. غزني ۾ تاجپوشيءَ کان پوءِ هن "ملڪ شهاب الدين" جو لقب اختيار ڪيو، جڏهن ته خراسان تي قبضي کان پوءِ "معزالدين" يا "معز الدين" جو لقب استعمال ڪرڻ لڳو.[5]

همعصر ماخذ سندس پيدائش جي صحيح تاريخ بيان نٿا ڪن، پر منهاج سراج جوزجاني جي بيان موجب هو پنهنجي وڏي ڀاءُ غياث الدين محمد کان لڳ ڀڳ ٽي سال ننڍو هو. جيئن ته غياث الدين 1140ع ۾ ڄائو هو، تنهن ڪري محمد غوري جي پيدائش جو سال تقريباً 1144ع سمجهيو وڃي ٿو.[6]

تخت نشيني

[سنواريو]

محمد غوري ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين جي ابتدائي زندگي ڏکيائين سان ڀرپور هئي. سندن چاچي علاءُ الدين حسين غزني تي پنهنجي مهم کان پوءِ ٻنهي ڀائرن کي سنجهه (سنجاه) جو گورنر مقرر ڪيو.[7] پر جڏهن هن ڏٺو ته ٻئي ڀائر صوبي جو انتظام ڪاميابيءَ سان هلائي رهيا آهن، ته کيس سندن وڌندڙ اثر رسوخ تي شڪ ٿيو. اقتدار لاءِ ممڪن خطري جي خوف سبب هن ٻنهي کي غرجستان جي قلعي ۾ قيد ڪرائي ڇڏيو.[7]

1161ع ۾ علاءُ الدين حسين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ سيف الدين محمد ٻنهي ڀائرن کي قيد مان آزاد ڪيو.[8][9] سيف الدين پاڻ 1163ع ۾ بلخ جي اوغز ترڪ قبيلن خلاف جنگ ۾ مارجي ويو.[10][11]

تاريخ فرشته موجب آزاديءَ کان پوءِ ٻنهي ڀائرن کي ٻيهر سنجهه جو انتظام ڏنو ويو، جڏهن ته طبقات ناصري ۾ ذڪر آهي ته ان وقت سندن مالي حالت ڪمزور هئي. انهيءَ ڪري محمد ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي چاچي فخر الدين مسعود جي درٻار ۾ وڃي رهيو، جيڪو باميان جو حڪمران هو ۽ غوري سلطنت جو باجگذار امير شمار ٿيندو هو.[12]

بعد ۾ فخر الدين مسعود سيف الدين جي وفات کان پوءِ غوري تخت تي پنهنجو حق جتائڻ جي ڪوشش ڪئي. محمد پنهنجي ڀاءُ غياث الدين جي مدد ڪئي ۽ بغاوت کي ڪچلي ڇڏيو. فخر الدين بلخ ۽ هرات جي سردارن سان گڏجي وڏي فوج گڏ ڪئي، پر جنگ ۾ سندس اتحاد ٽٽي ويو ۽ ڪيترائي ساٿي مارجي ويا. ان هوندي به فخر الدين کي 1163ع ۾ باميان جي حڪومت واپس ڏني وئي.[13][14]

ان کان پوءِ مقامي غوري اميرن ۽ سردارن جي حمايت سان غياث الدين محمد غوري سلطنت جو حڪمران بڻيو. شروعات ۾ هن محمد کي پنهنجي درٻار ۾ هڪ معمولي عهدو ڏنو، جنهن تي محمد ناراض ٿي سيستان هليو ويو ۽ ڪجهه عرصو اتي رهيو. بعد ۾ غياث الدين کيس واپس گهرايو ۽ سلطنت جي ڏاکڻي علائقن جو انتظام سندس حوالي ڪيو، جن ۾ غالباً استيان ۽ ڪجران شامل هئا.[15][16]

اوغز ترڪن خلاف مهمون

[سنواريو]

شهزادي جي حيثيت ۾ محمد غوري کي سڀ کان پهرين اوغز ترڪ قبيلن کي مطيع ڪرڻ جو ڪم سونپيو ويو، جيڪي جيتوڻيڪ زوال پذير هئا، پر اڃا به وسيع علائقن تي سندن اثر موجود هو.[17]

محمد قنڌار کي پنهنجو فوجي مرڪز بڻايو ۽ اوغز قبيلن تي لڳاتار حملا ڪندو رهيو. آخرڪار هن ۽ غياث الدين گڏجي اوغزن کي فيصلائتي شڪست ڏني. انهيءَ ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻنهي ڀائرن 1169ع ۾ غزني ۽ موجوده اوڀر افغانستان جا ڪيترائي علائقا فتح ڪري ورتا.[11][10][18]

1173ع ۾ غزني ۾ محمد جي تاجپوشي ٿي. ان کان پوءِ غياث الدين اولهه طرف ماوراءُالنهر ۽ خراسان جي مهمن لاءِ فيروزڪوه واپس هليو ويو، جڏهن ته محمد غزني کي هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد بڻايو.[16]

1174ع ۾ محمد سنقران جي اوغز قبيلن خلاف مهم هلائي ۽ انهن کي به مطيع ڪري ورتو.[19]

خراسان ۽ سيستان ۾ توسيع

[سنواريو]

1175ع ۾ محمد غوري پنهنجي ڀاءُ غياث الدين سان گڏجي هرات ۽ پوشنگ تي قبضو ڪيو. اهي علائقا اڳ سلجوقي حڪمرانن جي هڪ اڳوڻي سپهه سالار جي قبضي ۾ هئا، جنهن کي شڪست ڏئي غوري سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو.[20][16]

ان کان پوءِ غوري ڀائرن اڄوڪي ايران جي اوڀر طرف پيشقدمي ڪئي ۽ سيستان جي نصري خاندان کي پنهنجو باجگذار بڻايو. نصري حڪمران تاج الدين ثالث حرب بن محمد بن نصر غوري بالادستي قبول ڪئي ۽ بعد ۾ ڪيترين جنگين ۾ پنهنجي فوجن سان غوري حڪمرانن جي مدد ڪندو رهيو.[14]

ساڳئي عرصي ۾ غياث الدين بلخ ۽ هرات سان لاڳاپيل خراساني علائقن تي به قبضو ڪري ورتو، جنهن سان غوري سلطنت هڪ وڏي علاقائي طاقت بڻجي وئي.[21]

هندستان ڏانهن مهمون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون

شروعاتي مهمون

[سنواريو]
1175ع ۾ ڏکڻ ايشيا جون اهم رياستون، برصغير تي غوري سلطنت جي حملي کان اڳ واري صورتحال؛ نارنگي ليڪ 1175ع کان 1205ع تائين محمد غوري جي دور جون غوري علائقائي فتوحات ڏيکاري ٿي.[22]

غوري ڀائرن گڏيل حڪمرانيءَ جي نظام، يعني ٻٽي حڪمراني، هيٺ حڪومت ڪئي. وڏي ڀاءُ غياث الدين محمد اولهه-مرڪزي افغانستان ۾ واقع پنهنجي گادي فيروزڪوه مان خوارزمين سان ڊگهي جنگي ڇڪتاڻ جاري رکي، جڏهن ته محمد غوري غزنيءَ مان هندستاني ميدانن ڏانهن غوري علائقن کي اوڀر طرف وڌايو.[23] هندستاني ميدانن ڏانهن مهمن ۽ گنگا جي ميدان ۾ مالدار هندو مندرن جي ڦرلٽ مان محمد کي وڏي خزاني تائين رسائي ملي، جيڪو غزنيءَ ۾ گڏ ڪيو ويو. مؤرخ جوزجاني، محمد جي خزاني جي نگران جي حوالي سان، لکي ٿو ته ان خزاني ۾ 60,000 ڪلوگرام، يعني 1500 مڻ، جواهر شامل هئا.[24]

پنهنجين شروعاتي حملن دوران محمد پنجاب کان پاسو ڪيو ۽ ان بدران سنڌو درياهه جي وچولي ۽ هيٺين وهڪري سان لڳندڙ علائقن تي ڌيان ڏنو. تنهنڪري پنجاب ۾ غزنوي حڪمرانن کي پاسيرو ڪرڻ ۽ اتر هندستان ڏانهن متبادل رستو کولڻ لاءِ محمد ڏکڻ طرف موجوده گجرات ۾ انهلوارا ڏانهن رخ ڪيو.[25] انهلوارا ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ هن مارواڙ جي ويجهو ناڊول جي قلعي جو گهيرو ڪيو ۽ ٿوري گهيري کان پوءِ ان کي نڊولا چاهمانا حڪمران ڪيلهڻ ديو کان فتح ڪري ورتو. هن ڪرادو ۾ شو جي مندر کي لٽيو. مارواڙ جي ڏکڻ ۾ سڪل ٿر ريگستان مان گذرڻ کان پوءِ، غوري فوج جڏهن مائونٽ ابو وٽ پهتي ته ٿڪجي چڪي هئي؛ اتي گدرارگهٽا جي جابلو لڪ ۾ سولنڪي حڪمران مولراج ٻيون هٿان شڪست کاڌائين. سولنڪي حڪمران کي ٻين راجپوت سردارن جي مدد حاصل هئي، جن ۾ خاص طور ڪيلهڻ ديو شامل هو، جنهن کي محمد اڳ ۾ ناڊول وٽ شڪست ڏني هئي؛ ان کان سواءِ جالور چاهمانا حڪمران ڪرتي پال ۽ اربدا پرمارا حڪمران ڌارا ورشا پڻ شامل هئا.[26] غوري فوج کي جنگ دوران ۽ پوءِ ريگستان پار ڪري غزني ڏانهن واپسيءَ ۾ به وڏو جاني نقصان ٿيو.[19] هن شڪست محمد کي اترين رستن اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهنڪري هن اتر هندستان ۾ وڌيڪ حملن لاءِ پنجاب ۽ اتر-اولهه ۾ مناسب فوجي بنياد ٺاهڻ تي ڌيان ڏنو.[27]

پنجاب جي فتح

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جو گهيرو (1186ع)

محمد جون هندستاني برصغير ۾ مهمون پهرين قرامطه خلاف شروع ٿيون، جيڪي اسماعيلي ست امامي شاخ سان لاڳاپيل هئا ۽ محمود غزنوي جي وفات کان پوءِ جلد ئي ملتان ۾ ٻيهر مضبوط ٿيا؛ محمود غزنوي اتي سني گورنر مقرر ڪيو هو.[28] محمد 1175ع ۾ قرمطي حڪمران خفيف کي شڪست ڏني ۽ ملتان کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو.[29] اها شڪست ملتان ۾ قرمطي طاقت لاءِ آخري ڌڪ ثابت ٿي، ۽ قرامطه وري ڪڏهن به هن علائقي ۾ پنهنجو اثر بحال نه ڪري سگهيا.[30]

1179ع ۾ محمد پشاور فتح ڪيو، جيڪو ان وقت ممڪن طور غزنوي حڪمرانن جي قبضي ۾ هو.[31] ڏکڻ پنجاب ۾ اچ جي فتح به جلد ئي ٿي. فرشته موجب، محمد غوري ڀٽي حڪمران جي زال ڏانهن ڳجهي خط موڪليو ۽ پيشڪش ڪئي ته جيڪڏهن هوءَ پنهنجي مڙس کي هٽائي ڇڏي ته هو ساڻس شادي ڪندو، ڇاڪاڻ ته هن قلعي جي فتح کي ڏکيو سمجهيو هو. ان عورت جواب ڏنو ته عمر سبب هوءَ پاڻ شاديءَ بابت نٿي سوچي سگهي، پر جيڪڏهن محمد غوري سندس ڌيءَ سان شادي ڪرڻ ۽ سندس مال ملڪيت کيس ڇڏي ڏيڻ جو واعدو ڪري، ته هوءَ ڪجهه ڏينهن اندر راجا کي هٽائي ڇڏيندي. پوءِ هن پنهنجي مڙس کي قتل ڪرايو ۽ اچ قلعي جا دروازا غورين لاءِ کولي ڇڏيا.[32]

اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان واقعي کان پوءِ محمد غوري ڀٽي شهزاديءَ سان شادي ڪئي، پر سندس ماءُ کي غزني موڪلي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هو کيس علائقي جو اختيار ڏيڻ نٿي چاهيو؛ اها عورت ٿوري عرصي کان پوءِ “ڏک ۽ مايوسي” سبب فوت ٿي وئي، ۽ ساڳيءَ ريت شهزادي به ٻه سال پوءِ غم ۾ فوت ٿي وئي.[33] اچ کي اندخود جي جنگ ۾ 1204ع ۾ ملڪ ناصرالدين ايتم جي وفات تائين سندس حوالي رکيو ويو. ان کان پوءِ اهو ناصر الدين قباچه جي قبضي هيٺ آيو.[34]

ڏکڻ پنجاب جي فتح کان پوءِ محمد غوري 1181ع ۾ آخري غزنوي حڪمران خسرو ملڪ هيٺ رهيل غزنوي مضبوط قلعن تي آخري حملا شروع ڪيا. هن عرصي ۾ پنجاب جو کوکر قبيلو ڄمون جي حڪمرانن جي تابع هو، پر خسرو ملڪ کين پنهنجي حمايت جي بدلي ۾ خراج ڏيڻ بند ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. هن اتحاد کان پوءِ محمد غوري طرفان لاهور جي ناڪام گهيري جي جواب ۾ سيالڪوٽ جي قلعي جو گهيرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي.[35]

1182ع ۾ محمد ڏکڻ طرف هڪ قوسي رستي سان سنڌ جي عربي سمنڊ واري ڪناري تي واقع بندري شهر ديبل تائين ويو ۽ سومرن کي مطيع ڪيو. محمد غوري جي لاهور جي ٻئي گهيري ۾ خسرو ملڪ ڪاميابيءَ سان قيد ڪيو ويو ۽ 1186ع ۾ غزنوي حڪومت جو خاتمو ٿيو. محمد غوري، خسرو ملڪ جي محفوظ گذر جي بدلي ۾ هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري پنهنجي وعدي جي ڀڃڪڙي ڪندي، کيس غرجستان جي قلعي ۾ قيد ڪيو. خسرو ملڪ کي فيروزڪوه ۾ غياث الدين محمد ڏانهن موڪليو ويو، جتي لڳ ڀڳ 1192ع ۾ کيس ۽ سندس سڄي خاندان کي قتل ڪيو ويو.[36][37]

غزنوي حڪمرانن کي ختم ڪرڻ کان پوءِ محمد هاڻي اسٽريٽجڪ سنڌو ماٿري تي، جنهن ۾ پنجاب جو وڏو حصو شامل هو، پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.[38][39] هن ملا سراج الدين کي، جيڪو سندس والد جي درٻار ۾ اعليٰ رتبي جو قاضي هو، نون فتح ڪيل غزنوي علائقن ۾ عدليه کاتي جو سربراهه مقرر ڪيو ۽ کيس ملتان جو انتظام به ڏنو. سندس پٽ منهاج السراج جوزجاني، جيڪو 1193ع ۾ ڄائو، بعد ۾ 1260ع ۾ طبقات ناصري لکيو، جيڪو وچئين دور ۾ غوري خاندان ۽ دهلي سلطنت بابت هڪ اهم ۽ عظيم تاريخي ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.[40][36]

ترائن جي پهرين جنگ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ترائن جي پهرين جنگ

1190ع ۾ سنڌ ۽ اولهندي پنجاب ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، غوري سپهه سالارن اوڀر پنجاب جي علائقي تي حملا شروع ڪيا ۽ اڄوڪي ڀارتي پنجاب ۾ پرتھوي راج چوهاڻ جي سلطنت جي اتر-اولهندي سرحد تي واقع ڀٽنڊا جو قلعو فتح ڪيو. محمد، تلڪ جي قاضي ضياءُ الدين کي 1200 گهوڙيسوارن سان قلعي جو گورنر مقرر ڪرڻ کان پوءِ، اها خبر ملي ته پرتھوي راج جي فوج سندس تابع شهزادي گووند راءِ جي اڳواڻيءَ ۾ قلعي جو گهيرو ڪرڻ لاءِ اچي رهي آهي. ٻئي فوجون آخرڪار اڄوڪي هرياڻا ۾ ٿانيسر کان 24 ڪلوميٽر پري ترائن شهر جي ويجهو آمهون سامهون ٿيون.

جنگ جي شروعات گهوڙيسوار مملوڪ تيراندازن جي حملي سان ٿي، جنهن جو جواب پرتھوي راج ٽن پاسن کان جوابي حملي سان ڏنو ۽ جنگ تي غالب اچي ويو. محمد ذاتي مقابلي ۾ گووند راءِ کي زخمي ڪيو[lower-alpha 1] ۽ ان عمل ۾ پاڻ به زخمي ٿيو؛ پوءِ سندس فوج پوئتي هٽي وئي[42] ۽ پرتھوي راج جي فوج کي فاتح سمجهيو ويو.

جوزجاني موجب زخمي محمد کي جنگ جي ميدان مان هڪ خلجي گهوڙيسوار کڻي ويو.[43] زين المعاصر جو هڪ بلڪل مختلف بيان دعويٰ ڪري ٿو ته گووند راج سان جنگ ۾ زخمي ٿيڻ کان پوءِ محمد بيهوش ٿي ويو، ۽ سندس فوج کيس مئل سمجهي بي ترتيبيءَ سان پوئتي هٽي وئي. پوءِ سندس ڪجهه سپاهي رات جو جنگ جي ميدان تي سندس لاش ڳولڻ آيا. سخت زخمي هجڻ جي باوجود محمد پنهنجن سپاهين کي سڃاڻي ورتو؛ سپاهي کيس زنده ڏسي خوش ٿيا ۽ کيس کٽوليءَ ۾ جنگ جي ميدان مان غزني کڻي ويا.[44] پر زين المعاصر جو بيان ڪنهن ٻئي همعصر يا بعد واري مؤرخ وٽ تصديق نٿو ٿئي، جنهن ڪري ان جي صداقت شڪي سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته جوزجاني جو بيان وڌيڪ معتبر ڄاتو وڃي ٿو.[36]

ضياءُ الدين جي ماتحت تبرهند جي غوري فوجي ڇانوڻي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان اڳ تيرهن مهينا قائم رهي. راجپوت گهيري دوران تيزيءَ سان اڳڀرائي نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ گهيري جا اوزار نه هئا؛ انهيءَ ڪري محمد کي هن عرصي ۾ طاقتور فوج تيار ڪرڻ جو موقعو مليو.[45]

ترائن جي ٻي جنگ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ترائن جي ٻي جنگ
راجپوتن جي آخري مزاحمت، 1192ع ۾ ترائن جي ٻي جنگ جي عڪاسي ڪندي

ترائن ۾ شڪست کان پوءِ محمد انهن غوري، خلجي ۽ افغان اميرن کي سخت سزائون ڏنيون، جيڪي جنگ دوران ڀڄي ويا هئا. انهن جي ڳچين ۾ اناج سان ڀريل ٿيلها ٻڌي کين غزني ۾ گهمايو ويو. جن ان کان انڪار ڪيو، انهن جا سر قلم ڪيا ويا.[46] پوئين وچئين دور جي مؤرخ فرشته وڌيڪ لکي ٿو ته غزني ۾ موجود عوامي روايتن موجب محمد قسم کنيو ته جيستائين هو پنهنجي شڪست جي ذلت جو بدلو نه وٺندو، تيستائين پنهنجي شاهي حرم ۾ نه ويندو ۽ نه ئي جنگ ۾ لڳل زخمن جو علاج ڪرائيندو.[47]

حسين خرمل، جيڪو غورين جو اهم ايراني سپهه سالار هو، غزني مان وڏي فوجي دستي سان گهرايو ويو؛ ان سان گڏ مڪلبي، خربڪ ۽ الله جهڙا آزمودگار جنگي سردار پڻ آندا ويا.[48] محمد راجپوت فوج جي هاٿي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ مٽيءَ ۽ ڪاٺ جا نقلي هاٿي ٺهرائي انهن تي حملا ڪرائي ضروري تياريون ڪيون.[49] ويجهي همعصر مؤرخن جوزجاني ۽ عصامي موجب محمد 1192ع جي جنگ ۾ 120,000 کان 130,000 مڪمل هٿياربند سپاهي آندا.[50] فرشته فيصلائتي جنگ ۾ راجپوت فوج جو تعداد 3,000 هاٿي ۽ 300,000 گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي ڄاڻائي ٿو، جيڪو غالباً وڏو وڌاءُ آهي.[51]

پرتھوي راج چوهاڻ پنهنجا جهنڊا سڏايا هئا، پر هو وقت خريد ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس ٻيا جهنڊا، يعني سندس ماتحت يا اتحادي راجپوت، اڃا نه پهتا هئا.[52] پهرين ترائن جنگ وانگر سڌي مقابلي بدران، غورين راجپوتن کي شڪست ڏيڻ لاءِ فريب ۽ سفارتڪاريءَ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جيئن حسن نظامي جي تاج المآثر ۾ درج آهي. محمد جي جنگ جي ميدان تي پهچڻ کان پوءِ، راجپوت اڳواڻ پرتھوي راج مبينا طور امن لاءِ رسمي پيغام موڪليو، جنهن ۾ چيو ويو ته “توهان لاءِ مناسب آهي ته پنهنجي ملڪ واپس وڃو، ۽ اسان جو توهان جي پٺيان اچڻ جو ارادو ناهي.” جواب ۾ محمد چيو ته هو پنهنجي حڪمران ڀاءُ جي حڪم تي چئلينجن کي منهن ڏيڻ آيو آهي، ۽ صلح لاءِ سفير موڪلڻ جي تجويز ڏني.[53]

حسن نظامي، محمد عوفي ۽ فرشته جي بيانن موجب، واضح ٿيو ته محمد فريب ڪري رهيو هو، پر پرتھوي راج ان کي حقيقي صلح سمجهي تجويز قبول ڪئي. ايندڙ ڏينهن صبح سوير غورين راجپوت فوج تي حملو ڪيو. حملو سج اڀرڻ کان اڳ ٿيو، جنهن ڪري چاهمانا فوج اوچتو پڪڙجي وئي، ڇاڪاڻ ته انهن رات حملو ٿيڻ جي اميد نه رکي هئي.[54] جيتوڻيڪ اهي جلدي پنهنجي صفن ۾ اچي ويا، پر اوچتي حملي سبب کين نقصان ٿيو. جوزجاني غوري فوج جي ڪاميابي جو سبب 10,000 چونڊيل گهوڙيسوار تيراندازن کي قرار ڏنو، جن کي محمد راجپوت فوج جي هاٿي دستن کان ٿورو پري بيهاريو هو، ۽ جن آخرڪار “ڪافر لشڪر” کي منتشر ڪري ڇڏيو.[52] پرتھوي راج کي جنگ دوران سرسوتي درياهه، اڄوڪي سرسا، جي ڪناري تي گرفتار ڪري مختصر ڪارروائيءَ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.[50]

فتح کان پوءِ محمد چاهمانا سلطنت جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو ۽ سندن گادي اجمير کي لٽيو، جتي غورين ڪيترن هندو مندرن جي بي حرمتي ڪئي.[55]

محمد سرسا، هانسي، سامانا ۽ ڪوهرام جهڙن اهم فوجي مرڪزن تي قبضو ڪري مضبوط فوجي ڇاوڻيون قائم ڪيون.[56] پوءِ محمد پرتھوي راج جي نابالغ پٽ گووندراج چوٿون کي پنهنجي ڪٺ پتلي حڪمران طور مقرر ڪيو، ان شرط سان ته هو وڏو خراج ادا ڪندو.[57] پر سندس چاچي هري راج جي بغاوت کان پوءِ گووندراج رڻٿمڀور ڏانهن وڃڻ تي مجبور ٿيو، جتي هن چاهمانا خاندان جي نئين شاخ قائم ڪئي. هري راج ٿوري وقت لاءِ اجمير مان غوري فوجي ڇاوڻي کي ڪڍي ڇڏيو، پر بعد ۾ قطب الدين ايبڪ هٿان شڪست کاڌائين. پوءِ هري راج پاڻ کي چتا تي ساڙي ڇڏيو، ۽ غورين اجمير تي ٻيهر قبضو ڪري ان کي مسلمان گورنر جي حوالي ڪيو.[58]

دهلي به 1193ع ۾ محمد ۽ قطب الدين ايبڪ هٿان فتح ٿي.[59] پر اجمير ۾ اڳ اختيار ڪيل پاليسي جاري رکندي، دهلي ۾ به خراج جي بدلي ۾ هڪ راجپوت شهزادي کي ڪٺ پتلي حڪمران بڻايو ويو، جيڪو ممڪن طور گووندراج جو پٽ هو، جيڪو ترائن ۾ مارجي ويو هو. پر جلد ئي غداريءَ جي الزام ۾ کيس هٽايو ويو.[60][61]

محمد اتر هندستان جي ميدان ۾ حملا جاري رکيا. پر پوءِ هو خوارزمي سلطنت خلاف ماوراءُالنهر ۾ غوري واڌاري ۾ مصروف ٿي ويو، ڇاڪاڻ ته سندس ڀاءُ غياث الدين جي صحت خراب ٿيڻ لڳي هئي. فخر مدبر ۽ منهاج السراج جوزجاني موجب، محمد ترائن جي ٻي جنگ کان پوءِ ايبڪ کي اتر هندستان ۾ غوري علائقن جو منتظم مقرر ڪيو.[62][63][64] سندس نائبن، قطب الدين ايبڪ، بهاءُ الدين تغرل، بختيار خلجي ۽ يلدوز، مقامي رياستن تي حملا ڪيا ۽ هندستاني برصغير ۾ سندس سلطنت کي اوڀر ۾ بنگال جي اتر-اولهندي حصن، اتر ۾ اجمير ۽ رڻٿمڀور (راجستان)، ۽ ڏکڻ ۾ اجين جي سرحدن تائين وڌايو.[65]

وڌيڪ مهمون

[سنواريو]
بنگال ۾ محمد بختيار خلجي جو سڪو (1204ع–1206ع). معز الدين محمد بن سام جي نالي سان ضرب ڪيل، تاريخ سنوَت 1262 (1204ع).
سامهون پاسو: گهوڙيسوار ۽ چوڌاري ناگري لکت: سنوَت 1262 ڀادرپد، “آگسٽ، سال 1262”. پٺيون پاسو: ناگري لکت: srīma ha/ mīra mahama /da sāmaḥ، “سريمان امير محمد [بن] سام”.

ايبڪ طرفان دهلي دوآب ۽ ان جي ڀرپاسي غوري حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، محمد گنگا ماٿريءَ ۾ غوري اقتدار کي وڌيڪ وڌائڻ لاءِ هندستان واپس آيو. ان سلسلي ۾ 1194ع ۾ هن 50,000 گهوڙيسوارن جي فوج سان جمنا درياهه پار ڪيو، جتي سندس مقابلو راجپوت گهاهڙوالا بادشاهه جيه چندر جي فوجن سان چنداور جي جنگ ۾ ٿيو. غوري فوج فتح حاصل ڪئي، جيه چندر جنگ ۾ مارجي ويو ۽ سندس فوج جو وڏو حصو قتل ٿي ويو. جنگ کان پوءِ غورين اسني جو قلعو ورتو، جتي گهاهڙوالن جو شاهي خزانو لٽيو ويو، ۽ پوءِ زيارتي شهر وارانسي تي قبضو ڪيو ويو، جنهن کي لٽيو ويو ۽ ان جا ڪيترائي مندر تباهه ڪيا ويا.[66] گهاهڙوالا گادي قنوج 1198ع ۾ غوري سلطنت ۾ شامل ڪئي وئي.[60][67][68] هن مهم دوران سارناتھ جو ٻڌ شهر به لٽيو ويو.[68][69]

بيانه جي فتح

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گواليار جو گهيرو (1196ع)

محمد لڳ ڀڳ 1196ع ۾ ٻيهر هندستاني سرحد ڏانهن موٽيو، ته جيئن موجوده راجستان ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪري. ان وقت بيانه جو علائقو جادون راجپوتن جي هڪ فرقي جي قبضي ۾ هو. محمد، قطب الدين ايبڪ سان گڏ، اڳتي وڌيو ۽ ٿنڪر جو گهيرو ڪيو، جنهن جو حڪمران ڪمار پال شڪست کاڌي. محمد قلعي کي پنهنجي سينيئر غلام بهاءُ الدين تغرل جي حوالي ڪيو، جنهن بعد ۾ سلطان ڪوٽ قائم ڪيو ۽ ان کي پنهنجو مضبوط مرڪز بڻايو.[70][71]

ٿنڪر جي فتح کان پوءِ بهاءُ الدين تغرل گوالیار جي قلعي کي به ماتحت ڪيو، جتي پريهار سردار سلخڻ پال ڊگهي گهيري کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ غوري بالادستي قبول ڪئي.[72] محمد جي قتل کان پوءِ تغرل بيانه ۾ پاڻ کي سلطان سڏائڻ لڳو.[73]

1197ع ۾ قطب الدين ايبڪ گجرات تي حملو ڪيو ۽ اوچتي حملي کان پوءِ سروهي ۾ ڀيما ٻيون کي شڪست ڏني، پوءِ سندس گادي انهلوارا کي لٽيو. اهڙيءَ طرح ايبڪ 1178ع ۾ ساڳئي هنڌ محمد غوري جي شڪست جو بدلو ورتو.[74]

وچ ايشيا ۾ جدوجهد

[سنواريو]

محمد پنهنجي ڀاءُ جي اولهه طرف خوارزمين خلاف توسيعي مهمن ۾ مدد جاري رکي، جڏهن ته هو اوڀر طرف هندستان ۾ به پنهنجون فتوحات وڌائيندو رهيو. ان دوران خراسان ۾ سلطان شاهه پنهنجي ڀاءُ علاءُ الدين تڪش هٿان، جيڪو قراختائي لشڪر جي مدد سان اڳتي وڌيو هو، شڪست کاڌي. نتيجي ۾ علاءُ الدين تڪش ڊسمبر 1172ع ۾ خوارزم جي تخت تي ويٺو. سلطان شاهه غوري ڀائرن وٽ پناهه وٺي آيو ۽ درخواست ڪيائين ته هو سندس ڀاءُ تڪش کي اقتدار تان هٽائڻ ۾ مدد ڪن. جيتوڻيڪ گوري ڀائرن سندس عزت سان آجيان ڪئي، پر هن کي فوجي مدد ڏيڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن تڪش سان سٺا لاڳاپا هئا.[75] سلطان شاهه پوءِ خراسان ۾ پنهنجي هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪئي ۽ پنهنجي گورنر بهاالدين تغرل سان گڏجي غور جي علائقن تي حملا ۽ ڦرلٽ شروع ڪئي. ان صورتحال ۾ غياث الدين محمد، محمد کان مدد گهري، جيڪو ان وقت هندستاني مهمن ۾ مصروف هو. محمد غزني مان پنهنجي فوج سان روانو ٿيو. گوري جا باجگذار حڪمران، باميان جو شمس الدين محمد ۽ هرات جو تاج الدين، به پنهنجي فوجن سميت خوارزمين خلاف هن مهم ۾ شامل ٿيا.[76] غوري فوجن ڪيترن مهينن جي مهم کان پوءِ مرغاب درياهه جي ڪناري تي سلطان شاهه کي فيصلاڪن شڪست ڏني. هرات جي سندس گورنر بهاالدين تغرل کي قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ سلطان شاهه مرو ڏانهن ڀڄي ويو.[77] غورين پنهنجي فتح کان پوءِ هرات ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو.[78] سلطان شاهه 1191ع ۾، غالباً منشيات جي وڌيڪ استعمال سبب، وفات ڪري ويو.[77]

مورخ اي. بي. ايم. حبيب الله جي راءِ موجب غوري هرات کان سواءِ خراسان ۾ وڌيڪ ڪو علائقو پنهنجي سلطنت ۾ شامل نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ باقي علائقا علاءُ الدين تڪش جي قبضي ۾ رهيا.[78] 1193ع تائين تڪش ايران جي وڏي حصي ۽ بحرِ قزوين جي اوڀر وارن علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.[79] ان جي ابتڙ، سي. اي. بوسورٿ جو خيال آهي ته غورين مرو واري فتح کان پوءِ خراسان جو ڪجهه حصو پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو هو.[14]

خراسان

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اندخود جي جنگ

1200ع ۾ تڪش جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سوال تي علاءُ الدين شاهه خوارزم ۽ سندس ڀائٽي هندو خان وچ ۾ مختصر تڪرار پيدا ٿيو. غوري ڀائرن هن موقعي مان فائدو ورتو ۽ خوارزمي گهراڻي جي اندروني افراتفري دوران محمد ۽ غياث الدين نيشابور، مرو ۽ طوس جهڙن نخلستاني شهرن تي قبضو ڪري ورتو ۽ گرگان تائين پهچي ويا. اهڙيءَ طرح غورين پهريون ڀيرو مختصر عرصي لاءِ خراسان جي وڏي حصي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.[80][81]

پر سندن اها ڪاميابي گهڻي عرصي تائين قائم نه رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ علاءُ الدين آگسٽ 1200ع ۾ خوارزم جي تخت تي ويهڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو[82] ۽ 1201ع تائين پنهنجي وڃايل علائقن تي ٻيهر قبضو ڪري ورتائين.[83] گورين خلاف ڪاميابين باوجود علاءُ الدين محمد وٽ صلح لاءِ سفير موڪليو، شايد ان ڪري ته هو پنهنجي توجهه قراختائين خلاف جدوجهد تي مرڪوز ڪري سگهي. پر هيءَ ڪوشش ناڪام وئي ۽ محمد ٻيهر پنهنجي فوج سان نيشابور ڏانهن وڌيو، جنهن علاءُ الدين کي شهر جي ڀتين اندر پناهه وٺڻ تي مجبور ڪيو. محمد طوس ۽ هرات ٻيهر فتح ڪيا ۽ ڀرپاسي جي علائقن کي لٽيو.[84]

اڪيلي حڪمراني

[سنواريو]

غياث الدين محمد ڪيترن مهينن جي بيماريءَ کان پوءِ 13 مارچ 1203ع تي هرات ۾ وفات ڪري ويو.[85] گڏيل حڪمراني جي سينيئر شريڪ جي وفات کان پوءِ محمد السلطان الاعظم (يعني ”سڀ کان وڏو سلطان“) جو لقب اختيار ڪيو.[86]

قطب مينار جي هڪ ڪتبي ۽ هندستان ۾ جاري ڪيل سندس ڪجهه سون جي سڪن تي محمد کي سڪندر الثاني (ٻيو سڪندر اعظم) سڏيو ويو آهي.[87] سندس درٻاري کيس اسلام جو علمبردار قرار ڏيندا هئا ۽ سلطانِ غازي جو لقب ڏيندا هئا. انهن سندس هندستاني مهمن کي لشڪرِ اسلام ۽ لشڪرِ ڪفار جي وچ ۾ جنگ طور پيش ڪيو.[88]

غياث الدين جي وفات ڪجهه عرصي لاءِ محمد جي توجهه رياستي معاملن کان هٽائي ڇڏي. ان موقعي جو فائدو وٺندي، خوارزمي فوجن مرو تي قبضو ڪري ورتو ۽ گوري گورنر ڪرانگ جو سر قلم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ محمد پنهنجي ڀائٽي الپ غازي کي هرات جو نگران مقرر ڪري ڇڏيو هو.[89] محمد غوري، شايد پوري خوارزمشاهي سلطنت تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان، هرات بدران سڌو خوارزم جي گاديءَ واري شهر گرگانج جو گهيرو ڪيو. ان دوران خوارزمي فوجون هرات جو گهيرو ڪري رهيون هيون. علاءُ الدين پسپا ٿيو ۽ بيحد پريشان ٿي قراختائين کان مدد گهري. قراختائين هڪ وڏي فوج موڪلي، جنهن خوارزمين جي مدد ڪئي. قراختائي فوج جي دٻاءَ سبب محمد کي گرگانج جو گهيرو ختم ڪري واپس فيروزڪوه ڏانهن موٽڻو پيو. پر واپسيءَ دوران قراختائي ۽ قراخاني سلطنت جي گڏيل فوجن، تنيڪو ۽ عثمان بن ابراهيم جي اڳواڻيءَ ۾، 1204ع ۾ اندخود جي جنگ ۾ کيس سخت شڪست ڏني.[90]

محمد کي وڏي تاوان ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ موٽڻ جي اجازت ملي. هن تاوان ۾ ڪيترائي هاٿي ۽ وڏي مقدار ۾ سون شامل هو.[91] منهاج سراج جوزجاني موجب محمد ۽ تنيڪو وچ ۾ صلح جون ڳالهيون سمرقند جي عثمان بن ابراهيم ڪرايون، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نه پيو چاهي ته ”اسلام جو سلطان“ ”ڪافرن“ جي قيد ۾ وڃي.[92] هن شڪست کان پوءِ غوري سلطنت هرات ۽ بلخ کان سواءِ خراسان جي تقريباً سڀني علائقن تان پنهنجو قبضو وڃائي ويٺي.[93] نتيجي طور محمد غوري مجبوريءَ ۾ خوارزمين سان صلح ڪرڻ تي راضي ٿيو.[94]

قتل

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جهلم جي جنگ (1206)


محمد غوري جو قتل 15 مارچ 1206ع تي پنجاب جي ڌاميڪ ۾ پيش آيو. هن واقعي بابت مختلف ذريعن ۾ مختلف قاتلن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ پنجابي کوکر قبيلو ۽ اسماعيلي شيعا شامل آهن. قتل جو سبب عام طور تي غوري مهمن کان پوءِ پيدا ٿيل تڪرارن کي قرار ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي مسلمان مؤرخن، جهڙوڪ منهاج سراج جوزجاني، فرشته ۽ ابن الاثير هن واقعي جو ذڪر ڪيو آهي. هن قتل کان پوءِ غوري سلطنت جي تيزيءَ سان زوال جي شروعات ٿي.

پسمنظر

[سنواريو]

محمد غوري 1204ع ۾ اندخود جي جنگ ۾ خوارزمي ترڪن هٿان شڪست کاڌي، جنهن سندس فوجي شهرت کي سخت ڌڪ رسايو. هن شڪست جي خبر سڄي سلطنت ۾ پکڙجي وئي. ان کان پوءِ کوکر ۽ پنجاب جي ٻين قبيلن، جيڪي ڪوھِ جُود ۽ لاهور جي ٽڪرين جي وچ ۾ رهندا هئا، راءِ سال، بڪان ۽ سرکا جي اڳواڻيءَ ۾ بغاوت شروع ڪئي. انهن غزني ۽ لاهور جي وچ وارو رستو مڪمل طور بند ڪري ڇڏيو، ايتري حد تائين جو ”هڪ به ماڻهو اتان گذري نه سگهيو“.

ابن الاثير پڻ لکي ٿو ته هندستان جي گهڻن ماڻهن به انهن جو ساٿ ڏنو ۽ لاهور ۾ غوري امير جي فرمانبرداري ختم ڪري ڇڏي، جڏهن⁠تہ لاهور کي به ڦريو ويو.[95][96]

اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي ته هن بغاوت جي نتيجي ۾ لاهور ڪجهه وقت لاءِ باغين جي قبضي ۾ هليو ويو ۽ ملتان ۾ غوري گورنر به شڪست کاڌي.[97]

محمد غوري ٻين صوبن ۾ بغاوتن کي دٻائي پنهنجي سلطنت ۾ استحڪام بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي توجهه وچ ايشيا ڏانهن موڙي، جتي هو اندخود واري شڪست جو بدلو وٺڻ ۽ خراسان ۾ وڃايل علائقن کي ٻيهر حاصل ڪرڻ چاهيندو هو. انهيءَ مقصد لاءِ جولاءِ 1205ع تائين بلخ ۾ سندس گورنر موجوده ازبڪستان جي شهر ترمذ جو گهيرو ڪيو ۽ مختصر مزاحمت کان پوءِ شهر تي قبضو ڪري ورتو. اتي موجود قراختائي فوج کي ختم ڪيو ويو ۽ شهر جي انتظام جو اختيار سندس پٽ حوالي ڪيو ويو.[98]

ان کان پوءِ محمد غوري جهلم جي ويجهو باغين سان جنگ ۾ داخل ٿيو. منهاج سراج جوزجاني لکي ٿو ته جنگ پورو ڏينهن جاري رهي ۽ هڪ موقعي تي غوري فوج تقريباً پسپا ٿيڻ تي مجبور ٿي وئي. ان وقت التتمش هڪ محفوظ فوجي دستي سان پهتو، جنهن جنگ جو پاسو بدلائي ڇڏيو. نتيجي ۾ غوري فوج فتح حاصل ڪئي ۽ کوکرن جو وڏي پيماني تي قتلِ عام ڪيو ويو.[99]

التتمش جي بهادريءَ جي اعتراف طور محمد غوري کيس خاص خلعت عطا ڪئي. جوزجاني موجب محمد غوري ان موقعي تي التتمش کي غلاميءَ مان به آزاد ڪيو، جيتوڻيڪ سندس اصل مالڪ قطب الدين ايبڪ پاڻ اڃا غلام هو.[100]

قتل

[سنواريو]

ڪيترن ئي ذريعن موجب محمد غوري جو قتل پنجاب جي ڌاميڪ ۾ ٿيو. تاريخِ الفي، جيڪا مغل شهنشاهه اڪبر جي حڪم تي مرتب ڪئي وئي هئي، بيان ڪري ٿي ته هي ڪارروائي کوکرن ڪئي، جن جا مائٽ محمد غوري طرفان سندن بغاوت دٻائڻ دوران ماريا ويا هئا. ساڳيو موقف فرشته پڻ اختيار ڪري ٿو.

تاريخِ الفي موجب قاتلن جي هڪ ٽولي مان هڪ شخص پهرين دروازي جي نگهبان کي زخمي ڪيو. سندس دانهن ۽ رڙين سان ماڻهن جو ڌيان اتي ويو، ۽ ان موقعي جو فائدو وٺندي باقي قاتل سلطان تي حملو آور ٿيا ۽ کيس ڪيترائي گهرا زخم رسايا.[101]

ابن الاثير لکي ٿو ته قتل کوکرن ڪيو، پر قاتلن جي ٽولي ۾ ٻه مسلمان به شامل هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي گڏيل کوکر-اسماعيلي ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. هو تفصيل سان بيان ڪري ٿو ته ”ڪافر کوکرن جو هڪ ٽولو سندس لشڪر جي پٺيان لڳو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطان سندن ماڻهن کي قتل ڪيو هو ۽ ڪيترن کي قيدي بڻايو هو. انهن کيس قتل ڪرڻ جو پڪو ارادو ڪيو هو.“ ابن الاثير موجب قاتلن سلطان کي چويهه زخم هنيا.[102]

هو وڌيڪ لکي ٿو ته قتل ان وقت ٿيو، جڏهن محمد غوري لاهور مان واپس اچي رهيو هو ۽ شام جي نماز جي وقت ڌاميڪ ۾ ترسيل هو. ابن الاثير اسماعيلي عنصر جي شموليت بابت به وضاحت ڪري ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اسماعيلي محمد غوري جي خراسان تي ممڪن حملي کان ڊڄندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس فوج اڳ ئي سندن هڪ قلعي جو گهيرو ڪري چڪي هئي.[103]

جامع التواريخ پڻ قاتلن کي کوکر قرار ڏئي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به ٻڌائي ٿو ته امام فخرالدين، جيڪو محمد غوري سان گڏ رهندو هو، هن معاملي سان لاڳاپيل هو.[104]

ابن الاثير به هن الزام جو ذڪر ڪري ٿو، پر سندس مطابق هي الزام ”غزني جي شرپسند ماڻهن“ طرفان لڳايو ويو، جن دعويٰ ڪئي ته امام فخرالدين قاتلن کي موڪليو هو ۽ کيس خوارزمي شاهه طرفان اڪسايو ويو هو. انهيءَ الزام کان پوءِ فخرالدين جي جان کي خطرو پيدا ٿيو، تنهن ڪري غوري وزير کيس ڳجهي نموني محفوظ هنڌ منتقل ڪري ڇڏيو.[105]

جانشيني

[سنواريو]

محمد جو واحد اولاد سندس ڌيءَ هئي، جيڪا سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري وئي هئي.[106] دَمياڪ ۾ سندس قتل کان پوءِ جانشيني بابت سندس غلامن ۽ ٻين سينيئر غوري اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو دور شروع ٿيو. غزني ۽ فيروزڪوه جي غوري اشرافيا بها الدين سام ثاني جي جانشيني جي حمايت ڪئي، جيڪو باميان واري شاخ سان تعلق رکندو هو، جڏهن ته سندس ترڪ غلام غياث الدين محمود جي حمايت ڪندا هئا، جيڪو سندس ڀائٽي ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين جو پٽ هو.[107] پر بها الدين 24 فيبروري 1206ع تي بيماري سبب غزني ڏانهن پنهنجي سفر دوران وفات ڪري ويو.[108][93]

اهڙيءَ طرح 1206ع ۾ محمد کان پوءِ غياث الدين محمود حڪمران بڻيو، جيتوڻيڪ گنگا ماٿري ۾ سندس اڪثر فتحون محمد جي نائبن قطب الدين ايبڪ، تاج الدين يلدز، بهاالدين تغرل، ناصر الدين قباچه ۽ محمد بختيار خلجي جي قبضي هيٺ هيون، جيڪي پنهنجي معاملن بابت غياث الدين محمود سان بمشڪل ئي صلاح مشورو ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اهي کيس خراج ادا ڪندا رهيا.[109] پنهنجي دورِ حڪومت دوران محمود سرڪاري طور ايبڪ ۽ يلدز کي «آزادي نامو» (منومشن) عطا ڪيو.[110][111] اهڙيءَ طرح غلاميءَ مان آزاد ٿيڻ ۽ محمود کان «ڇتر» جي سرمايه ڪاري حاصل ڪرڻ کان پوءِ يلدز 1206ع ۾ غزني جو بادشاهه بڻجي ويو،[111] جڏهن ته ايبڪ لاهور ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو (۽ 1208ع ۾ آزاديءَ جو اعلان ڪيو)، جنهن سان دہلي سلطنت جو بنياد پيو. مورخ اقتدار عالم خان هن ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪيو آهي ته ايبڪ پاڻ کي «سلطان» سڏايو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪن جي شاهدي مان اها ڳالهه ثابت نٿي ٿئي.[112] جلد ئي محمود کي علاءُ الدين شاهه خوارزم جي بالادستي قبول ڪرڻي پئي (جنهن جو ثبوت سڪن مان ملي ٿو، جتي هن پنهنجي نالي سان گڏ علاءُ الدين جو نالو به سڪن تي هڻايو ۽ سندس نالو خطبي ۾ به پڙهايو ويندو هو، تان جو 1212ع ۾ سندس قتل ٿي ويو).[113]

ان کان پوءِ خوارزمين غوري علائقن ۾ پنهنجي ڪٺ پتلي حڪومت قائم ڪئي، جيتوڻيڪ يلدز 1213ع ۾ کين پوئتي ڌڪي ڇڏيو،[114] پر پوءِ علاءُ الدين غوري سلطنت جو مڪمل خاتمو آڻي فيروزڪوه کي 1215ع ۾ ضياءُ الدين علي کان پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو،[115] جيڪو يا ته سندس قيد ۾ فوت ٿي ويو (۽ ايران ۾ ساڙيو ويو) يا جلاوطنيءَ ۾ دهلي هليو ويو.[108] علاءُ الدين ساڳئي سال باميان واري شاخ جي آخري غوري حڪمران جلال الدين علي کي به شڪست ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيو. اهڙيءَ طرح شنسباني خاندان جو وجود 1215ع تائين ختم ٿي ويو.[116][93] تقريباً ساڳئي وقت يلدز کي به غزني مان هٽايو ويو. پوءِ هو دهلي ڀڄي آيو ۽ محمد غوري جي فتح ڪيل علائقن جي جانشينيءَ تي پنهنجو دعويٰ پيش ڪيو. بهرحال، 1216ع ۾ التمش کيس ترائن ۾ شڪست ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيو.[117]

غلامن سان لاڳاپا

[سنواريو]

جوزجاني جي طبقات ناصري (تقريباً 1260ع) موجب، محمد پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪيترائي غلام خريد ڪيا، جيڪي جوزجاني جي بيان مطابق اوڀر ۾ پنهنجي صلاحيتن سبب مشهور ٿيا. محمد هڪ نوجوان قباچه خريد ڪيو، جيڪو غلاميءَ ۾ وڪرو ٿيو هو ۽ بعد ۾ غوري سلطان پاران کيس ڪرمان ۽ سنجار جا علائقا سندس اقطا طور عطا ڪيا ويا. هن پنهنجن غلامن کي محبت سان پاليو ۽ کين پنهنجن پٽن ۽ جانشينن وانگر سمجهيو، خاص ڪري پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ جڏهن هو پنهنجي غوري خاندان کان مايوس ٿي ويو هو.[118] هڪ ٻئي همعصر مصنف فخر مدبر، جيڪو قطب الدين ايبڪ جي سرپرستيءَ هيٺ لکندو هو، پڻ محمد لاءِ هر هڪ ترڪ غلام («بندگان») جي اهميت تي زور ڏنو. هن ايبڪ جي تعريف ڪئي ته هن پنهنجي آقا جي اعتماد کي برقرار رکيو.[119] محمد جا غلام گنگا-جمنا دوآب ۾ غوري فتوحات جي توسيع ۽ استحڪام ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا، جڏهن ته محمد خراسان جي معاملن ۾ مصروف هوندو هو. انهن اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پوءِ به محمد کي پنهنجو اعليٰ آقا تسليم ڪندا رهيا.[120]

محمد بعد ۾ پنهنجي غلامن جي خاندانن وچ ۾ اندرشادي (Endogamy) جي روايت مطابق شاديون ڪرائڻ جو بندوبست ڪيو. انهن اتحادين مان نمايان شاديون تاج الدين يلدز جي ڌيئرن جون قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه سان هيون. ايبڪ جون ٻه ڌيئرون پڻ قباچه سان پرڻايون ويون.[121] اها پاليسي ايبڪ به جاري رکي، جنهن پنهنجي ڌيءَ جي شادي پنهنجي غلام التمش سان ڪرائي.[122]

عوامي روايتن موجب، جڏهن درٻار جي هڪ اهلڪار افسوس ظاهر ڪيو ته سلطان (محمد) جو ڪو مرد وارث نه آهي، ته هن جواب ڏنو:

"ٻين بادشاهن جا شايد هڪ يا ٻه پٽ هجن، پر منهنجا هزارين پٽ آهن، يعني منهنجا ترڪ غلام، جيڪي منهنجين سلطنتن جا وارث بڻجندا، ۽ منهنجي وفات کان پوءِ به انهن علائقن ۾ خطبي (جمعي جي وعظ) ۾ منهنجو نالو زنده رکندا."

— محمد غوري پنهنجي جانشيني بابت[123]

ورثو

[سنواريو]
1200ع ۾ محمد غوري ۽ غياث الدين محمد جي دورِ حڪومت دوران غوري سلطنت جي سڀ کان وڏي وسعت

محمد ۽ سندس وڏي ڀاءُ غياث الدين محمد جي گڏيل حڪمراني (دو-اقتداري) دوران غوري اوڀر جي اسلامي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ بڻجي اڀريا.[124] سندن دورِ حڪومت ۾ غوري پنهنجي علائقائي توسيع جي بلند ترين حد تي پهتا، جڏهن هو مختصر عرصي لاءِ اهڙي سلطنت تي حڪمران رهيا جيڪا اوڀر کان اولهه تائين 3000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پکڙيل هئي. انهن سالن دوران سندن سلطنت موجوده اوڀر ايران جي گرگان کان موجوده بنگلاديش جي لکناوتي تائين ۽ هماليه جي دامن کان ڏکڻ ۾ سنڌ (پاڪستان) تائين ڦهليل هئي.[125][126][80][81]

اندخود جي تباهي ۽ محمد جي قتل کان هڪ ڏهاڪي اندر شنسباني خاندان جي زوال، گڏوگڏ چنگيز خان جي عروج، جنهن تاريخ جي سڀ کان وڏي متصل سلطنت قائم ڪئي، سبب اتر هندستان ۽ پاڪستان، خراسان ۽ فارس ۾ غورن جي مختصر عرصي واري ڪاميابين کي وچ ايشيا جي وڌيڪ طاقتور اسلامي سلطنتن جي مقابلي ۾ گهٽ اهميت وارو سمجهيو ويو.[127] جيتوڻيڪ محمد ماوراءُالنهر ۾ پنهنجي ترڪ خوارزمي مخالفن خلاف گهڻو ڪامياب نه رهيو،[128] پر برصغير ۾ سندس ڪاميابين جا انتهائي گهرا اثر پيا. تيرهين صديءَ جي تاريخي ڪتاب جوامع الحڪايات ۾ محمد عوفي لکيو آهي ته سلطان (محمد غوري) جو «خطبو» هرات کان آسام تائين سڀني مسجدن ۾ پڙهيو ويندو هو.[129] ترائن جي ٻي جنگ ۾ پرتھوي راج چوهاڻ ٽيون جي راجپوت فوجن خلاف سندس فيصلائتي فتح کان پوءِ قطب الدين ايبڪ پاران دهلي سلطنت جو بنياد وڌو ويو، جنهن کي بعد ۾ سندس غلام سالار التمش وڌيڪ مضبوط ڪيو.[130][131][132] دهلي سلطنت تيرهين صديءَ دوران منگول سلطنت هيٺ تباهي جي باوجود اها واحد وڏي اسلامي رياست ثابت ٿي جيڪا وچ ايشيا جي تباهيءَ مان بچي وئي.[133][134]

غوري پنهنجي رعيت ۾ گهڻو مقبول نه هئا، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن غزنوي به خراسان جي ماڻهن ۾ غير مقبول هئا. جوزجاني موجب، محمد ڳرا محصول لاڳو ڪيا، ڦرلٽ ڪئي ۽ طوس ۾ موجود ملڪيت تي قبضو ڪيو (جيڪا هڪ امام جي مزار جي حفاظت لاءِ وقف ڪئي وئي هئي) ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني پنهنجي فوج جي خرچن لاءِ استعمال ڪئي. انهن عملن سبب ماڻهن ۾ غورن خلاف ناراضگي پيدا ٿي. جڏهن محمد گرگانج جو گهيرو ڪيو ته مقامي ماڻهن سندس خلاف مزاحمت ڪئي. انهن گهيريل خوارزمي شاهه جي فوجي مدد ڪئي، جنهن بعد ۾ ستر هزار سپاهين تي مشتمل وڏي فوج گڏ ڪري ورتي ۽ آخرڪار محمد کي گهيرو ختم ڪري پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ان کان اڳ جو هو قراختائي فوجن جي گهيري ۾ اچي وڃي ها.[135][136][89]

تنهن هوندي به، محمد جي دورِ حڪومت ۾ غور جو علائقو خوشحال ٿيو ۽ علم ۽ ثقافت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. هن مختلف عالمِ دينن کي به وظيفا ۽ امدادون ڏنيون، جن ۾ مولانا فخرالدين رازي شامل هئا، جن غوري سلطنت جي پٺتي پيل علائقن ۾ اسلامي تعليمات جي تبليغ ڪئي. محمد پنهنجي سلطنت جي تعميراتي ترقيءَ ۾ به مختصر پر اهم ڪردار ادا ڪيو. مثال طور، هن پنهنجي گاديءَ واري شهر غزني ۾ اسلامي چمڪدار ٽائلس سان سينگاريل عمارتون تعمير ڪرايون.[133][137]

يادگارون

[سنواريو]
محمد جي جديد مزار، جيڪا پاڪستاني سائنسدان عبدالقدير خان پاران 1994–1995ع ۾ ڌمياڪ، سوهاوا تعلقو، پاڪستان ۾ تعمير ڪرائي وئي، جتي محمد قتل ڪيو ويو هو.[138] همعصر ذريعن موجب محمد کي اصل ۾ غزني ۾ دفن ڪيو ويو هو.
  • محمد غوري لاءِ هڪ مزار 1994–1995ع ۾ ڌمياڪ ۾ پاڪستاني سائنسدان عبدالقدير خان تعمير ڪرائي، جيڪا بعد ۾ پنجاب جي آثارِ قديمه واري کاتي حوالي ڪئي وئي.[138] ڌمياڪ ۾ سندس قتل کان پوءِ محمد جو لاش غزني ۾ سندس ڌيءَ جي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.[139][140]

سڪا

[سنواريو]

تقريباً 1199ع ڌاري غزني ۾ محمد جي درٻار مان جاري ٿيندڙ سڪا، جيڪي اسلامي دنيا جي سڪن جي معيارن مطابق هئا، تن تي صرف عربي خطاطي موجود هوندي هئي. انهن سڪن جي سامهون واري پاسي تي ڪلمي سان گڏ سندس ڀاءُ غياث الدين محمد جو نالو ۽ لقب لکيل هوندو هو، جڏهن ته پٺئين پاسي تي محمد جو نالو، سندس لقب ۽ خلافت جو لقب درج هوندو هو.[142]

1199ع کان پوءِ محمد ۽ غياث الدين پاران جاري ڪيل سڪن جي نمونن ۾ تبديلي آئي ۽ اهي وڌيڪ روايتي اسلامي طرز ڏانهن مائل ٿي ويا، جتي سڪن جي ٻنهي پاسن تي قرآني آيتون لکڻ شروع ڪيون ويون. سڪن جي هن مذهبي روايت ڏانهن واپسي غالباً ان ڳالهه جي عڪاسي ڪندي هئي ته غياث الدين ۽ محمد پنهنجي فقهي وابستگي ڪرّاميه کان بدلائي اسلامي دنيا جي مکيه حنفي ۽ شافعي مڪتبن ڏانهن منتقل ڪئي هئي، جيئن هو پاڻ کي وسيع اسلامي دنيا سان وڌيڪ ڳنڍي سگهن ۽ پنهنجي نسبتاً غير مرڪزي پس منظر کان مٿاهون مقام حاصل ڪري سگهن.[143]

اتر هندستان ۾ محمد پاران جاري ڪيل سڪا وزن ۽ ڌاتن جي خالصيت بابت هندستاني معيارن تي ٻڌل هئا.[144] بنگال کان سواءِ هندستان ۾ غوري سڪا فتح کان اڳ واري روايت مطابق جاري ٿيندا رهيا، جتي موجوده هندو علامتن سان گڏ محمد جو نالو ناگري لپي ۾ لکيو ويندو هو، جيڪا اتر هندستان جي پڙهيل لکيل اشرافيه جي لپي هئي، نه ڪي عربي.[145]

محمد ۽ سندس نائبن پاران اتر هندستان ۾ جاري ڪيل سڪن تي هڪ پاسي هندو ديوي لکشمي جي تصوير (جيڪا چاهامانا حڪمرانن جي اڳوڻي روايت تي ٻڌل هئي) موجود هوندي هئي، جڏهن ته ٻئي پاسي محمد جو نالو ناگري لپي ۾ سنسڪرت ٻوليءَ ۾ لکيل هوندو هو.[146]

اهڙيءَ طرح دهلي ۾ به غوري حڪمرانن فتح کان اڳ واري جٽل سڪن جي روايت جاري رکي، جنهن تي نندي ڍڳي ۽ «چاهامانا گهوڙيسوار» جي تصوير هوندي هئي. ڍڳي جي چوڌاري محمد جو نالو «شري محمدادا سامي» لکيل هوندو هو، جڏهن ته گهوڙيسوار جي چوڌاري «شري حميره» لکيل هوندو هو.[147]

هندستاني اعزازي لقب شري (لفظي معنيٰ: «روشن» يا «جلال وارو») ۽ حميره، جيڪو عربي لقب امير جو سنسڪرتي روپ هو، ۽ اهي سڀئي ناگري لپيءَ ۾ لکيل هجڻ، جٽل سڪن جي ان روايت سان مطابقت رکندا هئا، جنهن ۾ پنهنجي سڄي تاريخ دوران هندستاني ۽ ايراني ثقافتي علامتن ۽ لساني عنصرن جو امتزاج موجود رهيو.

فنبار بيري فلڊ تبصرو ڪيو آهي ته فتح کان اڳ واري سڪن جي روايت کي جاري رکڻ دراصل غورن پاران هڪ عملي ۽ معاشي ضرورت هئي، جيئن اتر هندستان جي اقتصادي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري سگهجي.[148]

سنيل ڪمار به خزاني مان مليل سڪن جي شاهدي جي بنياد تي وضاحت ڪئي آهي ته محمد پاران جاري ڪيل سڪا مقامي هندستاني مالياتين ۽ بئنڪرن وٽ ساڳئي قدر سان قبول ڪيا ويندا هئا، جنهن قدر سان اڳوڻا راجپوت حڪمرانن جا سڪا قبول ڪيا ويندا هئا، جيتوڻيڪ ان دوران سياسي نظام ۾ تبديلي ۽ اقتدار جي منتقلي ٿي چڪي هئي.[149]


عوامي ثقافت ۾

[سنواريو]

2022ع جي فلم سمراٽ پرتھويراج ۾ مانو وج محمد غوري جو ڪردار ادا ڪيو هو.[150]

ڪتابيات

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 410–411.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  2. ↑ راورٽي, ايڇ. جي. (1881، 1977). Tabaqat-i-Nasiri. جلد 1. انگريزي ترجمو. ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور. ص. 497. {{cite book}}: Check date values in: |year= (مدد)CS1 maint: year (ڳنڍڻو)
  3. ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 411.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  4. ↑ مبارڪ علي, ڊاڪٽر (2005). Essays On The History of Sindh. لاهور: فڪشن هائوس. ص. 28–43.
  5. ↑ Nizami 1970, p. 155-156.
  6. ↑ Flood 2009, p. 95.
  7. 1 2 Habib 1981, p. 108.
  8. ↑ Thomas 2018, p. 59.
  9. ↑ Nizami 1998, p. 181.
  10. 1 2 Wink 1991, p. 138.
  11. 1 2 Habib 1981, p. 109.
  12. ↑ Habib 1981, p. 135.
  13. ↑ Thomas 2018, p. 47-48.
  14. 1 2 3 Bosworth 1968, p. 163.
  15. ↑ Habib 1981, p. 135-136.
  16. 1 2 3 Nizami 1998, p. 182.
  17. ↑ Habibullah 1957, p. 21.
  18. ↑ Habibullah 1957, p. 21-22.
  19. 1 2 Wink 1991, p. 143.
  20. ↑ Bosworth 1968, p. 168-169.
  21. ↑ Habibullah 1957, p. 22.
  22. ↑ Schwartzberg, Joseph E. (1978). A Historical atlas of South Asia. Chicago: University of Chicago Press. ص. 37, 147. ISBN 0226742210. اصل نسخو مان 2022-02-06 تي محفوظ ڪيل. 2026-06-07 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Flood 2009, p. 89.
  24. ↑ Jackson 2000, p. 210.
  25. ↑ Wink 1991, p. 142.
  26. ↑ Hooja 2006, p. 262.
  27. ↑ Chandra 2007, p. 68.
  28. ↑ Khan 2008, p. 116.
  29. ↑ Wink 1991, p. 245.
  30. ↑ Hooja 2006, p. 261.
  31. ↑ Lal 1992, p. 109.
  32. ↑ www.islamicebay.com (1829). History Of The Rise Of The Mahomedan Power In India Volume 1, 2, 3. ص. 95. ...هو ملتان ڏانهن لشڪر وٺي روانو ٿيو، ۽ اهو صوبو مطيع ڪرڻ کان پوءِ اُچ ڏانهن وڌيو. راجا کي سندس قلعي ۾ گهيرو ڪيو ويو؛ پر محمد غوري، اهو ڏسي ته ان جاءِ کي فتح ڪرڻ ڏکيو ٿيندو، راجا جي زال ڏانهن هڪ ڳجهو پيغام موڪليو، جنهن ۾ هن واعدو ڪيو ته جيڪڏهن هوءَ پنهنجو مڙس سندس حوالي ڪري ڇڏي، ته هو ساڻس شادي ڪندو.
    ان بدڪردار عورت جواب موڪليو ته هوءَ پاڻ شاديءَ بابت سوچڻ لاءِ عمر ۾ ڪافي وڏي ٿي چڪي آهي؛ پر سندس هڪ خوبصورت ۽ جوان ڌيءَ آهي، ۽ جيڪڏهن محمد غوري ان سان شادي ڪرڻ ۽ کيس سندس دولت تي آزاد قبضي ۾ ڇڏڻ جو واعدو ڪري، ته هوءَ ڪجهه ڏينهن اندر راجا کي هٽائي ڇڏيندي. محمد غوري اها تجويز قبول ڪئي؛ ۽ هن شهزاديءَ ڪجهه ڏينهن اندر پنهنجي مڙس کي قتل ڪرائڻ جو رستو ڳولي ورتو، ۽ دشمن لاءِ قلعي جا دروازا کولي ڇڏيا.    سانچو:Source-attribution
  33. ↑ www.islamicebay.com (1829). History Of The Rise Of The Mahomedan Power In India Volume 1, 2, 3. ص. 95. محمد غوري پنهنجي واعدي تي رڳو جزوي طور عمل ڪيو؛ هن ڌيءَ سان، سندس "سچي دين" قبول ڪرڻ کان پوءِ، شادي ته ڪئي، پر ماءُ سان ڪيل پنهنجي وعدي کان ڦرڻ ۾ هن کي ڪا به هٻڪ محسوس نه ٿي. ملڪ جو اختيار سندس حوالي ڪرڻ بدران، هن کيس غزني موڪلي ڇڏيو، جتي هوءَ بعد ۾ ڏک ۽ مايوسي سبب وفات ڪري وئي. ڌيءَ پڻ گهڻو عرصو زنده نه رهي؛ ٻن سالن جي اندر اندر هوءَ به غم ۽ رنج جي ور چڙهي فوت ٿي وئي..سانچو:Source-attribution
  34. ↑ Nizami 1970, p. 156.
  35. ↑ Jūzjānī, Minhāj Sirāj (1881). Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām (انگريزي ۾). Gilbert & Rivington. ص. 453–454.
  36. 1 2 3 Nizami 1970, p. 158.
  37. ↑ Habib 1981, p. 112.
  38. ↑ Wink 1991, p. 144.
  39. ↑ Khan 2008, p. 141-142.
  40. ↑ Khan 2008, p. 102.
  41. ↑ Lal 1992, p. 111.
  42. ↑ Roy 2004, p. 41.
  43. ↑ Ray 2019, p. 42.
  44. ↑ Habib 1981, p. 113.
  45. ↑ Roy 2004, p. 40–42: "گهوڙيسوار فوج قلعي جي گهيري لاءِ مناسب نه هوندي آهي، ۽ راجپوتن وٽ نه ته گهيري لاءِ ضروري جنگي مشينون هيون ۽ نه ئي اهڙو پيادل لشڪر، جيڪو قلعي جي ڀتين تي چڙهائي ڪري انهن کي ڊاهي سگهي. تُلاڪي (ضياءُ الدين تُلاڪي) تيرهن مهينن تائين پرٿوي راج کي قلعي کان پري رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. ان عرصي دوران محمد غوري هڪ لک ويهه هزار (120,000) گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج تيار ڪري ورتي."
  46. ↑ Lal 1992, p. 110.
  47. ↑ Lal 1992, p. 110-111.
  48. ↑ Nizami 1970, p. 162.
  49. ↑ Wink 1991, p. 145-146.
  50. 1 2 Wink 1991, p. 145.
  51. ↑ Chandra 2006, p. 25.
  52. 1 2 Wink 1991, p. 109, 141.
  53. ↑ Singh, R. B. (1964). History of the Chāhamānas (انگريزي ۾). Varanasi: N. Kishore. ص. 199–202, 461.
  54. ↑ Singh 1964, p. 199-202.
  55. ↑ Eaton 2000, p. 108: "راجسٿان جي اجمير کان، جيڪو شڪست کاڌل چاهمانا راجپوتن جو اڳوڻو گاديءَ وارو شهر هو ۽ ساڳئي وقت چشتي صوفي روايت جو هڪ اهم مرڪز پڻ هو، 1192ع کان پوءِ مندرن جي بي حرمتي ۽ تباهيءَ جو سلسلو تيزيءَ سان گنگا جي ميداني علائقن ڏانهن پکڙجي ويو."
  56. ↑ Sharma 1959, p. 87.
  57. ↑ Sharma 1959, p. 100.
  58. ↑ Chandra 2006, p. 26-27.
  59. ↑ Kumar 2002, p. 9.
  60. 1 2 Chandra 2006, p. 27.
  61. ↑ Thomas 2018, p. 63.
  62. ↑ Kumar 2002, p. 20.
  63. ↑ Habib 1981, p. 117.
  64. ↑ Khan 2008, p. 17,105.
  65. ↑ Chandra 2006, p. 36.
  66. ↑ Chandra 2007, p. 71.
  67. ↑ Saran 2001, p. 119.
  68. 1 2 Asher, Frederick M. (25 February 2020). Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began (انگريزي ۾). Getty Publications. ص. 11. ISBN 978-1-60606-616-4. ۽ پوءِ 1193ع ۾، محمد غوري جي فوجي سالار قطب الدين ايبڪ وارانسي ڏانهن پيشقدمي ڪئي، جتي روايتن موجب هن هڪ هزار مندرن ۾ موجود بتن کي تباهه ڪيو. گهڻو امڪان آهي ته سارناتھ به هن حملي جي متاثر ٿيل هنڌن مان هڪ هو. هن حملي کي اڪثر هڪ اهڙي مسلم يلغار طور پيش ڪيو ويندو آهي، جنهن جو بنيادي مقصد بت شڪني هو؛ پر حقيقت ۾، جيئن وچئين دور جي ٻين فوجي حملي آورن جي مهمن جو حال هو، ان جو مقصد پڻ زمينن ۽ دولت تي قبضو حاصل ڪرڻ هو.
  69. ↑ Asher, Frederick M. (25 February 2020). Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began (انگريزي ۾). Getty Publications. ص. 74. ISBN 978-1-60606-616-4.
  70. ↑ Ray 2019, p. 44:"شهاب الدين 1195ع–1196ع ۾ ٻيهر هندستان آيو. هن ڀيري هن بيانا تي حملو ڪيو. بيانا جو حڪمران ڪمارپال يادو ڀٽي راجپوت شاخ سان تعلق رکندو هو. جڏهن شهاب الدين جو حملو شروع ٿيو ته ڪمارپال ٺنڪر (ٺهنگڙ) ڏانهن هليو ويو ۽ اتي وڃي مورچابند ٿيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو فرمانبرداري قبول ڪرڻ تي مجبور ٿي ويو. ان کان پوءِ بهاالدين تغرل کي ٺنڪر جي انتظام ۽ نگهباني جي ذميواري سونپي وئي."
  71. ↑ Hooja 2006, p. 276:"نظامي جي تاج المآثر موجب 592 هجري (1196ع) ۾ محمد بن سام غوري ۽ سندس نائب قطب الدين ايبڪ ٺنڪر (تاهنگڙ) ڏانهن روانا ٿيا. نظامي لکي ٿو ته ان کان پوءِ، جيڪو علائقو اڳ بت پرستيءَ جو مرڪز هو، اهو خدا جي عظمت ۽ شان جو مسڪن بڻجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ناقابلِ تسخير قلعو فتح ڪيو ويو ۽ مقامي حڪمران ڪنورپال (ڪمارپال) کي شڪست ڏني وئي، جيتوڻيڪ سندس جان بخشي وئي. ان کان پوءِ سلطان قلعي ۽ ان جي آس پاس جي علائقي جو انتظام بهاالدين تغرل جي حوالي ڪري ڇڏيو. ساڳئي نموني طبقاتِ ناصري ۾ بيان ٿيل آهي ته سلطان غازي معزالدين بيانا جي ملڪ ۾ واقع ٺنڪر (تاهنگڙ) جي قلعي کي فتح ڪيو، ۽ راجا سان معاملو طئي ڪرڻ کان پوءِ ان جي حڪومت بهاالدين تغرل جي حوالي ڪئي. بهاالدين تغرل ان علائقي جي حالت ايتري قدر بهتر بڻائي جو هندستان ۽ خراسان جي مختلف حصن مان واپاري، معزز ماڻهو ۽ اهلِ حيثيت اتي اچڻ لڳا. انهن کي آباد ٿيڻ جي ترغيب ڏيڻ لاءِ گهر ۽ ٻيو سامان مهيا ڪيو ويو. بهاالدين تغرل بعد ۾ سلطان ڪوٽ (بيانا جي ڀرسان) قائم ڪيو ۽ ان کي پنهنجي فوجي مرڪز ۽ رهائشگاهه بڻايو."
  72. ↑ Nizami 1970, p. 171: "592 هجري / 1195–1196ع ۾ معزالدين ٻيهر هندستان آيو. هن بيانا تي حملو ڪيو، جيڪو يادو ڀٽي راجپوت ڪمارپال جي حڪمراني هيٺ هو. حڪمران پنهنجي گاديءَ واري شهر بيانا ۾ سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ ٺنڪر (تاهنگڙ) ڏانهن هليو ويو، جتي هن پاڻ کي مضبوط مورچن ۾ بند ڪري ڇڏيو. بهرحال، آخرڪار هو فرمانبرداري قبول ڪرڻ تي مجبور ٿي ويو. ان کان پوءِ ٺنڪر (تاهنگڙ) ۽ وجيامندرڳڙهه تي قبضو ڪيو ويو ۽ انهن جو انتظام بهاالدين تغرل جي حوالي ڪيو ويو. ان کان پوءِ معزالدين گواليار ڏانهن پيشقدمي ڪئي. پرهارا گهراڻي جي حڪمران سللاکهناپال، بهرحال، معزالدين جي بالادستي ۽ اقتدار کي تسليم ڪري ورتو."
  73. ↑ Khan 2008, p. 33.
  74. ↑ Saran 2001, p. 121.
  75. ↑ Habib 1992, p. 41-42.
  76. ↑ Habib 1981, p. 117-118.
  77. 1 2 Habib 1981, p. 118.
  78. 1 2 Habibullah 1957, p. 23.
  79. ↑ Habib 1981, p. 119.
  80. 1 2 Habibullah 1957, p. 24.
  81. 1 2 Nizami 1998, p. 185.
  82. ↑ Habib 1992, p. 43.
  83. ↑ Habibullah 1957, p. 25.
  84. ↑ Habib 1992, p. 43-44.
  85. ↑ Habib 1992, p. 44.
  86. ↑ Flood 2009, p. 94.
  87. ↑ Flood 2009, pp. 106, 289.
  88. ↑ Flood 2009, p. 106-107.
  89. 1 2 Habib 1992, p. 45.
  90. ↑ Ray 2019, p. 53-54.
  91. ↑ Biran 2005, p. 68.
  92. ↑ Habib 1981, p. 132-133.
  93. 1 2 3 Nizami 1998, p. 184.
  94. ↑ Habib 1992, p. 46.
  95. ↑ Nizami 1970, p. 178.
  96. ↑ Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir (English ۾). ص. 90.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  97. ↑ Jūzjānī, Minhāj Sirāj (1881). Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām (انگريزي ۾). Gilbert & Rivington. ص. 481–482.
  98. ↑ Biran 2005, p. 69.
  99. ↑ Jūzjānī, Minhāj Sirāj (1881). Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām (انگريزي ۾). Gilbert & Rivington. ص. 483.
  100. ↑ Nizami 1970, p. 212-213.
  101. ↑ Jūzjānī, Minhāj Sirāj (1881). Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām (انگريزي ۾). Gilbert & Rivington. ص. 486.
  102. ↑ Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir (English ۾). ص. 92–93.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  103. ↑ Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir (English ۾). ص. 93. دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته کيس اسماعيليَن قتل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندس خراسان ڏانهن مهم کان ڊڄندا هئا. جيئن اسان بيان ڪري چڪا آهيون، سندس هڪ فوج سندن هڪ قلعي جو گهيرو ڪري رهي هئي.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  104. ↑ Bibliotheca Indica (انگريزي ۾). Asiatic Society. 1881. ص. 485.
  105. ↑ Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir (English ۾). ص. 93. غزني جي ڪجهه شرپسند ماڻهن مملوڪن وٽ اچي چيو ته: "فخرالدين الرازي اوهان جي آقا کي قتل ڪرايو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي شخص آهي جنهن خوارزم شاهه جي اڪساھ تي قاتلن کي موڪليو." اهي ماڻهو کيس قتل ڪرڻ لاءِ سندس خلاف اٿي بيٺا، پر هو ڀڄي ويو ۽ وزير مؤيد الملڪ وٽ پناهه ورتائين. جڏهن هن وزير کي پنهنجي حالت ٻڌائي، تڏهن وزير کيس ڳجهي نموني هڪ محفوظ هنڌ موڪلي ڇڏيو.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  106. ↑ Habib 1981, p. 145.
  107. ↑ Nizami 1970, p. 200.
  108. 1 2 Thomas 2018, p. 64.
  109. ↑ Habib 1981, p. 145-146.
  110. ↑ Nizami 1970, p. 201.
  111. 1 2 Wink 1991, p. 188.
  112. ↑ Khan 2008, p. 17.
  113. ↑ سي. اي. بوسورٿ (1998). "The Seljuk and the Khwarazm Shah". ۾ M. S. Asimov; C. E. Bossworth (مرتب). History of civilizations of central Asia: Volume IV The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century : (part one) The historical, social and economic setting (انگريزي ۾). UNESCO. ص. 171. ISBN 978-92-3-103467-1.
  114. ↑ Thomas 2018, p. 65.
  115. ↑ Alka Patel (2017). "Periphery as Centre: The Ghurids between the Persianate and Indic Worlds". ۾ Morgan, David; Stewart, Sarah (مرتب). The Coming of the Mongols. Bloomsbury Publishing. ص. 22. ISBN 978-1788312851.
  116. ↑ Habib 1992, p. 47.
  117. ↑ Khan 2008, p. 77.
  118. ↑ Nizami 1970, p. 198-199.
  119. ↑ Kumar 2006, p. 83-84.
  120. ↑ Kumar 2006, p. 86.
  121. ↑ Kumar 2006, p. 90-91.
  122. ↑ Kumar 2006, p. 92.
  123. ↑ Jackson, Peter (2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge University Press. ص. 31. ISBN 978-0-521-54329-3.
  124. ↑ Jackson 2000, p. 207.
  125. ↑ ڊيوڊ ٿامس (2016). "غوري سلطنت". ۾ جان ميڪنزي (مرتب). سلطنت جو انسائيڪلوپيڊيا، 4 جلدن جو سيٽ. Wiley. ISBN 978-1-118-44064-3. پنهنجي عروج تي، غوري سلطنت، يا شايد وڌيڪ درست نموني چئجي ته اهو علائقو جتي سندس فوجن مهمون هلائيون، مختصر عرصي لاءِ اوڀر کان اولهه تائين 3000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پکڙيل هو — اوڀر ايران جي نيشاپور کان بنارس ۽ بنگال تائين، ۽ هماليه جي دامن کان ڏکڻ ۾ سنڌ تائين.
  126. ↑ سرڪار, جادوناٿ, مرتب (1973) [پهريون ڀيرو 1948ع ۾ شايع ٿيو]. بنگال جي تاريخ. جلد II. پٽنا: Academica Asiatica. ص. 8. OCLC 924890. بختيار وريندر علائقي جي فتح تقريباً مڪمل ڪري چڪو هو، جنهن سان گڏ ... گور جو شهر به 599هه کان اڳ اچي ويو هو.
  127. ↑ Habib 1981, p. 144.
  128. ↑ Khan 2008, p. 116-117.
  129. ↑ Habib 1981, p. 132.
  130. ↑ هرمن ڪلڪي; ڊيٽمار روٿرمُنڊ (2004). هندستان جي تاريخ. Psychology Press. ص. 167. ISBN 978-0-415-32919-4. ترائن جي پهرين جنگ اجمير جي پرٿوي راج چوهاڻ جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت اتحاد کٽي هئي. پر جڏهن محمد غوري ايندڙ سال گهوڙن تي سوار 10,000 تيراندازن سان واپس آيو، تڏهن هن پرٿوي راج ۽ سندس فوج کي شڪست ڏني.
  131. ↑ سگاتا بوس; عائشه جلال (2004). جديد ڏکڻ ايشيا: تاريخ، ثقافت، سياسي معيشت (انگريزي ۾). Psychology Press. ص. 21. ISBN 978-0-415-30786-4. سياسي ۽ معاشي ضرورتن جي اهڙي ئي گڏيل صورت هئي، جنهن ڏيڍ صدي پوءِ 1192ع ۾ محمد غوري، هڪ ترڪ، کي هندستان تي ڪاهه ڪرڻ تي آماده ڪيو. اتر هندستان ۾ ترائن جي حڪمت عمليءَ واري جنگ ۾ راجپوت سردار پرٿوي راج چوهاڻ تي سندس فتح پهرين مسلمان سلطنت جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو.
  132. ↑ Chandra 2007, p. 73:"معزالدين محمد بن سام جو اڪثر محمود غزنوي سان مقابلو ڪيو ويو آهي. جنگجو جي حيثيت ۾ محمود غزنوي معزالدين کان وڌيڪ ڪامياب هو، ڇاڪاڻ ته هن هندستان يا وچ ايشيا ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌي. هن هندستان کان ٻاهر به هڪ وڏي سلطنت تي حڪومت ڪئي. پر اهو ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته معزالدين کي هندستان ۾ محمود جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏين ۽ بهتر منظم رياستن سان مقابلو ڪرڻو پيو. جيتوڻيڪ هو وچ ايشيا ۾ گهٽ ڪامياب رهيو، پر هندستان ۾ سندس سياسي ڪاميابيون وڌيڪ وڏيون هيون."
  133. 1 2 Ray 2019, p. 48.
  134. ↑ Chandra 2007, p. 84.
  135. ↑ Chandra 2006, p. 22.
  136. ↑ Bosworth 1968, p. 164.
  137. ↑ Nizami 1970, p. 182:"غور جي ثقافتي ترقيءَ ۾ معزالدين جو حصو معمولي نه هو. حقيقت ۾ هو ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين ئي هئا جن غور جي ثقافتي نموني ۾ تبديلي آندي. هن مولانا فخرالدين رازي جهڙن عالمن کي انهن پٺتي پيل علائقن ۾ ديني تعليم ڦهلائڻ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ۽ غور کي ثقافت ۽ علم جو مرڪز بڻجڻ ۾ مدد ڏني. هن تعميراتي روايتن جي ميدان ۾ به ڪجهه قابل ذڪر حصو وڌو. يو. سڪريٽو غزني ۾ مليل چمڪدار ٽائلن جي هڪ منفرد قسم کي معزالدين جي دور سان منسوب ڪري ٿو."
  138. 1 2 ياسين, عامر (8 October 2017). "دهلي فتح ڪندڙ ماڻهوءَ جو مقبرو". ڊان اخبار (انگريزي ۾). 17 July 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  139. ↑ Habib 1981, p. 134.
  140. ↑ Saran 2001, p. 125.
  141. ↑ سڌا رامچندرن (3 September 2005). "ايشيا جا ميزائل دل تي وار ڪن ٿا". ايشيا ٽائمز. اصل نسخو مان 2006-10-30 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ Flood 2009, p. 103.
  143. ↑ Flood 2009, p. 104.
  144. ↑ Eaton 2000, p. 49-50.
  145. ↑ Flood 2009, p. 115-116.
  146. ↑ Kumar 2002, p. 30.
  147. ↑ Kumar 2002, p. 29-30.
  148. ↑ Flood 2009, p. 116.
  149. ↑ Kumar 2002, p. 30:"جيئن اتر هندستان مان مليل خزاني جي شاهدي ثابت ڪري ٿي، معزي سڪن کي اڳوڻن راجپوت سڪن جيتري ئي اهميت ڏني ويندي هئي، ۽ اهي مڪمل طور تي اهڙي معاشي نظام ۾ ضم ٿي ويا هئا، جيڪو سياسي دنيا ۾ ٿيندڙ اقتداري تبديلين کان گهڻو متاثر نه ٿيندو هو."
  150. ↑ شريپرنا ساها. "ڇا اڪشي ڪمار جي پرتھويراج چوهاڻ بابت حياتياتي فلم ۾ سنجي دت محمد غوري جو ڪردار ادا ڪندو؟". NewsNation.com TV website. اصل نسخو مان 27 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ مؤرخ ڪشوري سرن لال موجب گووند راءِ جي وات تي ڌڪ لڳو، پر هو ڪنهن موتمار زخم جو ذڪر نٿو ڪري.[41]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Ghurid dynasty

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=معز_الدين_محمد_غوري&oldid=383997" تان ورتل