مشتري

مشتري
	Full-disc view in natural color in April 2014
سڃاڻپون
اچارڻ	i/ˈdʒuːpɪtər/
صفتون	Jovian
نشان
مداري خاصيتون
	دور J2000
Aphelion	816.62 million km (5.4588 AU)
Perihelion	740.52 million km (4.9501 AU)
نيم وڏو محور	778.57 million km (5.2044 AU)
انحرافيت	0.0489
مداري عرصو (نجومي)	11.862 yr; 4,332.59 d; 10,475.8 Jovian solar days;
مداري عرصو (هم وقتي)	398.88 d
اوسط مداري رفتار	13.07 km/s (8.12 mi/s)
اوسط انوملي	20.020°
جهڪاءُ	1.303° to ecliptic; 6.09° to Sun's equator; 0.32° to invariable plane;
چڙهندڙ ڳانڍاپي جو طول	100.464°
پيريهيليون جو دليل	273.867°
ڄاتل سيٽلائيٽس	79 (بمطابق 2018 ; )
جسماني خاصيتون
اوسط رداس	69,911 km (43,441 mi)
استوائي رداس	71,492 km (44,423 mi); 11.209 Earths;
قطبي رداس	66,854 km (41,541 mi); 10.517 Earths;
چپٽائي	0.06487
مٿاڇري جو رقبو	6.1419×1010 km2 (2.3714×1010 sq mi); 121.9 Earths;
حجم	1.4313×1015 km3 (3.434×1014 cu mi); 1,321 Earths;
ڪاميٽي	1.8982×1027 kg (4.1848×1027 lb); 317.8 Earths; 1/1047 Sun;
اوسط کثافت	1,326 kg/m3 (2,235 lb/cu yd)
مٿاڇري جي ڪشش ثقل	24.79 m/s2 (81.3 ft/s2); 2.528 g
جڙت جي لمحي جو عنصر	0.254 I/MR2 (estimate)
فرار جي رفتار	59.5 km/s (37.0 mi/s)
نجومي گردش جو عرصو	9.925 hours (9 h 55 m 30 s)
استوائي گردش جي رفتار	12.6 km/s (7.8 mi/s; 45,000 km/h)
محوري جهڪاءُ	3.13° (to orbit)
اتر قطب جي رائيٽ اسينشن	268.057°; 17h 52m 14s
اتر قطب جي ڊيڪلينيشن	64.495°
عڪاسي	0.503 (Bond); 0.538 (geometric)
ظاهري چمڪ	−2.94 to −1.66
زاويائي قطر	29.8″ to 50.1″
فضا
مٿاڇري جو دٻاءُ	20–200 kPa; 70 kPa
پيماني جي اوچائي	27 km (17 mi)
حجمي جوڙجڪ	by volume:; Ices: ammonia (سانچو:Chem2); water (سانچو:Chem2); ammonium hydrosulfide (سانچو:Chem2);
89%±2.0%	hydrogen (سانچو:Chem2)
10%±2.0%	helium (He)
0.3%±0.1%	methane (سانچو:Chem2)
0.026%±0.004%	ammonia (سانچو:Chem2)
0.0028%±0.001%	hydrogen deuteride (HD)
0.0006%±0.0002%	ethane (سانچو:Chem2)
0.0004%±0.0004%	water (سانچو:Chem2)
	↑ Simpson, J.A.; Weiner, E.S.C. (1989). "Jupiter". Oxford English Dictionary. جلد 8 (2nd ڇاپو). Clarendon Press. ISBN 0-19-861220-6.; 1 2 3 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named fact; ↑ Seligman, Courtney. "Rotation Period and Day Length". August 13, 2009 تي حاصل ڪيل.; 1 2 3 4 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named VSOP87; ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named meanplane; ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named 79moons; ↑ Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, Brent A.; A'Hearn, Michael F.; Conrad, Albert R.; Consolmagno, Guy J.; Hestroffer, Daniel; Hilton, James L.; Krasinsky, Georgij A. et al. (2007). "Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 98 (3): 155–180. doi:10.1007/s10569-007-9072-y. Bibcode: 2007CeMDA..98..155S.; ↑ de Pater, Imke; Lissauer, Jack J. (2015). Planetary Sciences (2nd updated ed.). New York: Cambridge University Press. p. 250. ISBN 978-0-521-85371-2. https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA250.; ↑ "Solar System Exploration: Jupiter: Facts & Figures". NASA. May 7, 2008.; ↑ "Astrodynamic Constants". JPL Solar System Dynamics. February 27, 2009. August 8, 2007 تي حاصل ڪيل.; ↑ Seidelmann, P.K.; Abalakin, V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E.; de Burgh, C.; Lieske, J.H.; Oberst, J.; Simon, J.L. et al. (2001). "Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 82 (1): 83. Bibcode: 2002CeMDA..82...83S. http://www.hnsky.org/iau-iag.htm. Retrieved February 2, 2007. آرڪائيو ڪيا ويا February 5, 2007, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.; ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Li_et_al; ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Mallama_et_al; 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Mallama_and_Hilton; ↑ "Probe Nephelometer". Galileo Messenger (6). March 1983. http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html. Retrieved February 12, 2007.; ↑ Knecht, Robin (آڪٽوبر 24, 2005). "On The Atmospheres Of Diﬀerent Planets" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان آڪٽوبر 14, 2017 تي محفوظ ڪيل. آڪٽوبر 14, 2017 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter \|deadurl= ignored (\|url-status= suggested) (مدد);

مشتري (Jupiter) سَيارو سج کان پنجين نمبر تي پري آهي. يعني مرڪري، وينس، ڌرتي ۽ مارس کان پوءِ جوپيٽر آهي ۽ سج جي چوڌاري هڪ ڦيرو ڪرڻ ۾ ٻارهن کن سال لڳائي ٿو. يعني جيوپيٽر جو هڪ سال اسان جي ڌرتيءَ جي ٻارهن سالن برابر آهي. جيو پيٽر اسانجي سج منڊل يا شمسي نظام جو سڀ کان وڏو سَيارو آهي. باقي سيارن جي تور ڪجي ته ان کان اڍائي دفعا وڌيڪ تور جوپيٽر جي ٿيندي. رات جو آسمان ۾ چنڊ ۽ زهره کان پوءِ هي ٽيون نمبر گهڻو چمڪندڙ سيارو آهي. سال جي ڪجهه ڏينهن ۾ هن جي پوزيشن اهڙي رهي ٿي جو مريخ (Mars) سَيارو وڌيڪ چمڪندڙ (Bright) نظر اچي ٿو. سواءِ ٿوري هيليم گئس ۽ پٿرن جي هي سيارو هائڊروجن گئس جو آهي. جوپيٽر جو ڊاياميٽر 143000 ڪلوميٽر آهي. يعني اسان جي ڌرتيءَ کان يارهن دفعا وڏو آهي. هي سَيارو مشتري (Jupiter) به پنهنجي محور جي چوڌاري لاٽونءَ وانگر گول ڦري ٿو ۽ اسانجي سج منڊل ۾ سڀ کان تکو هي سَيارو ڦري (rotate) ڪري ٿو. مشتري پنهنجي محور تي چڪر ڏهن ڪلاڪن ۾ پورو ڪري ٿو. يعني جوپيٽر تي 5 ڪلاڪن جو ڏينهن ۽ 5 ڪلاڪن جي رات ٿئي ٿي. جيوپيٽر کي پنهنجا سٺ کن چنڊ آهن، جن مان فقط چار وڏا آهن، باقي چنڊن جو ڏهه ڪلوميٽرن کان گهٽ ڊاياميٽر آهي. جيوپيٽر تي رات جي وقت به ڪي قدر روشني رهندي آهي.^[1]^[2]^[3]

مشتري اسان جي ھن سج منڊ ۾ سج کان پوءِ ٻئي نمبر تي وڏو آسماني گرھ مشتري آھي. ھي اسانجي نظام جو ھڪ اھم گرھ آھي. جهڙي نموني هي اسانجي گرھن جي نظام جي سڀني گرھن کان وڏو آهي، تھڙي نموني ھن جا چنڊ به گھڻا آھن. محققن جي مطابق ھن جو جسم ماپڻ لاء اسان جي زمين جھڙن يارنهن گرھن جي ضرورت پوندي. ان حساب سان جي زمين کان 121.9 سيڪڙو وڏو وجود رکي ٿو. مشتري ۾ زمين جي مقابلي ۾ 317.7 سيڪڙو مادو موجود آھي. ھي ڳالھ حيرت ۾ وجھندڙ آھي ته سج جي مقابلي ۾ مشتري 0.14 سيڪڙو آھي. 1610ع ۾ جرمن ماھر فلڪيات سائيمن ميروئس ۽ اٽلي جي مشھور ماھر فلڪيات گليليو جي تحقيق کان پوءِ ھن حقيقت کان پردو ھٽايو هو ته مشتري صدين کان وٺي پنھنجي 69 چنڊن سان گڏ پنھنجي مدار ۾ گھمي رھيو آھي. تحقيق ڪندڙن ھنن چنڊن کي مختلف گروپن ۾ ورھايو آھي. انھن کي ريگيولر سيٽلائيٽ ۽ ارريگيولر سيٽلائيٽ جو نالو ڏنو آھي. ريگيولر چنڊ پنھنجي مدار ۾ باقائدگي سان گردش ڪن ٿا جڏھن ته ارريگيولر ڏاڍي سست رفتار سان پنھنجي ونهوار تي هلن ٿا. ريگيولر سيٽلائيٽن کي محققن وري ٻن حصن ۾ ورھايو آھي . ھڪ مين سيٽلائيٽ ٻيو انر سيٽلائيٽ. انر سيٽلائيٽن کي امالٿيا گروپ پڻ چيو ويندو آھي. جيڪي مشتري جي ويجھي ۾ ويجھا چنڊ آھن. جڏھن ته مين سيٽلائيٽ جن کي گليليو مونز جو نالو ڏنو ويو آھي. اھي سج ۽ ٻين گرھن کان پوءِ نظام شمسي ۾ وڏا رکندڙ جسم آھن. اھي سج کان روشني وٺي مشتري جي مٿاڇري کي روشن ڪن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه چنڊ اھڙا به آھن، جيڪي ڪڏھن ڪڏھن نظر اچن ٿا. آء او Io مشتري جي چنڊن مان سڀني کان وڏو چنڊ آھي. جنھن تي چار سئو کان وڌيڪ ٻرندڙ جبل يا ڦاٽندڙ جبل آهن، جيڪي سلفر ۽ سلفر ڊاء آڪسائيڊ ڪڍن ٿا. ان چنڊ تي سؤ کان وڌيڪ ايترا تہ وڏا جبل آھي، جيڪي اسانجي مائونٽ ايورسٽ کان وڌيڪ وڏا آھن. مشتري جو اھم چنڊ ڪولسٽو جيڪو ٻئي نمبر تي وڏو آھي. جنھن جي قطر 2996 ميل آھي. جيڪو مشتري کان 1,170,042 ميل جي مفاصلي کان گردش ۾ آھي . ھن تي پاڻي ۽ دھند جو وڏو ذخيرو موجود آھي . ان جي اندرئين سطح ۾ پاڻي جا سمنڊ پڻ موجود آھن. جوپيٽر فور امالٿيا 1892 ۾ دريافت ٿيندڙ ھي مشتري جو چنڊ انر سيٽلائيٽ جو سڀني کان وڌيڪ مفاصلو رکندڙ چنڊ آھي. پاڻي جا ذخيرا پڻ اٿس. ماھرن جي خيال آهر زندگي جا آثار مشتري ۽ ان جي 69 چنڊن تي اڃا تائين نه ملي سگھي آھي.^[4]

مشتري JUPITER اسان جي ھن سولر سسٽم ۾ سج کان ٻئي نمبر تي وڏو آسماني گرھ مشتري آھي . ھي اسانجي نظام جو ھڪ اھم پرزو آھي . مشتري جيڪو اسانجي نظام جي سڀني گرھن کان وڌيڪ جسامت رکي ٿو تھڙي طرح ھن جا چنڊ به گھڻا آھن . محققين جي مطابق ھن جو جسم ماپڻ لاء اسان جي زمين جھڙا يارنهن گرھن جي ضرورت پوندي . ان حساب سان جي زمين کان 121.9 سيڪڙو وڏو وجود رکي ٿو .

مشتري ۾ زمين جي مقابلي ۾ 317.7 سيڪڙو مادو موجود آھي . ھي ڳالھ حيرت ۾ وجھندڙ آھي ته سج جي مقابلي ۾ مشتري 0.14 سيڪڙو آھي .

1610 ء ۾ جرمن ماھر فلڪيات سائيمن ميروئس ۽ اٽلي جي مشھور زمانه ماھر نجوم گليليو جي بي پناھ تحقيق کان پوء ھن حقيقت کان پردو ھٽيو ته مشتري صدين کان وٺي پنھنجي 69 چنڊن سان گڏ پنھنجي مدار ۾ گھمي رھيو آھي .

تحقيق ڪندڙن ھنن چنڊن کي مختلف گروپن ۾ ورھايو آھي . انھن کي ريگيولر سيٽلائيٽ ۽ ارريگيولر سيٽلائيٽ جو نالو ڏنو آھي . ريگيولر چنڊ پنھنجي مدار ۾ باقائدگي سان گردش ڪن ٿا جڏھن ته ارريگيولر انتهائي سست رفتار سان پنھنجي معمولات تي قائم آھن .

ريگيولر سيٽلائيٽن کي محققن وري ٻن حصن ۾ ورھايو آھي . ھڪ مين سيٽلائيٽ ٻيو انر سيٽلائيٽ .

انر سيٽلائيٽن کي امالٿيا گروپ پڻ چيو ويندو آھي . جيڪي مشتري جي ويجھي ۾ ويجھا چنڊ آھن .

جڏھن ته مين سيٽلائيٽ جن کي گليليو مونز جو نالو ڏنو ويو آھي . اھي سج ۽ ٻين گرھن کان پوء نظام شمسي ۾ وڏي جسامت رکندڙ جسم آھن . اھي سج کان روشني وٺي مشتري جي مٿاڇري کي روشن ڪن ٿا . جيتوڻيڪ ڪجهه چنڊ اھڙا به آھن جيڪي ڪڏھن ڪڏھن نظر اچن ٿا .

آء او Io مشتري جي چنڊن مان سڀني کان وڏو چنڊ آھي . جنھن تي چار سؤ کان وڌيڪ آتش فشان جيڪي سلفر ۽ سلفر ڊاء آڪسائيڊ ڪڍن ٿا . ان چنڊ تي سؤ کان وڌيڪ ايترا تہ وڏا جبل آھي جيڪي اسانجي مائونٽ ايورسٽ کان وڌيڪ وڏا آھن .

مشتري جو اھم چنڊ ڪولسٽو جيڪو ٻئي نمبر تي وڏو آھي . جنھن جي قطر 2996 ميل آھي . جيڪو مشتري کان 1,170,042 ميل جي مفاصلي کان گردش ۾ آھي . ھن تي پاڻي ۽ دھند جو وڏو ذخيرو موجود آھي . ان جي اندرئين سطح ۾ پاڻي جا سمنڊ پڻ موجود آھن .

جوپيٽر فور امالٿيا 1892 ۾ دريافت ٿيندڙ ھي مشتري جو چنڊ انر سيٽلائيٽ جو سڀني کان وڌيڪ مفاصلو رکندڙ چنڊ آھي . پاڻي جا ذخيرا پڻ اٿس .

ماھرين جي خيال موجب زندگي جا آثار مشتري ۽ ان جي 69 چنڊن تي اڃا تائين نه ملي سگھي آھي .

حوالا

↑ چنڊ چوانءِ سچ (الطاف شيخ) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل نسخو مان 2017-09-12 تي محفوظ ڪيل, 2016-08-03 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
↑ سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام
↑ ڪتاب: چنڊ چوانءِ سچ
↑ سائنس جي دنيا، ظهور احمد

↑ This image was taken by the Hubble Space Telescope, using the Wide Field Camera 3, on April 21, 2014. Jupiter's atmosphere and its appearance constantly changes, and hence its current appearance today may not resemble what it was when this image was taken. Depicted in this image, however, are a few features that remain consistent, such as the famous Great Red Spot, featured prominently in the lower right of the image, and the planet's recognizable banded appearance.
1 2 3 4 5 6 7 Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure
↑ Based on the volume within the level of 1 bar atmospheric pressure

حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو

[2] Simpson, J.A.; Weiner, E.S.C. (1989). "Jupiter". Oxford English Dictionary. جلد 8 (2nd ڇاپو). Clarendon Press. ISBN 0-19-861220-6.

[fact-3] 1 2 3 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named fact

[planet_years-4] Seligman, Courtney. "Rotation Period and Day Length". August 13, 2009 تي حاصل ڪيل.

[VSOP87-5] 1 2 3 4 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named VSOP87

[meanplane-6] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named meanplane

[79moons-7] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named 79moons

[Seidelmann_Archinal_A'hearn_et_al._2007-8] Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, Brent A.; A'Hearn, Michael F.; Conrad, Albert R.; Consolmagno, Guy J.; Hestroffer, Daniel; Hilton, James L.; Krasinsky, Georgij A. et al. (2007). "Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 98 (3): 155–180. doi:10.1007/s10569-007-9072-y. Bibcode: 2007CeMDA..98..155S.

[PS15-9] Pater, Imke; Lissauer, Jack J. (2015). Planetary Sciences (2nd updated ed.). New York: Cambridge University Press. p. 250. ISBN 978-0-521-85371-2. https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA250.

[nasafact-11] "Solar System Exploration: Jupiter: Facts & Figures". NASA. May 7, 2008.

[ssd-constants-12] "Astrodynamic Constants". JPL Solar System Dynamics. February 27, 2009. August 8, 2007 تي حاصل ڪيل.

[14] Seidelmann, P.K.; Abalakin, V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E.; de Burgh, C.; Lieske, J.H.; Oberst, J.; Simon, J.L. et al. (2001). "Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 82 (1): 83. Bibcode: 2002CeMDA..82...83S. http://www.hnsky.org/iau-iag.htm. Retrieved February 2, 2007. آرڪائيو ڪيا ويا February 5, 2007, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[Li_et_al-15] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Li_et_al

[Mallama_et_al-16] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Mallama_et_al

[Mallama_and_Hilton-17] 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Mallama_and_Hilton

[18] "Probe Nephelometer". Galileo Messenger (6). March 1983. http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html. Retrieved February 12, 2007.

[19] Knecht, Robin (آڪٽوبر 24, 2005). "On The Atmospheres Of Diﬀerent Planets" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان آڪٽوبر 14, 2017 تي محفوظ ڪيل. آڪٽوبر 14, 2017 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)

[20] چنڊ چوانءِ سچ (الطاف شيخ) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل نسخو مان 2017-09-12 تي محفوظ ڪيل, 2016-08-03 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)

[21] سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام

[22] ڪتاب: چنڊ چوانءِ سچ

[23] سائنس جي دنيا، ظهور احمد

[caption-1] This image was taken by the Hubble Space Telescope, using the Wide Field Camera 3, on April 21, 2014. Jupiter's atmosphere and its appearance constantly changes, and hence its current appearance today may not resemble what it was when this image was taken. Depicted in this image, however, are a few features that remain consistent, such as the famous Great Red Spot, featured prominently in the lower right of the image, and the planet's recognizable banded appearance.

[1bar-10] 1 2 3 4 5 6 7 Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure

[1bar_b-13] Based on the volume within the level of 1 bar atmospheric pressure

[lower-alpha 1]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[lower-alpha 2]

[9]

[10]

[lower-alpha 3]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[1]

[2]

[3]

[4]