مرزا عيسا خان ترخان
| مرزا عيسيٰ خان ترخان پهريون | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| سنڌ جو حاڪم | |||||
 مڪليءَ ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مقبري جو منظر | |||||
| سنڌ جو حاڪم | |||||
| 963–973هه 1555ع–1565ع | |||||
| پيشرو | شاھ حسن بيگ ارغون | ||||
| جانشين | مرزا باقي خان ترخان | ||||
| وفات | 973هه / 1565ع ٺٽو | ||||
| تدفين | |||||
| زال/مڙس | ماهه بيگم | ||||
| اولاد | مرزا محمد صالح ترخان، مرزا جان بابا ترخان، مرزا محمد باقي خان ترخان | ||||
| |||||
| گهر | ترخان گهراڻو | ||||
| گهراڻو | ترخان گهراڻو | ||||
| پيءُ | مرزا عبدالعلي ترخان | ||||
| مذهب | اسلام | ||||
مرزا محمد عيسيٰ خان ترخان پهريون (انگريزي ٻولي: Mirza Muhammad Isa Tarkhan I)، عام طور مرزا عيسيٰ ترخان يا عيسيٰ خان ترخان، سورھين صديءَ ۾ سنڌ جو حاڪم ۽ ترخان گهراڻي جي آزاد حڪمرانيءَ جو باني هو. شاهه حسن بيگ ارغون جي آخري دور ۾ ارغون اميرن جي اندروني تڪرارن کان پوءِ مرزا عيسيٰ سياسي طور نمايان ٿيو ۽ تقريباً 963هه/1555ع ۾ ٺٽي کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هيٺين سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيائين.[1][2]
جديد تحقيق موجب مرزا عيسيٰ پهرئين جو اقتدار تقريباً 1554–55ع کان 1565ع تائين رهيو. سندس وفات واري سال بابت پراڻن تاريخي بيانن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو، پر مڪليءَ واري مقبري، سنڌ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ جديد ورثي جي فهرستن ۾ 973هه/1565ع کي وڌيڪ قبول ڪيو وڃي ٿو.[3]
مرزا عيسيٰ جو دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن کان ترخانن ڏانهن اقتدار جي منتقلي، بکر جي حاڪم سلطان محمود ڪوڪلتاش سان سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ، ارغون اميرن جي بغاوتن، ۽ 1550ع واري ڏهاڪي ۾ پورچوگيزن جي ٺٽي تي تباهه ڪندڙ حملي سبب اهميت رکي ٿو.[4]
نسب ۽ شروعاتي زندگي
[سنواريو]ترخان نامي ۽ ٻين روايتي سنڌي تاريخن موجب مرزا عيسيٰ جو والد مرزا عبدالعلي ترخان هو. خاندان جو تعلق وچ ايشيا جي ترخان اميرن سان هو، جيڪي ارغون حڪمرانن سان گڏ سنڌ ۾ آيا هئا. مرزا عبدالعلي کي بخارا ۽ وچ ايشيا جي سياسي تڪرارن سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. روايت موجب جڏهن مرزا عيسيٰ ننڍي عمر ۾ يتيم ٿيو ته امير ذوالنون ارغون کيس سنڀاليو ۽ ارغون درٻار سان وابسته رکيو.[1]
مرزا عيسيٰ پنهنجي جوانيءَ ۾ ارغون انتظاميه ۽ فوجي اشرافيه اندر اثر رسوخ حاصل ڪيو. شاهه حسن ارغون جي آخري سالن ۾ جڏهن درٻاري اميرن ۽ حڪمران وچ ۾ اختلاف وڌيا، تڏهن مرزا عيسيٰ انهن اميرن جو مرڪزي اڳواڻ بڻجي اڀريو، جن بعد ۾ کيس سنڌ جي هيٺئين حصي جو حاڪم قبول ڪيو.[5]
اقتدار ۾ اچڻ
[سنواريو]شاهه حسن ارغون جي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سندس جسماني ڪمزوري ۽ ارغون اميرن سان مسلسل اختلافن سبب سنڌ ۾ گهرو سياسي بحران پيدا ٿيو. ڪجهه اثرائتن اميرن مرزا عيسيٰ کي حڪومت لاءِ منتخب ڪيو. نتيجي ۾ ارغون اقتدار عملي طور ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو: هيٺين سنڌ ۾ مرزا عيسيٰ جو مرڪز ٺٽو هو، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ بکر جي حڪمران سلطان محمود ڪوڪلتاش جو اثر رهيو.[6]
963هه/1555ع ڌاري مرزا عيسيٰ جي اقتدار سان سنڌ ۾ آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. جديد تاريخي خلاصن ۾ کيس ترخان گهراڻي جو پهريون حڪمران شمار ڪيو وڃي ٿو.[7]
ارغون اميرن سان ڇڪتاڻ
[سنواريو]تاريخ طاهري ۽ ترخان نامي ۾ بيان ٿيل آهي ته مرزا عيسيٰ کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪندڙ ڪجهه ارغون امير جلد ئي سندس مخالف بڻجي ويا. ڪيبڪ خان، فرخ تيمور ۽ ٻين اميرن تي الزام آهي ته هو هٿياربند ماڻهن سان مرزا عيسيٰ جي رهائشگاهه تي پهچي شاهه حسن ارغون جي خزاني مان حصي جو مطالبو ڪندا هئا. مرزا عيسيٰ شروع ۾ انهن سان ٽڪراءَ کان پاسو ڪري مفاهمت ۽ برداشت جي پاليسي اختيار ڪئي.[1]
هي تڪرار رڳو ذاتي نه هو؛ ان جي پويان ارغون فوجي اشرافيه ۽ نئين ترخان حڪمران خاندان وچ ۾ اقتدار ۽ مالياتي وسيلن جي ورڇ جو مسئلو به هو. ان ڪري مرزا عيسيٰ جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ مرڪزي اختيار مڪمل طور مستحڪم نه رهيو.
سلطان محمود بکري سان جنگ ۽ سياسي ورهاست
[سنواريو]
مرزا عيسيٰ جي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن سياسي مسئلن مان هڪ بکر جي حڪمران سلطان محمود ڪوڪلتاش سان مقابلو هو. 961هه ۾ سيوهڻ جي قلعي تي قبضي کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي. محرم 962هه/1554–55ع ۾ مرزا عيسيٰ بکر ڏانهن لشڪر وٺي ويو ۽ قلعي کي گهيرو ڪيو. ٻنهي طرفن ۾ ڪيترائي مقابلا ٿيا ۽ جاني نقصان ٿيو.[1]
آخرڪار سيد مير ڪلان ۽ ٻين ثالثن جي ڪوششن سان ٺاهه ٿيو. سياسي مفاهمت جي بنيادي صورت اها ٿي ته بکر ۽ اتر سنڌ سلطان محمود وٽ رهي، جڏهن ته سيوهڻ سميت هيٺيون سنڌ مرزا عيسيٰ جي اثر هيٺ تسليم ڪيو ويو. جديد تاريخدان هن ٺاهه کي ان دور ۾ سنڌ جي عملي طور اتر ۽ ڏکڻ سياسي مرڪزن ۾ ورهاست طور بيان ڪن ٿا.[8]
ٺٽي تي پورچوگيز حملو
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٺٽي جي ڦرلٽ
مرزا عيسيٰ جي دور جو سڀ کان تباهه ڪندڙ واقعو پورچوگيز فوج طرفان ٺٽي تي حملو هو. بکر خلاف جدوجهد دوران مرزا عيسيٰ پورچوگيز هندستان جي اختيارين کان فوجي مدد گهري هئي. ان درخواست جي جواب ۾ پيڊرو باريٽو روليم جي قيادت هيٺ تقريباً 700 هٿياربند سپاهي ڪيترن جهازن ۾ سنڌ ڏانهن موڪليا ويا.[9]
پورچوگيز لشڪر جڏهن ٺٽي پهتو ته مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ ٺاهه ٿي چڪو هو، تنهنڪري سندن فوجي مدد جي ضرورت ختم ٿي وئي هئي. پورچوگيز ڪمانڊر خرچ ۽ معاوضي جي ادائيگيءَ بابت تڪرار کان پوءِ شهر تي حملو ڪيو. يورپي بيانن موجب شهر ۾ وڏي قتل عام، ڦرلٽ ۽ باهه لڳائڻ جو واقعو پيش آيو، جنهن سان ٺٽي کي شديد جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.[10]
ڪجهه پراڻن پورچوگيز ذريعن ۾ 8,000 ماڻهن جي قتل ۽ تمام وڏي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ جا انگ ڏنا ويا آهن؛ اهي انگ بعد جي تاريخي ادب ۾ بار بار نقل ٿيا آهن، پر انهن کي "ڪنٽيمپورري پورچوگيزي اڪائونٽس" جا دعوائي انگ سمجهي احتياط سان پيش ڪرڻ گهرجي.[11]
پورچوگيزن سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تي به ڪارروائي ڪئي ۽ لاهري بندر کي نقصان پهچايو. هي واقعو سنڌ ۽ پورچوگيز سامونڊي طاقت جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.[12]
ٺٽي جي ٻيهر آبادي ۽ انتظام
[سنواريو]پورچوگيز حملي کان پوءِ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس اچي شهر جي مرمت، آبادي ۽ انتظامي استحڪام تي ڌيان ڏنو. ان دور ۾ ٺٽو سنڌ جو نه رڳو سياسي مرڪز، پر ڪپڙي، هٿ جي هنر، زرعي شين ۽ سامونڊي واپار جو به اهم شهر هو.
لاهري بندر ۽ سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا واپاري گجرات، هرمز، مسقط ۽ فارسي نار جي ٻين بندرن سان ڳنڍيل هئا. ان ڪري مرزا عيسيٰ لاءِ ٺٽي جي بحالي سياسي ضرورت سان گڏ معاشي ضرورت پڻ هئي.
مرزا محمد صالح ترخان
[سنواريو]مرزا عيسيٰ پنهنجي پٽ مرزا محمد صالح ترخان کي وليعهد بڻائي حڪومت جي ڪيترن انتظامي ۽ فوجي معاملن جون واڳون سندس حوالي ڪيون.[1]
محمد صالح پنهنجي پيءُ جي حڪومت جي فوجي پاليسيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور سيوهڻ ۽ بکر سان لاڳاپيل مهمن ۾. ترخان نامي موجب هو سخت مزاج ۽ فوجي نظم قائم رکڻ وارو شهزادو هو.
970هه ۾ هڪ بلوچ شخص، جنهن جو نالو روايتن ۾ مريد ڄاڻايل آهي، مرزا صالح کي خنجر هڻي قتل ڪيو. روايت موجب قاتل پنهنجي قبيلي جي ماڻهن جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ فرياديءَ جي صورت ۾ سندس ويجهو پهتو ۽ درخواست ڏيڻ دوران حملو ڪيائين.[1]
مرزا محمد باقيءَ جي بغاوت
[سنواريو]967هه ڌاري مرزا عيسيٰ جي پٽ مرزا محمد باقي پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي. سندس دعويٰ هئي ته هو عمر ۽ خانداني حيثيت جي بنياد تي حڪومت جو وڌيڪ حقدار آهي، جڏهن ته مرزا صالح کي وليعهد بڻايو ويو هو.
جنگ ۾ شڪست کان پوءِ باقي پهرين مقامي راجپوت علائقن ڏانهن ويو ۽ پوءِ عمرڪوٽ ۽ جيسلمير جي رستي بکر پهتو، جتي سلطان محمود کيس پناهه ڏني.[1]
مرزا صالح جي قتل کان پوءِ مرزا عيسيٰ مرزا جان بابا ترخان کي وليعهد بڻايو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ اميرن ۽ سلطان محمود جي سفارش تي محمد باقيءَ کي معاف ڪيو ويو. کيس سيوهڻ جي جاگير ڏني وئي. بعد ۾ مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ عملي طور محمد باقي ئي تخت تي ويٺو.[1]
ارغونن جي بغاوت
[سنواريو]مرزا عيسيٰ جي حڪومت دوران ارغون ۽ ترخان سياسي اشرافيه وچ ۾ تڪرار ٻيهر شدت اختيار ڪئي. ارغون اميرن جو هڪ گروهه بغاوت ڪري بکر ڏانهن ويو ۽ سلطان محمود کان مدد گهري. گڏيل فوجن سيوهڻ طرف فوجي ڪارروائي ڪئي.
مرزا عيسيٰ به ٺٽي مان لشڪر وٺي نڪتو ۽ مختلف هنڌن تي مقابلا ٿيا. ترخان نامي موجب ڳوٺ رفيان ۽ درٻيلي جي ڀرسان اهم جهڙپون ٿيون. آخرڪار ماهه بيگم ۽ شيخ عبدالوهاب پوراني جي وچ ۾ پوڻ سان ٺاهه ٿيو ۽ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس موٽي آيو.[1]
خاندان ۽ جانشيني
[سنواريو]مرزا عيسيٰ جي گهرو سياست ۾ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ جو مسئلو تمام اهم رهيو. پهرين مرزا محمد صالح ترخان وليعهد هو. سندس قتل کان پوءِ مرزا جان بابا ترخان کي اڳيان آندو ويو، پر آخرڪار مرزا محمد باقي خان ترخان سياسي ۽ فوجي طاقت حاصل ڪري جانشين بڻيو.
| شخصيت | تعلق | سياسي حيثيت | انجام يا ڪردار |
|---|---|---|---|
| ماهه بيگم | زال | ارغون-ترخان درٻار جي بااثر خاتون | جانشيني ۽ سياسي ٺاهن ۾ اهم ڪردار |
| مرزا محمد صالح ترخان | پٽ | پهريون وليعهد | 970هه ۾ قتل |
| مرزا جان بابا ترخان | پٽ | صالح کان پوءِ نامزد وليعهد | مڪليءَ ۾ مدفون |
| مرزا محمد باقي خان ترخان | پٽ | بغاوت کان پوءِ صلح؛ سيوهڻ جو جاگيردار | پيءُ کان پوءِ سنڌ جو حاڪم |
وفات
[سنواريو]مرزا عيسيٰ جي وفات جي تاريخ بابت پراڻن تاريخي ماخذن ۾ 973هه ۽ 974هه ٻئي تاريخون ملن ٿيون، پر مڪليءَ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ سندس قبر جي ڪتبي کي بنياد بڻائيندي 973هه/1565ع وڌيڪ مضبوط تاريخ سمجهي وڃي ٿي.[13]
سندس آخري بيماريءَ دوران جانشيني ٻيهر اهم مسئلو بڻجي وئي. ترخان نامي موجب هو چاهيندو هو ته ارغون، ترخان ۽ ملڪ جا امير مرزا جان بابا جي وليعهدي جي حمايت ڪن، پر ماهه بيگم سياسي طور محمد باقي کي واپس گهرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.[1]
مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ محمد باقي ترخان اقتدار سنڀاليو.
مقبرو
[سنواريو]مرزا عيسيٰ خان پهرئين کي مڪلي جي تاريخي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ٽومب آف مرزا محمد عيسيٰ ترخان I کي الڳ محفوظ يادگار طور درج ڪيو ويو آهي.[14]
مقبري جو احاطو پٿر جي اڏاوت تي مشتمل آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب هي مقبرو سما دور جي فنِ تعمير کان پوءِ مڪليءَ جي سنگ تراشيءَ ۾ هڪ نئين فني مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو. مستطيل احاطي، سينگاريل محرابن، پٿر جي قبرن ۽ شاهانه خاندان لاءِ مخصوص ننڍن احاطن ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جون خاصيتون ڏسي سگهجن ٿيون.[15]
مڪليءَ ۾ عيسيٰ خان ترخان نالي هڪ کان وڌيڪ ترخان شخصيتن سان منسوب يادگار موجود هجڻ سبب تصويرن ۽ مقبرن جي سڃاڻپ ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ٿئي ٿو. خاص طور نواب عيسيٰ خان ترخان دي يينگر جو سترهين صديءَ وارو وڏو مقبرو مرزا عيسيٰ پهرئين جي قبر کان الڳ آهي. ان ڪري وڪيميڊيا ڪامنز جون ڪيتريون مشهور ٽومب آف نواب عيسيٰ خان ترخان تصويرون اصل ۾ ننڍي عيسيٰ خان ترخان سان لاڳاپيل آهن.[16]
تاريخي اهميت
[سنواريو]مرزا عيسيٰ جي حڪمراني سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ٽن بنيادي سببن ڪري اهم آهي: ارغون اقتدار کان آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي قيام، هيٺين ۽ اتر سنڌ وچ ۾ نئين سياسي طاقت جي توازن، ۽ ٺٽي جي سامونڊي واپار کي عالمي يورپي-ايشيائي تجارتي مقابلي سان سڌي نموني ڳنڍجڻ.
سندس حڪومت مڪمل امن جو دور نه هئي. اندروني ارغون بغاوتون، پٽن جي جانشينيءَ جا اختلاف، بکر سان جنگ ۽ پورچوگيز حملو مسلسل بحران پيدا ڪندا رهيا. تنهن هوندي به ٺٽو سندس دور ۾ سنڌ جو وڏو سياسي ۽ واپاري مرڪز رهيو ۽ سندس گهراڻي ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين هيٺين سنڌ تي حڪمراني ڪئي.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي (2005). سيد حسام الدين راشدي (مرتب). ترخان نامو. ميرزا عباس علي بيگ پاران ترجمو ڪيل (ٻيو ڇاپو). ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ.
- ↑ "Tomb of Mirza Essa Khan Tarkhan, Makli – Thatta". Directorate General of Antiquities, Government of Sindh. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Isa Khan Tarkhan I, Thatta". Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Siddiqi, Mahmudul Hassan (1972). History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593. Jamshoro: Institute of Sindhology.
- ↑ Haig, Malcolm Robert (1894). The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History. London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.
- ↑ Siddiqi, Mahmudul Hassan (1972). History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593. Jamshoro: Institute of Sindhology.
- ↑ "Isa Khan Tarkhan I, Thatta". Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Siddiqi, Mahmudul Hassan (1972). History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593. Jamshoro: Institute of Sindhology.
- ↑ Danvers, Frederick Charles (1894). The Portuguese in India. جلد 1. London: W. H. Allen & Co. ص. 508.
- ↑ Subrahmanyam, Sanjay. "The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635". Revista de Cultura (Instituto Cultural de Macau).
- ↑ محمد عبدالغفور (2004). ٺٽي جا ڪاتب. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ. ص. 12–13.
- ↑ Danvers, Frederick Charles (1894). The Portuguese in India. جلد 1. London: W. H. Allen & Co. ص. 508.
- ↑ "Isa Khan Tarkhan I, Thatta". Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "List of Protected Antiquities in Sindh" (PDF). Government of Pakistan / UNESCO Cultural Heritage Laws Database. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Isa Khan Tarkhan I, Thatta". Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan.jpg". Wikimedia Commons. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
