بيت
| بيت | |
|---|---|
| سنڌي شاعريءَ جي روايتي صنف | |
شاهه جي رسالي جي ڍاٽڪي صورت جي هڪ ڇاپي جو سرورق؛ شاهه جي رسالي ۾ بيت بنيادي شعري صنف آهي. | |
| انگريزي نالو | Bait، Bayt |
| ادبي صنف | شاعري |
| ٻولي | سنڌي ٻولي |
| بنيادي هيئت | دوهو، سورٺو ۽ گڏيل گهاڙيٽا |
| وزن جو نظام | ڇند وديا، ماترائي وزن |
| اهم قسم | دوهو، سورٺو، وڏو دوهو، تڻويري دوهو |
| سٽن جو تعداد | ٻه يا وڌيڪ |
| موضوع | تصوف، عشق، فراق، اخلاق، لوڪ داستان، سماج |
| اهم شاعر | قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو، شاهه لطف الله قادري، شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست |
| لاڳاپيل صنفون | وائي، ڪافي، ڏور |
بيت (انگريزي: Bait يا Bayt) سنڌي شاعريءَ جي هڪ اهم روايتي صنف آهي، جنهن جو تعلق دوهي، سورٺي ۽ انهن جي مختلف ماترائي ۽ قافياتي هيئتن سان آهي. سنڌي ادب ۾ بيت جو اصطلاح دوهي، سورٺي، وڏي دوهي، تڻويري دوهي ۽ انهن جي مختلف گڏيل گهاڙيٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بيت سنڌي لوڪ شاعري، صوفيانه ڪلام ۽ ڪلاسيڪي ادب جي بنيادي شعري صنفن مان شمار ٿئي ٿو.
بيت جي شروعاتي صورت ٻن سٽن واري دوهي ۽ سورٺي سان لاڳاپيل هئي، پر سنڌي شاعرن انهن جي فني بناوت ۾ تبديليون آڻي ٽن، چئن، پنجن، ستن ۽ ان کان وڌيڪ سٽن وارا بيت پڻ تخليق ڪيا. سنڌي شاعريءَ ۾ بيت جي ارتقا سان گڏ قافيي، لفظي ترتيب، موسيقيت ۽ فڪري اظهار جا نوان انداز پيدا ٿيا. قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو، شاهه لطف الله قادري، شاهه عنايت رضوي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي، خواجه محمد زمان لواري وارو، شهيد گرهوڙي ۽ سچل سرمست جي شاعريءَ ۾ بيت کي نمايان حيثيت حاصل آهي.
لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي وصف
[سنواريو]«بيت» عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنائن ۾ گهر يا رهڻ جي جاءِ شامل آهي. عربي شاعريءَ ۾ بيت شعر جي هڪ مڪمل وحدت کي چيو ويندو آهي، جيڪا عام طور ٻن مصرعن تي مشتمل هوندي آهي. فارسي شاعريءَ ۾ پڻ بيت ٻن مصرعن واري شعري وحدت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي ادب ۾، جيتوڻيڪ، بيت هڪ الڳ روايتي شعري صنف جي حيثيت اختيار ڪئي، جنهن ۾ دوهي ۽ سورٺي جي ڇندن، قافيي جي بيهڪ، سٽن جي تعداد ۽ لفظي موسيقيت کي خاص اهميت حاصل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب A Dictionary of Sindhi Literature ۾ بيت کي دوهي ڇند سان لاڳاپيل مختلف شعري صورتن جو جامع اصطلاح قرار ڏنو آهي. انهن ۾ دوهو، سورٺو، وڏو دوهو، تڻويري دوهو ۽ انهن جا گڏيل گهاڙيٽا شامل آهن.
بيت ۽ مربع ۾ فرق
[سنواريو]مربع عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ «چئن حصن وارو» آهي. شاعريءَ ۾ مربع اهڙي نظم کي چيو ويندو آهي، جنهن جو هر بند چار مصرعن تي مشتمل هجي. مربع جي پهرئين بند جون چارئي مصرعون عام طور هم قافيه هونديون آهن، جڏهن ته ايندڙ بندن جون پهريون ٽي مصرعون پاڻ ۾ هم قافيه ۽ چوٿين مصرع پهرئين بند جي قافيي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. سنڌيءَ ۾ چئن سٽن واري نظم لاءِ «چؤسٽو» جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيندو آهي. مربع ۽ چؤسٽو بيت سان لاڳاپيل شعري هيئتن جي مطالعي ۾ اچي سگهن ٿا، پر انهن کي بيت جو مڪمل مترادف قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته سنڌي بيت ٻن کان وڌيڪ سٽن تي پڻ مشتمل ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي قافياتي ترتيب مربع کان مختلف ٿي سگهي ٿي.
بيت جو ڇند ۽ ماترائون
[سنواريو]بيت جي فني بناوت کي سمجهڻ لاءِ ڇند وديا ۽ ماترائن جي نظام کي سمجهڻ ضروري آهي. ڇند وديا شاعريءَ جي وزن، آوازن جي مقدار ۽ شعري گهاڙيٽن جو علم آهي. ماترڪ ڇند ۾ لفظن جي آوازن جي مقدار مطابق وزن جو حساب ڪيو ويندو آهي. عام طور مختصر آواز کي هڪ ماترا ۽ ڊگهي آواز کي ٻه ماترائون شمار ڪيو ويندو آهي. انهن کي ترتيبوار «لگهو» ۽ «گرو» چيو ويندو آهي.
دوهي جو بنيادي وزن
[سنواريو]روايتي دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي. هر مصرع ۾ 24 ماترائون هونديون آهن، جيڪي 13 ۽ 11 ماترائن جي ٻن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن.
- پهريون پد: 13 ماترائون
- ٻيو پد: 11 ماترائون
- ٽيون پد: 13 ماترائون
- چوٿون پد: 11 ماترائون
اهڙيءَ طرح ٻن مصرعن ۾ مجموعي طور 48 ماترائون ٿينديون آهن.
| مصرع | پهريون حصو | ٻيو حصو | ڪل ماترائون |
|---|---|---|---|
| پهرين | 13 | 11 | 24 |
| ٻي | 13 | 11 | 24 |
| مجموعو | چار پد | 48 | |
بيت جا قسم
[سنواريو]سنڌي شاعريءَ ۾ بيت جي فني هيئت کي دوهي، سورٺي ۽ انهن جي گڏيل صورتن مطابق سمجهي سگهجي ٿو.
دوهو
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دوهو
دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل شعري هيئت آهي، جنهن ۾ عام ماترائي ترتيب 13+11 ۽ 13+11 هوندي آهي. روايتي دوهي ۾ قافيو ٻنهي مصرعن جي آخر ۾ ايندو آهي.
سورٺو
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سورٺو
سورٺو دوهي جي ابتڙ ماترائي ترتيب واري هيئت آهي. سورٺي ۾ هر مصرع جو پهريون پد 11 ماترائن ۽ ٻيو پد 13 ماترائن تي مشتمل هوندو آهي.
ان جي ترتيب هن ريت آهي:
- پهرين مصرع: 11+13
- ٻي مصرع: 11+13
سورٺي ۾ قافيو عام طور ٻنهي مصرعن جي پهرين، يعني 11 ماترائن واري پد جي آخر ۾ ايندو آهي.
وڏو دوهو
[سنواريو]وڏو دوهو يا بڙو دوهو (Baro Duho) دوهي ۽ سورٺي جي گڏيل هيئت آهي. هن ۾ پهرين مصرع سورٺي جي ترتيب ۽ ٻي مصرع دوهي جي ترتيب اختيار ڪري ٿي.
- پهرين مصرع: 11+13
- ٻي مصرع: 13+11
هن قسم ۾ قافيو پهرين ۽ چوٿين پد جي آخر ۾ ايندو آهي. سنڌي شاعريءَ جي بعض محققن هن کي «اڌ سورٺو، اڌ دوهو» پڻ سڏيو آهي.
تڻويري دوهو
[سنواريو]تڻويري دوهو (Tunveri Duho) دوهي ۽ سورٺي جي گڏيل هيئت آهي. هن ۾ پهرين مصرع دوهي ۽ ٻي مصرع سورٺي جي ترتيب اختيار ڪري ٿي.
- پهرين مصرع: 13+11
- ٻي مصرع: 11+13
هن قسم ۾ قافيو پهرين مصرع جي آخر ۽ ٻي مصرع جي پهرين پد جي آخر ۾ ايندو آهي.
دوهي ۽ سورٺي جو ميل
[سنواريو]سنڌي شاعرن دوهي ۽ سورٺي جي ماترائي ۽ قافياتي ترتيب کي گڏ ڪري بيت جون مختلف صورتون تخليق ڪيون. اهڙن گهاڙيٽن ۾ ٻنهي صنفن جا پد مختلف ترتيبن سان گڏ ڪيا ويندا آهن. انهيءَ فني عمل سان سنڌي بيت جي بناوت ۾ وسعت پيدا ٿي ۽ ٻن سٽن کان وڌيڪ سٽن وارا بيت پڻ رائج ٿيا.
بيت جي قسمن جو تقابلي جائزو
[سنواريو]| قسم | پهرين مصرع | ٻي مصرع | قافيي جي جڳهه |
|---|---|---|---|
| دوهو | 13+11 | 13+11 | ٻئي ۽ چوٿين پد جي آخر ۾ |
| سورٺو | 11+13 | 11+13 | پهرين ۽ ٽئين پد جي آخر ۾ |
| وڏو دوهو | 11+13 | 13+11 | پهرين ۽ چوٿين پد جي آخر ۾ |
| تڻويري دوهو | 13+11 | 11+13 | ٻئي ۽ ٽئين پد جي آخر ۾ |
هيءَ جدول روايتي ٻن سٽن وارين هيئتن جي بنيادي سٽاءَ کي ظاهر ڪري ٿي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ماترائن، سٽن ۽ قافيي جي بيهڪ ۾ وڌيڪ تبديليون پڻ ملن ٿيون.
بيت جي تاريخي اوسر
[سنواريو]سنڌي بيت جي تاريخ برصغير جي قديم دوهي ۽ سورٺي جي شعري روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌي محققن موجب دوهي ۽ سورٺي جا گهاڙيٽا سنڌي شاعريءَ ۾ آڳاٽي دور کان استعمال ٿيندا رهيا آهن. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ٻين محققن بيت جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ «بيت» سان بيان ڪيو آهي. عربن جي سنڌ ۾ آمد کان پوءِ عربي ادبي اصطلاحن جي اثر جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي، پر سنڌي بيت جي مڪمل فني هيئت کي رڳو عربي شاعريءَ مان نڪتل قرار ڏيڻ بدران مقامي دوهي ۽ سورٺي جي روايتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. دوهي ۽ سورٺي جي ميلاپ سان سنڌي بيت جي بناوت ۾ تبديليون آيون ۽ اڳتي هلي گهڻ سٽن وارا بيت رائج ٿيا. سنڌي بيت جي ارتقا جا آڳاٽا اهڃاڻ ڳاهن، قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري ۽ شاهه لطف الله قادريءَ جي ڪلام ۾ ملن ٿا، جڏهن ته شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ اها صنف فني ۽ فڪري لحاظ کان وڌيڪ وسعت اختيار ڪري ٿي.
پراڪرت ۽ اپڀرنش سان تعلق
[سنواريو]سنڌي بيت جي تاريخي مطالعي ۾ پراڪرت ۽ اپڀرنش جي دوهي واري شاعريءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. اپڀرنش واري دور ۾ دوهي جا اهڙا گهاڙيٽا پڻ رائج هئا، جن ۾ پهرين سٽ جي آخر ۾ قافيو لازمي نه هوندو هو. ان دور جي شاعريءَ ۾ دوهي جون مختصر ۽ مسلسل صورتون ملن ٿيون. ڪن دوهن کي الڳ شعري وحدت طور پڻ استعمال ڪيو ويندو هو. سنڌي بيت جي فني ارتقا ۾ انهن روايتن سان مماثلتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، پر اهڙي مماثلت مان سڌي تاريخي وابستگي ثابت ڪرڻ لاءِ لساني ۽ ادبي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.
بابا فريد جي شاعري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بابا فريد
بابا فريد جي نالي سان منسوب ڪلام ۾ دوهي ۽ سلوڪ جون مختلف صورتون ملن ٿيون. سندس ڪلام ۾ اهڙا دوها پڻ آهن، جن جي پهرين سٽ ۾ روايتي قافيي جي پابندي نه ٿي ملي.
مثال طور:
فريدا دُني وجائي وجدي، تون به وڃين نال
سو اي جيو نه وجدا، جس الله ڪردا سار
ٻئي مثال ۾:
ويکو بند چليا، چونهه جڻيان دي ڪنهه
فريدا عمل جو ڪيتي دني وچ، درگاه آئي ڪم
انهن مثالن ۾ ٻنهي سٽن جي پڇاڙيءَ جا لفظ روايتي هم قافيه صورت ۾ ناهن. بابا فريد جي ڪلام ۾ دوهي جي اهڙي صورت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ پهرين سٽ جي ٻنهي حصن ۾ قافيي جهڙي صوتي مناسبت موجود آهي:
فريدا راتين کٽ سون، ڏينهن پٽ پيٽ ڪونُ
جان تون کٽڻ ويل، تراهين تين سونُ رهــــيا
بابا فريد جي نالي سان منسوب ڪلام ۾ ٽن، چئن ۽ پنجن سٽن واريون صورتون پڻ ملن ٿيون.
ٽن سٽن وارا مثال
[سنواريو]فريد محل نِسڪّن ره گئي واسا آيا تل
ٿورا سي نماڻيان، بهسن روحان مل
آکين شيخا بندگي، چلن اڄ ڪهه ڪل
فريدا ديک ڪپاهي جو ٿيا جو سر ٿيا تِلانُ
ڪمادِي ارڪا گدي، ڪني ڪويليان
مندِي عمل ڪرينديا ايهه سزا تنهان
چئن سٽن وارا مثال
[سنواريو]فريدا تون تون ڪريندي جو موئي، موئي به تون تون ڪرڻ
جنهين تون تون نه ڪيا، ڪنهين نه سڃاتو تن
سائين سندي ناد کي دايم پري چون
اب نه ڀني بوريا، سندي فقيرن
ٻيو مثال:
فريدا برها برها آکيِي، برها تون سلطان
جدتن يرهون نه اوپجي، سو تن جاڻ مسان
فريدا جت تن برها اوپجي تت تن ڪئيسا ماس
اِت تن اب ڀي بهت هئي هاڙ جام ارماس
هن ٻئي مثال ۾ ٻن ٻن سٽن جون جدا قافياتي وحدتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.
پنجن سٽن وارو مثال
[سنواريو]فريدا ڪرن حڪومت دُني دي، حاڪم نائون دهرن
اُڀي ڌول پياريان، پڇي ڪوت چلڻ
چڙهه چلڻ سک واهي اپر چور جهُلڻ
پج وڇاون ياهرو، جٿي جاءِ سوڻ
تنهنان جنهان ديان ديريان دور وَن پيئان وسڻ
بابا فريد جي ڪلام ۾ اهڙيون صورتون گهڻ سٽن واري شاعريءَ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم آهن. انهن مثالن جي پڙهڻي مختلف نسخن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.
سوراشٽر ۽ گجراتي روايت
[سنواريو]سوراشٽر ۽ گجرات جي شاعريءَ ۾ دوهي ۽ سورٺي جون روايتون موجود رهيون آهن. سنڌي بيت جي فني ارتقا بابت مطالعي ۾ انهن علائقن جي دوهي واري شاعريءَ سان پڻ تقابلو ڪيو ويو آهي. ٽن، چئن ۽ پنجن سٽن وارين شعري صورتن جي ارتقا بابت مختلف محققن جا رايا ملن ٿا. سنڌي شاعريءَ ۾ انهن گهاڙيٽن جي مقامي واڌ ويجهه، قافيي جي تبديلي ۽ گهڻ سٽن واري بيت جي ترقي هڪ اهم خصوصيت آهي.
سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بيت
[سنواريو]قاضي قادن جي شاعري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قاضي قادن
قاضي قادن سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي آڳاٽن شاعرن مان هڪ آهي. سندس ڪلام ۾ دوهي، سورٺي ۽ ٻين گڏيل گهاڙيٽن سان گڏ ٽن ۽ چئن سٽن وارا بيت پڻ ملن ٿا.
ٽن سٽن واري بيت جو مثال:
تون آڌار سڌار تون، تون اڏائون اڏ
تون ئي اکڙين مون، تون ئي اندر هڏ
ڳل لڳي ڳالهه چوان، ڪيهي حاجت سڏ
چئن سٽن واري بيت جو مثال:
سج پيارا سائيان، سائين سچ سُهاءِ
سچي منگل نه دهيه، سچي سرپ نه کاءِ
سچ سمنڊان سر چڙهيه، ڪوڙڪ کائين پاهِه
هڏهو ڪڏهون ڪُوڙڪي، ڏيندو سچ سزاءِ
قاضي قادن جي ڪلام ۾ اهڙن بيتن جو هجڻ سنڌي شاعريءَ ۾ گهڻ سٽن وارين صورتن جي آڳاٽي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو.
شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي شاعري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو
شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي شاعريءَ ۾ دوهي ۽ سورٺي جي مختلف هيئتن جو استعمال ملي ٿو. سندس بيتن ۾ ٻن سٽن وارين روايتي صورتن سان گڏ ٽن سٽن وارا مثال پڻ ملن ٿا.
جاڳي جاڳي سسسئي جان هيجان هٿ وڌاءِ
تان سُڃي سچ پرين ري، پنهون پٿر ناهه
نڪرندي چتاءِ، گهوڙ گهِر نه سپرين
هن قسم جي بيت ۾ آخري سٽ جي قافياتي بيهڪ روايتي دوهي کان مختلف صورت اختيار ڪري ٿي.
خواجه محمد زمان لواريءَ واري جي شاعري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو خواجه محمد زمان لواري وارو
خواجه محمد زمان لواريءَ واري جي ڪلام ۾ پڻ ٽن سٽن وارا بيت ملن ٿا.
ڇڏ جاڳوٽا جوڳين، دنهيون ڪيم دکاءِ
و اذڪر ربڪ في نفسڪ، اندر آڳ جلاءِ
جن سڄڻ جي ساڃاءِ، تن ڪينا مٺو ڪينڪِ
هن ڪلام ۾ صوفيانه فڪر، قرآني عبارت ۽ سنڌي شعري روايت جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.
شهيد گرهوڙي جي شاعري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شهيد گرهوڙي
شهيد گرهوڙي جي شاعريءَ ۾ پڻ گهڻ سٽن وارا بيت ۽ صوفيانه فڪر ملن ٿا.
جوڳي پنهنجي جوءِ وئا، جهُڙ جئن نيڻ جهمن
سخن ساميئڙن جا، هنئڙي منجهه هُرن
سڄو موت مڱن، اڌ ڪٺا آرام لئه
سندس شاعريءَ ۾ «الف اشباع» جي استعمال ۽ بيت جي موسيقيت کي پڻ اهميت حاصل آهي.
شاهه لطف الله قادريءَ جي شاعري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شاهه لطف الله قادري
شاهه لطف الله قادري سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جو اهم صوفي شاعر هو. سندس ڪلام ۾ پنجن، ڇهن ۽ ستن سٽن وارا بيت نمايان آهن.
پنجن سٽن وارو بيت
[سنواريو]ڪي مٿي ڇٽ منڊيا، ڪي مورڇل وارين
ڪي پايو دونهيون اتر سامهيون پاڻ پچائين
ڪن پاتا ڪينر ڪاپڙين ڪي بسمي لائين
ڪي پهو لڳائين گوسايا پاڻ تنين ساڙين
آديسي او آهين، جن پيهي سڃاڻ پروڙئو
ڇهن سٽن وارو بيت
[سنواريو]جـﮧ پنڌ نهايت ناهه ڪا نڪو انت نه ڇيهه
سو ڪوڙي ڏسي ڪنبيا، ڏوران ڏاڍو ڏيهه
ات هلڻ حيرتِ ۾، ٿيو چيتيان تون چليهه
اوري ڪر مَ آسرو، ورچي تون مَ ويهه
ثابت ٿي سبحان سين، منجهه حقيقت پيهه
ته سوئي پسي ڏيهه، جنـﮧ کي سڪي سڀڪو
ستن سٽن وارو بيت
[سنواريو]تان ڪو ڏهو پهيڙا سَنهيڙو سندون
ڪئين پانڌيڙا پنڌ ۾ ڪنـﮧ پر اهڃائون
ڪنهن پر هلن حق ڏونـﮧ ڪنـﮧ پر وصالون
ڪئين فنا ٿيا في الله ۾ ڪنهن پر مشاهدون
ڪهڙو حال حقيقت ان جي ڪهو پنڌ پرون
لايعلم تاويلا الا الله اونهو انت سندون
ڪونه ڄاڻي منجهون، اوءِ پڄهان بهار ٿيا
شاهه لطف الله قادريءَ جي ڪلام ۾ گهڻ سٽن واري بيت جو نمايان استعمال سنڌي بيت جي فني ارتقا ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شاهه عبداللطيف ڀٽائي
شاهه جي رسالي ۾ بيت بنيادي شعري صنفن مان هڪ آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ دوهي ۽ سورٺي جي مختلف صورتن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ استعمال ڪيو ۽ انهن کي فڪري ۽ فني وسعت ڏني. هن جي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن وارن بيتن سان گڏ ٽن، چئن، پنجن ۽ وڌيڪ سٽن وارا بيت پڻ ملن ٿا.

سر سارنگ جو يارهن سٽن وارو بيت
[سنواريو]شاهه جي رسالي جي سر سارنگ ۾ يارهن سٽن وارو مشهور بيت ملي ٿو، جنهن ۾ مينهن، بادلن، مختلف ملڪن ۽ سنڌ جي خوشحاليءَ جو ذڪر آهي.
موٽي مانڊاڻن جي، واري ڪيائين وار
وڄون وسڻ آئيون چوڏس ۽ چوڌار
ڪي اٿي ويون استنبول ڏي ڪي مڻيون مغرب پار
ڪي چمڪن چين تي ڪي لهن سمرقندين سار
ڪي رمي ويون روم تي ڪي ڪابل ڪي قنڌار
ڪي دهلي ڪي دکن ڪي گڙن مٿي گرنار
ڪنهين جنبي جيسلمير تان، ڏنا بيڪانير بڪار
ڪنهين ڀڄ ڀڄائيو ڪنهين ڍٽ مٿي ڍار
ڪنهين اچي عمرڪوٽ تان وسايا ولهار
سائينم سدائين ڪرين مٿي سنڌ سڪار
دوست تون دلدار، عالم سڀ آباد ڪرين
هن بيت ۾ جاگرافيائي وسعت، فطرت نگاري ۽ انساني ڀلائيءَ جي دعا گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ بيت جو وزن، قافيو، موسيقيت ۽ معنوي تسلسل هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن.
گهڻ سٽن واري بيت جي ارتقا
[سنواريو]سنڌي بيت جي اهم فني خصوصيتن مان هڪ سٽن جي تعداد ۾ واڌ آهي. ٻن سٽن واري دوهي ۽ سورٺي کان اڳتي وڌي سنڌي شاعرن ٽن، چئن، پنجن، ڇهن، ستن ۽ ان کان وڌيڪ سٽن وارا بيت تخليق ڪيا. انهيءَ ارتقا ۾ قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري، شاهه لطف الله قادري، شاهه عنايت رضوي ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري اهم آهي. سنڌي بيت جي گهڻ سٽن واري صورت ۾ قافيي جي بيهڪ، لفظن جي ترتيب ۽ خيال جي تسلسل کي خاص اهميت حاصل رهي آهي.
الف اشباع جو اثر
[سنواريو]سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ «الف اشباع» جي استعمال سان بيت جي صوتي بناوت ۽ قافيي ۾ مخصوص موسيقيت پيدا ٿئي ٿي. شهيد گرهوڙي جي ڪلام ۾ الف اشباع جو استعمال نمايان آهي. سنڌي بيت جي ڊگهن گهاڙيٽن جي اوسر بابت مطالعي ۾ الف اشباع واري شاعريءَ کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.
سگهڙ شاعريءَ ۾ ڊگها بيت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌي سگهڙ
سنڌي لوڪ ادب ۾ سگهڙن بيت جي صنف کي پنهنجي فني ضرورتن مطابق استعمال ڪيو. سگهڙ شاعريءَ ۾ ڊگها بيت، ڏور، ڳجهارتون ۽ ٻيون روايتي صنفون اهم حيثيت رکن ٿيون. سگهڙ شاعرن ۾ سانوڻ فقير جو نالو نمايان آهي. سانوڻ فقير جي شاعريءَ بابت ادبي روايتن ۾ ٻاونجاهه سٽن واري ڊگهي بيت جو ذڪر پڻ ملي ٿو. سگهڙن جي شاعريءَ ۾ بيت جي ڊگهي صورت عام ڪلاسيڪي بيت کان وڌيڪ تفصيلي ۽ بيانيه انداز اختيار ڪري ٿي.
بيت جون لفظي ۽ صوتي خوبيون
[سنواريو]سنڌي بيت جي اهم خصوصيتن ۾ لفظن جي چونڊ، ورجاءُ، صوتي مناسبت، موسيقيت ۽ لفظي ترتيب شامل آهن. سنڌي شاعرن انهن فني وسيلن ذريعي بيت جي اظهار کي وڌيڪ اثرائتو بڻايو.
لفظن جو ورجاءُ
[سنواريو]دوهي ۽ بيت ۾ لفظن جي ورجاءَ سان مخصوص صوتي ۽ معنوي اثر پيدا ٿيندو آهي. ڍولا ماروءَ جي روايت ۾ اهڙا مثال ملن ٿا:
بِي جُليان چلهاون آڀئي آڀئي ڪوڙ
ڪدري ملون گي سجڻان ڪسي ڪنڪچي ڇوڙ
بي جُليان چلهاوي آڀئي آڀئي چار
ڪدري ملون گي سجڻان، لايئي اِنهن بسار
انهن مثالن ۾ ساڳين لفظن ۽ آوازن جي ورجاءَ سان موسيقيت پيدا ٿئي ٿي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام ۾ پڻ اهڙي لفظي ترتيب ملي ٿي:
اڌر نڌر اڀري، آهيان اسونهين
پرڏيهي پرينءَ ڪيا، مرڻ لئي مونهين
سسئي سيد چئي، تنگن ۾ تونهين
هادي ڪيئن هونهين، ري سمر سڌون ڪري
ٻيو مثال:
اڌر نڌر اڀري اسونهين آئون
چيٽا چور چنجن ۾، بر ۾ بلائون
موٽ پنهون پانهون، متان محب مري وڃان
انهن بيتن ۾ شروعاتي لفظن جي مناسبت، صوتي ورجاءَ ۽ قافيي سان خاص موسيقيت پيدا ٿئي ٿي.
ڪنڊليا ڇند سان مشابهت
[سنواريو]هندي شاعريءَ ۾ «ڪنڊليا ڇند» اهڙي شعري هيئت آهي، جنهن ۾ لفظن جي ورجاءَ ۽ سلسليوار ترتيب کي اهميت حاصل آهي. ڪنڊليا جي روايتي بناوت ۾ هڪ حصي جي پڇاڙيءَ جا لفظ ايندڙ حصي جي شروعات ۾ ورجائجي سگهن ٿا.
مثال طور:
ڪهه گرڌار ڪوي راءِ تا چَتُرن ڪي تائين
ڪر توتي ڪهه ديت، آپ ڪهيي نهين سائين
ان کان پوءِ ايندڙ دوهي جي شروعات «سائين» سان ٿئي ٿي:
سائين اپني برات ڪو، ڪبهو نه ديجي تراس
پلڪ دور نهين ڪيجيي، سدا راکيي پاس
اهڙيءَ طرح هڪ شعري وحدت جي آخري لفظن کي ٻي شعري وحدت جي شروعات ۾ آڻڻ سان لفظي ۽ معنوي تسلسل پيدا ٿئي ٿو. سنڌي بيت جي شاعريءَ ۾ پڻ اهڙي ورجاءَ جا مثال ملن ٿا.
مسلسل بيتن ۾ لفظن جو تسلسل
[سنواريو]شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام ۾ اهڙا بيت ملن ٿا، جن ۾ هڪ بيت جي آخري لفظن کي ايندڙ بيت جي شروعات ۾ ورجايو ويو آهي.
مثال طور:
داغ تنهنجو دائما، ماري معذورين
سائين ڪارڻ سپرين، وڃج ۾ ڏورين
آئون تو حضورين، مڻيو وجهان مچ ۾
ايندڙ بيت:
مڻيو وجهان مچ ۾، هائي هڻان هار
ڀري جي ڀتار، ته ميريائي مان لهان
ساڳين لفظن سان شروع ٿيندڙ ٻيو بيت:
مڻيو وجهان مچ ۾، هائي هڻي هار
سوجي سک سيد چئي، ڪريئين ڪوه قرار
راجا ريساڻو گهڻو، سٽاڻو سردار
چوڏ چنيسر ڄام جو، ويهان ڏيهه ڏهڪار
ٺاڪر اکين ٺار، مڻئي ٿي مٽئين
اهڙي لفظي ترتيب سان بيتن جي وچ ۾ معنوي ۽ صوتي لاڳاپو پيدا ٿئي ٿو.
لفظن جي هير ڦير
[سنواريو]بيت جي لفظي خوبين ۾ لفظن جي ترتيب بدلائي معنيٰ ۽ موسيقيت پيدا ڪرڻ پڻ شامل آهي.
هندي دوهي جا مثال:
پاس ڪهون تو پاس هئي، دور ڪهون تو دور
جان اڃا جهان ۾، سڀ ۾ رهي ڀرپور
دور ڪهون تو دور رهئي، پاس ڪهون تو پاس
روم روم ۾ بس رهي، جو ڦولون ۾ پاس
سنڌي بيت ۾ پڻ اهڙي لفظي ترتيب ملي ٿي.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جا مثال:
گهڙو ڀڳو منڌ مئي، ويا وسيلا
سار ڇڏيان سير ۾ هئي رهيا حيلا
سهڻي جا سيلا، وحدت سڀ وڃائيا
گهڙو ڀڳو منڌ مئي، وسيلا ويا
تنها پوءِ سُئا، سهڻي سڏ ميهار جا
ٻيا مثال:
پاڻ کڻج پاڻ سين، ريءَ وسيلي وڌ
لائن تنين لڏ، عشق جيئن جا اڳ ۾
پاڻ کڻج پاڻ سين، ريءَ وسيلي وڃ
ڀيلو ڀري ڀڃ، اڪنڊ کڻ عميق ۾
انهن مثالن ۾ لفظن جي هير ڦير سان بيت جي موسيقيت ۽ معنوي اثر ۾ تبديلي اچي ٿي.
سوال جواب وارن بيتن جي روايت
[سنواريو]سنڌي شاعريءَ ۾ سوال جواب وارن بيتن جي هڪ روايت موجود آهي. هن روايت ۾ شاعر يا صوفي بزرگ پنهنجي فڪري سوالن، روحاني تجربن ۽ جوابن کي بيتن جي صورت ۾ پيش ڪندا هئا. اهڙي قسم جي شاعريءَ جا مثال هندي ۽ ٻين علائقائي ادبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.
هندي دوهي ۾ سوال جواب
[سنواريو]شاهه ڀيڪ ۽ بابا شيتل پوري سان منسوب هڪ روايت ۾ دوهي ذريعي سوال جواب جو ذڪر ملي ٿو.
شاهه ڀيڪ جو دوهو:
چلتي چلاتي جڳ ڳئيو، اور ڀيڪ دواري دوُر
خرچي نِبڙي پڳ ٿڪي، جا ڪوئ ڪهي حضور
بابا شيتل پوري سان منسوب جواب:
جن بنين تم جات هو، اُن نبين هين دور
ست نام شيتل پوري جو سنمک رهي حضور
اهڙن مثالن ۾ دوهو روحاني سوال جواب جو وسيلو بڻجي ٿو.
شاهه عبداللطيف ۽ خواجه محمد زمان سان منسوب بيت
[سنواريو]سنڌي صوفي روايت ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ ۽ خواجه محمد زمان لواريءَ واري جي ملاقات سان منسوب بيت مشهور آهن. روايت موجب شاهه عبداللطيف هي بيت پڙهيو:
سامي سفر هليا، ڪو پروڙي پنڌ
جن هيٺان ڪنڌ، آءُ نه جئندس ان ريءَ
خواجه محمد زمان سان منسوب جواب:
ڪين آهين ڪين، وڃي ڪين ڪماءِ
لاڳاپا لوڪ جا، لاسين سڀ لهراءِ
سامي پوءِ سلنداءِ، ڳالهه پريان جي ڳجهه جي
شاهه عبداللطيف سان منسوب ٻيو بيت:
قلم وهي ويو ڪانهه، سرتيون ڪنهن سهاڳ لئي
انگ اڳي ئي لکيو، ات نه پهچي ٻانهه
ڪنهن کي ڏيان دانهه، ته پرينءَ مان سين هيئن ڪيو
خواجه محمد زمان سان منسوب جواب:
ويهه وڃي وٽ تن، قلم جنينءَ جي هٿ ۾
ميٽيو انگ اڳيون، واري ٻيو لکن
پنو سي پڙهن، جنهن مان پسن پرينءَ کي
اهي بيت صوفيانه روايت ۾ تقدير، روحاني سفر ۽ معرفت بابت سوال جواب جي مثال طور بيان ڪيا ويندا آهن.
شاهه عبداللطيف ۽ شاهه عنايت شهيد سان منسوب بيت
[سنواريو]سنڌي صوفي روايتن ۾ شاهه عنايت شهيد ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي وچ ۾ بيتن جي ڏي وٺ جو احوال پڻ ملي ٿو.
شاهه عنايت سان منسوب بيت:
ڏسي ڏونگر ڏار، مٿان هلن هيري ٿئين
ڪي مجازاڻيون موٽيون، سُئي پنڌ پچار
پويون پائج پرين کي، حقيقي هار
سگهي لهندي سار، آريجا عنايت چئي
شاهه عبداللطيف سان منسوب جواب:
پسي ڏونگر ڏاهه، متان هلڻ هيري ٿئين
پڇي پوج سسئي مهندا بلوچاڻي باهه
اڻ ورائتي ور جو، آسرو هڏ مَ لاهه
اکين اوڏو آهه، پرين پراهون مَ چون
هن روايت ۾ بيتن ذريعي مجازي عشق ۽ حقيقي عشق جي لاڳاپي بابت فڪري اظهار ملي ٿو.
بيت جا ادبي موضوع
[سنواريو]سنڌي بيت ۾ مختلف فڪري، سماجي ۽ ادبي موضوع بيان ڪيا ويا آهن.
انهن ۾ تصوف، عشق، فراق، وطن سان محبت، اخلاقي نصيحت، انساني قدر، لوڪ روايتون ۽ روزمرهه زندگيءَ جا تجربا شامل آهن.
تصوف
[سنواريو]سنڌي صوفي شاعرن بيت کي روحاني تجربن، وحدت، محبت ۽ انساني اخلاق جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو. شاهه عبدالڪريم، شاهه عبداللطيف، شاهه عنايت رضوي ۽ سچل سرمست جي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر نمايان آهي.
عشق ۽ فراق
[سنواريو]سنڌي لوڪ داستانن تي ٻڌل شاعريءَ ۾ بيت عشق، جدائي، انتظار ۽ وفاداريءَ جي اظهار جو اهم وسيلو رهيو آهي. شاهه عبداللطيف جي رسالي جي ڪيترن سُرن ۾ انهن موضوعن کي بيتن ذريعي بيان ڪيو ويو آهي.
اخلاقي ۽ سماجي فڪر
[سنواريو]بيت نصيحت، زندگيءَ جي تجربن، انساني روين ۽ سماجي قدرن جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ان جي مختصر ۽ ياد رهندڙ بناوت سبب بيت سنڌي زباني ۽ لوڪ روايتن ۾ اهم حيثيت حاصل ڪئي.
سنڌي بيت ۾ عورت جو آواز
[سنواريو]سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي اهم خصوصيتن مان هڪ عشق ۽ فراق جي اظهار ۾ عورت جي آواز جو استعمال آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ ڪيترائي بيت اهڙي انداز ۾ لکيا ويا آهن، ڄڻ عورت پنهنجي محبوب سان ڳالهائي رهي هجي يا سندس جدائيءَ جو احوال بيان ڪري رهي هجي. اهو اظهار سنڌي لوڪ داستانن جي سورمين سان لاڳاپيل آهي.
انهن ۾ سسئي، مارئي، مومل، ليلان، نوري، سورٺ ۽ موکي جا نالا نمايان آهن.
سنڌي بيت ۾ انهن سورمين جي ڪردارن ذريعي عشق، وفاداري، قرباني، وطن سان محبت ۽ روحاني جستجو جهڙا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.
لوڪ داستانن جي تمثيلي حيثيت
[سنواريو]سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ لوڪ داستانن کي رڳو عشقيه قصن طور استعمال نه ڪيو ويو آهي، پر انهن ذريعي روحاني ۽ اخلاقي معنائون پڻ بيان ڪيون ويون آهن. سسئيءَ جو سفر روحاني جستجو، مارئيءَ جي وطن سان محبت وفاداري ۽ نوريءَ جي عاجزي انساني قدرن جي تمثيلي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿي. اهڙي تمثيلي انداز سان بيت جي فڪري وسعت وڌي ٿي.
بيت ۽ وائيءَ جو تعلق
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وائي
سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بيت ۽ وائي ٻه اهم صنفون آهن. بيت عام طور هڪ شعري وحدت طور پيش ٿيندو آهي، جڏهن ته وائيءَ جو تعلق موسيقيءَ، ورجاءَ ۽ ڳائڻ جي مخصوص گهاڙيٽي سان وڌيڪ ويجهو آهي. سنڌي شاعريءَ جي فني تاريخ بابت ڪجهه محققن وائيءَ جي هيئت کي بيت جي گهاڙيٽن سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. بيت ۽ وائيءَ جي وچ ۾ موضوعاتي مشابهت موجود هجڻ باوجود انهن جي فني بناوت ۽ ادائيگيءَ ۾ فرق آهي.
جديد سنڌي شاعريءَ ۾ بيت
[سنواريو]سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ کان پوءِ جديد دور ۾ پڻ بيت، دوهو ۽ سورٺو شاعريءَ جون اهم صنفون رهيون. محمد خان غني، شيخ اياز، مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ، نارائڻ شيام، هري دلگير، نياز همايوني، تنوير عباسي ۽ امداد حسيني جهڙن شاعرن سنڌي روايتي شعري گهاڙيٽن کي پنهنجي دور جي فڪري ۽ ادبي ضرورتن مطابق استعمال ڪيو. جديد شاعريءَ ۾ انهن صنفن جي ماترائي ترتيب، قافيي ۽ موسيقيت ۾ مختلف تجربا پڻ ڪيا ويا.
بيت جي فني ۽ ادبي اهميت
[سنواريو]بيت سنڌي شاعريءَ جي اهڙي صنف آهي، جنهن ۾ روايتي ڇند، قافيي، ٻوليءَ جي موسيقيت ۽ خيال جي اختصار کي اهميت حاصل آهي. دوهي ۽ سورٺي جي ميلاپ سان سنڌي شاعرن بيت جي هيئت ۾ وسعت پيدا ڪئي. سنڌي بيت جي اهم خصوصيتن ۾ هيٺيان پهلو شامل آهن:
- دوهي ۽ سورٺي جي مختلف ماترائي گهاڙيٽن جو استعمال؛
- قافيي جي بيهڪ ۾ تبديلي؛
- ٻن کان وڌيڪ سٽن وارا بيت؛
- لفظن جي ورجاءَ ۽ هير ڦير ذريعي موسيقيت؛
- مسلسل بيتن ۾ لفظي ۽ معنوي تسلسل؛
- صوفيانه ۽ تمثيلي فڪر؛
- لوڪ داستانن ۽ عورت جي آواز ذريعي اظهار؛
- سوال جواب واري روايت؛
- سگهڙ شاعريءَ ۾ ڊگهن بيتن جو استعمال.
سنڌي بيت جي تاريخي ارتقا، فني بناوت ۽ معنوي خوبين جو مطالعو سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.