محرڪ

محرڪ (Motivation) ڪيترن ئي شعبن ۾ اهم آهي ۽ تعليمي ڪاميابي، ڪم جي ڪارڪردگي، صارف جو رويو، ۽ راندين جي ڪاميابيءَ تي اثر انداز ٿئي ٿي.

محرڪ (Motivation) هڪ اهڙي ذهني ڪيفيت آهي جيڪا فرد کي ڪنهن خاص مقصد ڏانهن عمل ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي. ان کي اڪثر هڪ اهڙي قوت طور سمجهيو ويندو آهي جيڪا اها وضاحت ڪري ٿي ته ماڻهو يا ٻيا جانور ڪنهن خاص وقت تي ڪنهن عمل جي شروعات ڇو ڪن ٿا، ان کي جاري ڇو رکن ٿا يا ان کي ختم ڇو ڪن ٿا. هي هڪ پيچيده عمل آهي ۽ ان جي تعريف تي اختلاف آهن. هي "بي رغبتي" (Amotivation) جي ابتڙ آهي، جيڪا بي حسي جي حالت هوندي آهي. محرڪ جو مطالعو نفسيات، محرڪي سائنس، اعصابي سائنس (neuroscience) ۽ فلسفي جهڙن شعبن ۾ ڪيو ويندو آهي.

محرڪي ڪيفيتن کي انهن جي رخ (direction)، شدت (Motivational intensity|intensity)، ۽ مستقل مزاجي (persistence) ذريعي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪنهن محرڪ جو "رخ" ان مقصد سان طئي ٿئي ٿو جنهن کي حاصل ڪرڻو هجي. "شدت" ان قوت جو نالو آهي جيڪا عمل ۾ تبديل ٿئي ٿي ۽ اها طئي ڪري ٿي ته ڪيتري ڪوشش ڪرڻي آهي. "مستقل مزاجي" مان مراد اها آهي ته ڪو فرد ڪيتري وقت تائين ڪنهن سرگرميءَ ۾ مشغول رهڻ چاهي ٿو. محرڪ کي عام طور تي ٻن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: پهرين مرحلي ۾ فرد مقصد مقرر ڪري ٿو، جڏهن ته ٻئي مرحلي ۾ هو ان مقصد تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.

تعليمي ادب ۾ محرڪ جي ڪيترن ئي قسمن تي بحث ڪيو ويو آهي. داخلي محرڪ (Intrinsic motivation) اندروني عنصرن جهڙوڪ لطف ۽ تجسس مان پيدا ٿئي ٿي؛ جڏهن ته خارجي محرڪ (extrinsic motivation) ٻاهرين عنصرن جهڙوڪ انعام حاصل ڪرڻ يا سزا کان بچڻ جي ڪري هوندي آهي. جيڪڏهن فرد کي پنهنجي عمل جي پويان ڪارفرما مقصد جي خبر هجي ته ان کي 'شعوري محرڪ' چئبو آهي، ۽ جيڪڏهن خبر نه هجي ته ان کي 'لاشعوري محرڪ' چئبو آهي. ٻين قسمن ۾ عقلي ۽ غير عقلي، حياتياتي ۽ ادراڪي، مختصر مدت ۽ طويل مدت، ۽ خود غرضي توڙي بي غرضي واري محرڪ شامل آهن.

محرڪ جا نظريا اهي فريم ورڪ آهن جيڪي محرڪ جي عمل جي وضاحت ڪن ٿا. مواد جا نظريا (Content theories) انهن اندروني عنصرن جي وضاحت ڪن ٿا جيڪي ماڻهن کي محرڪ ڏين ٿا، جهڙوڪ ضرورتن جو سلسلو (hierarchy of needs)، ٻه-عنصري نظريو (two-factor theory)، ۽ سکيل ضرورتن جو نظريو. ان جي ابتڙ، عمل جا نظريا (Process theories) انهن ادراڪي، جذباتي ۽ فيصلي سازي جي عملن تي بحث ڪن ٿا جيڪي محرڪ جي پويان هوندا آهن، جهڙوڪ اميد جو نظريو (expectancy theory)، برابري جو نظريو (equity theory)، مقصد مقرر ڪرڻ جو نظريو (goal-setting theory)، ۽ خود اختياري جو نظريو (self-determination theory).

تعريف ۽ ماپ

محرڪ هڪ اندروني ڪيفيت يا قوت آهي جيڪا فرد کي مقصد ڏانهن رويي کي جاري رکڻ تي مجبور ڪري ٿي. محرڪي ڪيفيتون ظاهر ڪن ٿيون ته ماڻهو يا جانور ڪنهن خاص رويي جي شروعات يا خاتمو ڇو ڪن ٿا. لفظ "Motivation" لاتيني لفظ 'movere' مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي "حرڪت ڪرڻ".

نفسيات ۾ ان ڳالهه جي تحقيق ڪئي ويندي آهي ته محرڪ ڪيئن پيدا ٿئي ٿي ۽ ڪهڙا عنصر ان تي اثر انداز ٿين ٿا. جڏهن ته اعصابي سائنس (Neuroscience) ان جي پويان اعصابي ميڪانيزم ۽ دماغ جي حصن ۽ نيورو ٽرانسميٽر (neurotransmitters) جو مطالعو ڪري ٿي.

محرڪ سڌي طرح نظر نه ايندي آهي پر ان کي ٻين خصوصيتن مان معلوم ڪيو ويندو آهي. ان کي ماپڻ جو سڀ کان عام طريقو پڇا ڳاڇا جا فارم يا سوالناما (questionnaires) آهن. ٻيو طريقو فرد جي ٻاهرين مشاهدي تي ٻڌل هوندو آهي، جنهن ۾ رويي جي تبديلين ۽ دماغي سرگرميءَ جي ماپ شامل آهي.

علمي تعريفون

محرڪ جي ڪيترين ئي تعريفن جي پيشڪش ڪئي وئي آهي پر ڪنهن هڪ تي اتفاق ناهي. ڪجهه تعريفون اندروني عنصرن تي زور ڏين ٿيون، جهڙوڪ خواهشون ۽ ارادي ڪيفيتون (volitions). مثال طور، جان ڊيوي ۽ ابراهم ميسلو محرڪ کي خواهش جي هڪ صورت طور سمجهن ٿا. ٻي طرف، جيڪسن بيٽي محرڪ کي بک ۽ اڃ جهڙو هڪ جسماني عمل قرار ڏئي ٿو.

اجزاء ۽ مرحلا

محرڪ جا ٽي مکيه اجزاء آهن: رخ، شدت، ۽ مستقل مزاجي.

• رخ (Direction): ان مقصد ڏانهن اشارو ڪري ٿو جنهن کي ماڻهو چونڊين ٿا. مثال طور، جيڪڏهن هڪ دوست فلم ڏسڻ وڃي ٿو ۽ ٻيو پارٽي ۾، ته ٻنهي جي محرڪ جو رخ مختلف آهي.
• شدت (Intensity): ان توانائيءَ جي سطح کي چئبو آهي جيڪا ڪنهن مقصد لاءِ استعمال ڪئي وڃي.
• مستقل مزاجي (Persistence): ان ڳالهه جي ماپ آهي ته ڪو فرد رڪاوٽن جي باوجود ڪيترو وقت پنهنجي ڪوشش جاري رکي ٿو.

محرڪ جو تعلق قابليت، ڪوشش ۽ عمل سان پڻ آهي. ڪنهن ڪم کي انجام ڏيڻ جو نتيجو ان فرد جي قابليت، ڪوشش ۽ محرڪ تي منحصر هوندو آهي.