مايا ڪئلينڊر
مايا ڪئلينڊر (Maya calendar) ڪئلينڊرن جو هڪ اهڙو نظام آهي جيڪو ڪولمبس کان اڳ واري ميسو آمريڪا (Mesoamerica) ۾ استعمال ٿيندو هو. اڄ به هي نظام گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن،[1] ۽ ميڪسيڪو جي رياستن اوڪساڪا ۽ چياپاس ۾ استعمال ٿئي ٿو.[2]
مايا ڪئلينڊر جا بنيادي اصول تقريباً 5ھين صدي قبل مسيح کان استعمال ۾ آهن. هي نظام ميسو آمريڪا جي ٻين تهذيبن جهڙوڪ زاپوٽيڪ، اولميڪ ۽ پوءِ جي ايزٽيڪ ڪئلينڊر سان گهڻي هڪجهڙائي رکي ٿو.[3]
جائزو
[سنواريو]مايا ڪئلينڊر مختلف ڊگهائيءَ جي ڪيترن ئي چڪرن (counts) تي ٻڌل آهي:
- زولڪن (Tzolkʼin): هي 260 ڏينهن جو مقدس چڪر آهي.[4]
- هاب (Haabʼ): هي 365 ڏينهن جو هڪ شمسي سال آهي.
- ڪئلينڊر رائونڊ (Calendar Round): جڏهن زولڪن ۽ هاب کي ملائبو آهي ته 52 سالن جو هڪ چڪر بڻبو آهي.
- لانگ ڪائونٽ (Long Count): ڊگهي عرصي جي تاريخن کي ڳڻڻ لاءِ هي نظام استعمال ٿيندو هو، جيڪو هڪ افسانوي شروعاتي نقطي (11 آگسٽ 3114 ق.م) کان ڏينهن جي ڳڻپ ڪندو آهي.
مايا جو عددن وارو نظام بنيادي طور تي vigesimal (يعني 20 جي بنياد وارو) هو.
زولڪن (Tzolkʼin)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Tzolkʼin
زولڪن مايا تهذيب جو 260 ڏينهن جو مقدس ڪئلينڊر آهي. ان ۾ 20 ڏينهن جا نالا ۽ 13 عدد گڏجي 260 منفرد ڏينهن بڻائيندا آهن. هي ڪئلينڊر مذهبي رسمن ۽ پيش گوين لاءِ استعمال ٿيندو هو.
| ترتيب | نالو | نشان (Glyph) | 16ھين صدي جو نالو | ڪيشي (Kʼicheʼ) |
|---|---|---|---|---|
| 01 | Imix |  | Imix | Imox |
| 02 | Ikʼ |  | Ik | Iqʼ |
| 20 | Ajaw |  | Ahau | Ajpu |
هاب (Haabʼ)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Haabʼ
هاب شمسي ڪئلينڊر هو، جيڪو 20 ڏينهن جي 18 مهينن تي ٻڌل هو (18 × 20 = 360 ڏينهن). سال جي آخر ۾ 5 اضافي ڏينهن شامل ڪيا ويندا هئا، جن کي واييب (Wayebʼ) چيو ويندو هو. واييب جي ڏينهن کي خطرناڪ سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران بدروحن کان بچڻ لاءِ خاص رسمون ڪيون وينديون هيون.
| ترتيب | نالو | نشان | مطلب |
|---|---|---|---|
| 1 | Pop |  | چٽائي |
| 19 | Wayebʼ |  | بي نام ڏينهن |
ڪئلينڊر رائونڊ (Calendar Round)
[سنواريو]ڪئلينڊر رائونڊ اهڙي تاريخ هوندي آهي جنهن ۾ زولڪن ۽ هاب ٻئي شامل هجن. هي تاريخ هر 52 شمسي سالن (يا 18,980 ڏينهن) کانپوءِ پاڻ کي ورجائيندي آهي. حسابي طور هي 260 ۽ 365 جو least common multiple آهي.
سال جو حامل (Year Bearer)
[سنواريو]"سال جو حامل" اهو زولڪن ڏينهن هوندو آهي جيڪو هاب ڪئلينڊر جي پهرين ڏينهن (0 Pop) تي اچي. ڇاڪاڻ ته 365 کي 20 سان ونڊڻ سان 5 بچي ٿو، ان ڪري هر سال جو پهريون ڏينهن زولڪن چڪر ۾ 5 نمبر اڳتي وڌي ويندو آهي. چار بنيادي سال جا حامل ڏينهن آهن: Ik', Manik', Eb', ۽ Kab'an.[5]
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- ↑ Tedlock, Barbara, Time and the Highland Maya Revised edition (1992 Page 1)
- ↑ Miles, Susanna W, "An Analysis of the Modern Middle American Calendars: A Study in Conservation." In Acculturation in the Americas. Edited by Sol Tax, p. 273. Chicago: University of Chicago Press, 1952.
- ↑ "Maya Calendar Origins: Monuments, Mythistory, and the Materialization of Time".
- ↑ Academia de las Lenguas Mayas de Guatemala (1988).
{{cite book}}: Missing or empty|title=(مدد) - ↑ Thompson 1966: 124