مواد ڏانھن هلو

مايا شهر

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ٽيڪال جو مرڪز، جيڪو ڪلاسڪ دور جي سڀ کان طاقتور مايا شهرن مان هڪ هو

مايا شهر پري-ڪولمبين مايا تهذيب (ميسوامريڪا) ۾ آباديءَ جا مرڪز هئا. اهي انتظام، واپار، پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جهڙن خاص ڪردارن جي ادائيگي ڪندا هئا، جيڪي دنيا جي ٻين قديم شهرن وانگر شهري زندگيءَ جي سڃاڻپ هئا.[1] مايا شهر، ٻين سماجن جي شهرن جي ڀيٽ ۾—ميسوامريڪا اندر به—وڌيڪ پکڙيل هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ ميداني اُڀرندي علائقن جي گرم آبهوا سان هم آهنگ هئا، جتي خوراڪ جي پيداوار اهڙن علائقن جي وچ ۾ ممڪن هئي جيڪي ٻين سرگرمين لاءِ مخصوص هئا.[1] انهن وٽ وچ ميڪسيڪو جي ميداني علائقن جي شهرن، جهڙوڪ ٽيوتيهواڪان ۽ ٽينوچٽٽلان، وانگر گرڊ منصوبا نه هوندا هئا.[2] مايا بادشاه پنهنجن بادشاهتن تي انهن محلن مان حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي سندن شهرن جي مرڪز ۾ واقع هوندا هئا.[3] شهر اڪثر انهن هنڌن تي قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي واپاري رستن تي ڪنٽرول رکندا هئا يا ضروري شين جي فراهمي ڪري سگهندا هئا.[4] ان سان واپار تي ڪنٽرول رکندڙ اشرافيه کي پنهنجي دولت ۽ سماجي حيثيت وڌائڻ جو موقعو ملندو هو.[4] اهڙا شهر عوامي رسمن لاءِ مندر تعمير ڪرڻ جي قابل هوندا هئا، جنهن سان وڌيڪ ماڻهو شهر ڏانهن متوجه ٿيندا هئا.[4] اهي شهر، جن وٽ خوراڪ جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون ۽ واپاري رستن تائين رسائي هوندي هئي، ابتدائي مايا رياستن جي گاديءَ وارا شهر بڻجڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.[4]

ڪلاسڪ دور جي مايا شهري رياستن جي سياسي لاڳاپن کي قديم يونان ۽ رينيسانس اٽلي جي شهري رياستن جي لاڳاپن سان ڀيٽيو ويو آهي.[5] ڪجهہ شهر سڌين چونائي پٿر جي رستن ذريعي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هئا، جن کي ساڪبياوب چيو ويندو هو؛ پر انهن رستن جو صحيح ڪردار—ڇا واپاري، سياسي يا مذهبي—اڃا تائين واضح نه ٿي سگهيو آهي.

تعميري تنظيم

[سنواريو]
ڪلاسڪ دور جو شاهي محل پالينڪي ۾

مايا شهر، ميداني ميڪسيڪو جي شهرن وانگر باقاعدي نموني سان منصوبه بندي ڪيل نه هئا، ۽ انهن جي واڌ ويجهه اڪثر بي ترتيب ٿيندي هئي، جنهن ۾ محلن، مندرن ۽ ٻين عمارتن جو اڻ سڌريل اضافو شامل هوندو هو.[6] گهڻا مايا شهر مرڪز مان ٻاهرين طرف وڌندا هئا، ۽ مٿي طرف به وڌندا هئا، ڇو⁠تہ نيون عمارتون اڳئين تعمير تي تعمير ڪيون وينديون هيون.[7] مايا شهرن ۾ عام طور تي هڪ رسمي ۽ انتظامي مرڪز هوندو هو، جنهن جي چوڌاري رهائشي ڪمپليڪس جو وسيع ۽ غير منظم پکڙاءُ هوندو هو.[6] سڀني مايا شهرن جي مرڪزن ۾ مقدس احاطا هوندا هئا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ويجهن رهائشي علائقن کان ڀتين ذريعي الڳ ڪيا ويندا هئا.[8] انهن احاطن ۾ پيرامڊ مندر ۽ ٻيون وڏيون تعميرات شامل هونديون هيون، جيڪي اشرافيه جي سرگرمين لاءِ وقف هونديون هيون، جهڙوڪ بنيادي پليٽفارم، جيڪي انتظامي يا اعليٰ درجي جي رهائشي ڪمپليڪس کي سهارو ڏيندا هئا.[9] حڪمران خاندان جي ڪارنامن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ تراشيل يادگار قائم ڪيا ويندا هئا.[9] شهرن جي مرڪزن ۾ ميدان، مقدس بال ڪورٽ ۽ اهڙيون عمارتون به هونديون هيون، جيڪي مارڪيٽن ۽ اسڪولن طور استعمال ٿينديون هيون.[9] اڪثر چونا پٿر جا رستا شهر جي مرڪز کي ٻاهرين علائقن سان ڳنڍيندا هئا.[8] اهڙين تعميراتي قسمن مان ڪجهہ ننڍا گروهه شهر جي ٻاهرين حصن ۾ ٺهندا هئا، جيڪي غير شاهي نسلن لاءِ مقدس مرڪز طور ڪم ايندا هئا.[9] انهن مقدس احاطن جي ڀرسان رهائشي ڪمپليڪس هوندا هئا، جتي مالدار نسل رهندا هئا.[9] انهن اشرافيه رهائشي علائقن مان کوٽائيءَ دوران هٿ آيل فن جو معيار، ان نسل جي درجي ۽ حيثيت مطابق مختلف هوندو هو، جيڪو اتي رهندو هو.[9] انهن مان سڀ کان وڏا ۽ امير اشرافيه ڪمپليڪس ڪڏهن ڪڏهن اهڙو سنگتراشي ۽ فني ڪم رکندا هئا، جيڪو شاهي فن جي برابر هوندو هو.[9]

مايا شهر جو رسمي مرڪز اهو هنڌ هوندو هو، جتي حڪمران اشرافيه رهندي هئي، ۽ جتي شهر جا انتظامي ڪم مذهبي رسمن سان گڏ سرانجام ڏنا ويندا هئا. اهو ئي هنڌ هوندو هو، جتي شهر جا رهواسي عوامي سرگرمين لاءِ گڏ ٿيندا هئا.[6] اشرافيه رهائشي ڪمپليڪس شهر جي مرڪز جي چوڌاري بهترين زمين تي قائم هوندا هئا، جڏهن⁠تہ عام ماڻهو پنهنجا گهر رسمي مرڪز کان پري پکڙيل علائقن ۾ ٺاهيندا هئا.[10] رهائشي يونٽ پٿري پليٽفارمن تي تعمير ڪيا ويندا هئا، ته جيئن انهن کي برساتي موسم دوران ايندڙ ٻوڏ جي پاڻيءَ کان مٿي رکيو وڃي.[10]

آبادي جا اندازا

[سنواريو]
مايا علائقي جو نقشو، جنهن ۾ ڪجهہ اهم شهرن جا هنڌ ڏيکاريل آهن. وڏو ڏسڻ لاءِ ڪلڪ ڪريو.

1960ع واري ڏهاڪي تائين علمي راءِ اها هئي ته مايا مرڪزن جا کنڊر اصل شهر نه هئا، پر خالي رسمي مرڪز هئا، جتي پادرين هارين لاءِ مذهبي رسمون ادا ڪيون ٿيون، جڏهن⁠تہ هاري جنگل جي وچ ۾ پکڙيل رهندا هئا.[11] 1960ع کان پوءِ باقاعده آثارِ قديمه جي نقشابندي منصوبن اهو ظاهر ڪيو ته اهي رسمي مرڪز حقيقت ۾ پکڙيل شهرن جا مرڪز هئا، جن جي آبادي ڪجهہ ماڳن تي ڏهه هزارن تائين پهچي سگهندي هئي.[11]

اندازا لڳايل آباديون
ماڳ جو نالوهنڌوڌ ۾ وڌ آباديدور
بونامپاڪ چياپاس، ميڪسيڪو 6,000–8,000[12] ديرين ڪلاسڪ
ڪوبا ڪوينٽانا رو، ميڪسيڪو 50,000[13] ديرين ڪلاسڪ
ڪوپان ڪوپان کاتو، هونڊوراس 15,000–21,000[14] ديرين ڪلاسڪ
ڪالاڪمول ڪامپيچي، ميڪسيڪو 50,000[15] ديرين ڪلاسڪ
ڪاراكول ڪايو ضلعو، بيلائيز 140,000[16] ڪلاسڪ
چيچن اِتزا يوڪاتان، ميڪسيڪو 50,000[17] پوسٽ ڪلاسڪ
سيول پيٽين کاتو، گوئٽي مالا 2,000–5,000[18] ديرين پري ڪلاسڪ
ڊزيبانچي ڪوينٽانا رو، ميڪسيڪو 40,000–50,000[19] ڪلاسڪ
ڊزيبيلچالتون يوڪاتان، ميڪسيڪو 25,000–40,000[20] ديرين پري ڪلاسڪ
ايڊزنا ڪامپيچي، ميڪسيڪو 25,000[21] ديرين ڪلاسڪ
ايل پيلار ڪايو ضلعو، بيلائيز؛ پيٽين کاتو، گوئٽي مالا 180,000[22] ديرين ڪلاسڪ
ايڪʼ بالام يوڪاتان، ميڪسيڪو 12,000–18,000[23] پوسٽ ڪلاسڪ
اِچڪابال ڪوينٽانا رو، ميڪسيڪو 100,000[24] ديرين ڪلاسڪ
ماياپان يوڪاتان، ميڪسيڪو 12,000[25] ديرين پوسٽ ڪلاسڪ
پالينڪي چياپاس، ميڪسيڪو 8,000–10,000[26] ديرين ڪلاسڪ
ٽيڪال پيٽين کاتو، گوئٽي مالا 100,000[27] ديرين ڪلاسڪ
اُڪسمل يوڪاتان، ميڪسيڪو 25,000[28] ديرين پوسٽ ڪلاسڪ

تاريخ

[سنواريو]

وچ پري ڪلاسڪ دور

[سنواريو]

وچ پري ڪلاسڪ دور (1000–400 ق.م.) دوران ننڍڙا ڳوٺ آهستي آهستي وڌي شهرن جي صورت اختيار ڪرڻ لڳا.[29] آگواڊا فينڪس، جيڪو ٽاباسڪو، ميڪسيڪو ۾ واقع آهي، سڀ کان پراڻو ڄاتل مايا شهر آهي. هي ماڳ 1000 ق.م. ۾ تعمير ٿيو، ۽ اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ان جي تعمير گڏيل محنت وسيلي ٿي، جيڪا سماجي تنظيم ۽ ترقي جي هڪ ابتدائي شڪل هئي، جتي گهڻن قبيلن گڏجي هڪ وڏو وسند قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن کي مايا تهذيب جي شروعات جو نشان سمجهيو وڃي ٿو.[30]

آگواڊا فينڪس ۾ ابتدائي وڏيون عمارتون شامل آهن، ۽ اهو حجم جي لحاظ کان سڀ کان قديم ۽ وڏي مايا اڏاوت رکي ٿو، جنهن جي ڊيگهه تقريباً 1400 ميٽر، ويڪر 400 ميٽر ۽ اوچائي 15 ميٽر آهي.[31] آگواڊا فينڪس لڳ ڀڳ 750 ق.م. ۾ اڻڄاتل سببن جي ڪري ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ، ڪيترائي ماڳ مايا هيٺاهين علائقن ۾ ترقي ڪرڻ لڳا. 500 ق.م. تائين، انهن شهرن ۾ وڏا مندر موجود هئا، جيڪي اسٽڪو جا ٺهيل چهرا رکندا هئا، جيڪي ديوتائن جي نمائندگي ڪندا هئا.[32]

ناكبي، جيڪو پيٽين کاتو، گوئٽي مالا ۾ واقع آهي، مايا هيٺاهين علائقن جو سڀ کان پراڻو سٺي طرح دستاويز ڪيل شهر آهي.[33] هتي وڏين عمارتن جي تاريخ لڳ ڀڳ 750 ق.م. تائين وڃي ٿي.[29] ناڪبي اڳ ئي وڏي پيماني جي پٿريلي مايا تعميرِيات، مجسما ۽ سبب واٽون رکي ٿو، جيڪي پوءِ ايندڙ مايا شهرن جي خاص سڃاڻپ بڻيون.[33]

ديرين پري ڪلاسڪ دور

[سنواريو]

ديرين پري ڪلاسڪ دور (400 ق.م.–250 عيسوي) دوران، وڏو شهر ايل ميراڊور ترقي ڪري تقريباً 16 square kilometres (6.2 sq mi) ايراضي تي پکڙجي ويو.[34] هتي پڪا رستا، وڏا ٽرائيڊڪ پيرامڊ مجموعا (150 ق.م. جي لڳ ڀڳ)، ۽ مايا اسٽيلي ۽ قربانگاهه موجود هئا، جيڪي ميدانن ۾ قائم ڪيا ويا هئا.[34] ايل ميراڊور کي مايا تهذيب جي پهرين راڄڌاني شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[34]

ميراڊور واديءَ جا ڌٻڻ ابتدائي آبادگارن لاءِ اهم ڪشش هئا، جنهن جو ثبوت انهن جي چوڌاري وڏن شهرن جي غيرمعمولي گهڻائي مان ملي ٿو.[35]

ٽيڪال، جيڪو پوءِ ڪلاسڪ دور جو سڀ کان اهم مايا شهر بڻيو، 350 ق.م. تائين هڪ اهم شهر هو، پر اڃا ايل ميراڊور جي برابر نه هو.[36] ديرين پري ڪلاسڪ دور جي ثقافتي عروج جو زوال پهرين صدي عيسوي ۾ آيو، ۽ ڪيترائي وڏا مايا شهر ڇڏي ڏنا ويا؛ ان زوال جو سبب اڃا تائين نامعلوم آهي.[32]

اوچن علائقن ۾، ڪامينالجيويو، جيڪو گوئٽي مالا جي واديءَ ۾ واقع آهي، 300 عيسوي تائين هڪ وڏو پکڙيل شهر هو.[37]

ڪلاسڪ دور

[سنواريو]
چيچن اِتزا اتر مايا علائقي جو سڀ کان اهم شهر هو.

ڪلاسڪ دور (250–900 عيسوي) دوران، مايا تهذيب پنهنجي سڀ کان وڏي عروج تي پهتي.[32] شروعاتي ڪلاسڪ دور (250–300 عيسوي) ۾، پوري مايا علائقي جا شهر پري موجود وڏي شهر تيوتيهواڪان کان متاثر هئا، جيڪو ميڪسيڪو وادي ۾ واقع هو.[38]

ديرين ڪلاسڪ دور ۾، ٽيڪال جي آبادي 100,000 کان به وڌيڪ ٿي وئي هئي.[27] ٽيڪال جو وڏو مقابلو ڪندڙ ڪالاڪمول هو، جيڪو پيٽين واديءَ جو ٻيو طاقتور شهر هو.[39] ڏکڻ اوڀر ۾ ڪوپان سڀ کان اهم شهر هو، جڏهن⁠تہ پالينڪي ۽ ياڪسچيلان اوسوماسنتا درياهه واري علائقي جا سڀ کان طاقتور شهر هئا.[39] مايا علائقي جي اتر ۾ ڪوبا سڀ کان اهم راڄڌاني هئي.[13]

مايا بادشاهتن جون راڄڌانيون ماپ ۾ گهڻو فرق رکندي هيون، جيڪو ان ڳالهه سان لاڳاپيل هو ته ڪيترا تابعدار شهر مرڪز سان ڳنڍيل هئا.[40] وڌيڪ ماتحت حڪمرانن تي حڪمراني ڪندڙ شهر وڌيڪ خراج حاصل ڪري سگهندا هئا، جيڪو مال ۽ محنت جي صورت ۾ هوندو هو.[5] مايا مايا ٺڪرڪاري تي ڏيکاريل خراج جا اهم نمونا ڪوڪو، مايا ڪپڙا ۽ پن هئا.[5]

نائين صدي عيسوي دوران، مرڪزي مايا علائقي ۾ وڏو سياسي زوال آيو، جنهن کي شهرن جي ڇڏجڻ، بادشاهتن جي خاتمي ۽ آبادي جي اتر طرف لڏپلاڻ سان سڃاتو وڃي ٿو.[38] هن دور کي ٽرمينل ڪلاسڪ سڏيو وڃي ٿو، جنهن دوران چيچن اِتزا ۽ اُڪسمل جهڙن اترين شهرن ۾ سرگرمي وڌي وئي.[38] يوڪاتان اپٻيٽ جا وڏا شهر ڏکڻ هيٺاهين علائقن جي شهرن کان گهڻو پوءِ تائين آباد رهيا.[41]

پوسٽ ڪلاسڪ دور

[سنواريو]

پوسٽ ڪلاسڪ دور (900–تقريباً 1524 عيسوي) ۾ اهڙيون تبديليون آيون، جن هن دور جي شهرن کي اڳئين ڪلاسڪ دور کان مختلف بڻايو.[42] گوئٽي مالا جي واديءَ جو هڪ وقت جو وڏو شهر ڪامينالجيويو لڳ ڀڳ ٻه هزار سال لڳاتار آباد رهڻ کان پوءِ ڇڏي ڏنو ويو.[43] اهو اوچن علائقن ۽ ويجهي پيسفڪ ساحلي پٽيءَ ۾ ٿيندڙ وڏي تبديليءَ جو حصو هو، جتي کليل هنڌن تي واقع پراڻا شهر ڇڏي، وڌيڪ محفوظ جڳهن ڏانهن منتقل ڪيا ويا، غالباً مايا جنگين جي وڌڻ سبب.[43]

شهرن کي هاڻي اهڙين ٽڪرين تي قائم ڪيو ويو، جيڪي آساني سان بچاءَ لائق هيون، ۽ انهن کي کڏن ۽ ڀتين سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويندو هو.[43] اتر ۾، چيچن اِتزا غالباً سڀني مايا شهرن مان سڀ کان وڏو، طاقتور ۽ گهڻ ثقافتي شهر بڻجي ويو.[44] هن دور ۾ گوئٽي مالا جا اوچا علائقا اندر سڀ کان اهم شهر قومارڪاج هو، جيڪو اوٽاتلان جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ۽ جارحانه ڪيچي مايا بادشاهت جي راڄڌاني هو.[42]

فتح ۽ ٻيهر دريافت

[سنواريو]
زاڪوليو 1525ع ۾ اسپينين جي قبضي هيٺ آيو.

پوسٽ ڪلاسڪ دور جي اوچن علائقن وارن مايا بادشاهتن جا شهر سورهين صدي جي پهرين اڌ ۾ حملو ڪندڙ اسپيني ڪنڪوئسٽاڊورن جي هٿان ڪري پيا. ڪيچي مايا جي راڄڌاني قومارڪاج 1524ع ۾ پيڊرو ڊي الوارادو جي هٿان فتح ٿي.[45] ٿوري ئي عرصي کان پوءِ، اسپينين کي اتحادي طور ايڪسمچي، جيڪا ڪاقچيڪل مايا جي راڄڌاني هئي، ۾ دعوت ڏني وئي.[46] سٺا لاڳاپا گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيا ۽ ڪجهه مهينن اندر شهر ڇڏي ڏنو ويو.[47] ان کان پوءِ 1525ع ۾ زاڪوليو، جيڪا مام مايا جي راڄڌاني هئي، پڻ ڪري پئي.[48]

1697ع ۾ مارٽن ڊي اُرسوا اِٽزا مايا جي راڄڌاني نوجپيٽين تي حملو ڪيو، ۽ آخري بچيل آزاد مايا شهر پڻ اسپينين جي قبضي هيٺ اچي ويو.[49]

اوڻيهين صدي تائين، پيٽين واري علائقي ۾، جيڪو گوئٽي مالا ۾ واقع آهي، پنج اڳوڻن مايا شهرن جي موجودگي معلوم ٿي چڪي هئي.[50] نوجپيٽين جو دورو 1525ع ۾ اسپيني فاتح هيرنان ڪورٽيس ڪيو هو،[51] جنهن کان پوءِ سترهين صدي جي شروعات ۾ ڪيترن مذهبي مبلغن به اتي سفر ڪيو.[50] شهر کي آخرڪار 1697ع ۾ فتح ڪرڻ کان پوءِ مڪمل طور ڊاهي ڇڏيو ويو.[50]

1834ع ۾، پيٽين جي گورنر جوان گاليندو پوسٽ ڪلاسڪ دور جي شهر ٽوپوڪسٽي جي کنڊرن جو بيان ڪيو.[50] بعد ۾ پيٽين جي هڪ ٻئي گورنر، موديسٽو مينديز، 1848ع ۾ ڪڏهن وڏي شهر ٽيڪال جي کنڊرن بابت تفصيلي بيان شايع ڪيو.[50] تيوبرٽو مالر 1895ع ۾ موتول ڊي سان خوسيه شهر جي کنڊرن جو احوال ڏنو.[50] ساڳئي سال سان ڪليمنتي جو بيان ڪارل ساپر ڪيو.[50]

ويهين صدي دوران ڄاتل مايا شهرن جو تعداد وڏي پيماني تي وڌيو؛ صرف پيٽين علائقي ۾ ئي 1938ع تائين 24 شهرن جي سڃاڻپ ۽ وضاحت ٿي چڪي هئي.[50]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Sharer & Traxler 2006, p.71.
  2. ↑ Graham 2005, p.4.
  3. ↑ Martin & Grube 2000, p.15.
  4. 1 2 3 4 Sharer & Traxler 2006, p.85.
  5. 1 2 3 Martin & Grube 2000, p.21.
  6. 1 2 3 Olmedo Vera 1997, p.34.
  7. ↑ Miller 1999, p.25.
  8. 1 2 Schele & Mathews 1999, p.23.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 Schele & Mathews 1999, p.24.
  10. 1 2 Olmedo Vera 1997, p.35.
  11. 1 2 Martin & Grube 2000, p.6.
  12. ↑ "Difusión INAH: Bonampak" (PDF). Instituto Nacional de Antropología e Historia.
  13. 1 2 Sharer & Traxler 2006, p.554.
  14. ↑ Sharer & Traxler 2006, p.688.
  15. ↑ Braswell et al. 2005, p.171.
  16. ↑ UCF Anthropology 2014.
  17. ↑ "Pre-Hispanic City of Chichen-Itza". UNESCO.
  18. ↑ Estrada-Belli 2011, p.77.
  19. ↑ "Lugares INAH: Dzibanché". Instituto Nacional de Antropología e Historia.
  20. ↑ "Zona arqueológica Dzibilchaltún". Tren Maya.
  21. ↑ "Lugares INAH: Edzná". Instituto Nacional de Antropología e Historia.
  22. ↑ Ford, Anabel; Nigh, Ronald (2018). Maya Forest Garden. p. 116.
  23. ↑ "Ek' Balam".
  24. ↑ "Ichkabal archaeological site".
  25. ↑ "Mayapan".
  26. ↑ "Los mayas de Toniná y Palenque".
  27. 1 2 Sharer & Traxler 2006, p.1.
  28. ↑ "Pre-Hispanic Town of Uxmal". UNESCO.
  29. 1 2 Olmedo Vera 1997, p.26.
  30. ↑ Inomata, Takeshi; Triadan, Daniela; Vázquez López, Verónica A.; Fernandez-Diaz, Juan Carlos; Omori, Takayuki; Méndez Bauer, María Belén; García Hernández, Melina; Beach, Timothy et al. (3 June 2020). "Monumental architecture at Aguada Fénix and the rise of Maya civilization". Nature 582 (7813): 530–533. doi:10.1038/s41586-020-2343-4. PDFسانچو:Open access
  31. ↑ "Aguada Fénix, el monumento más grande y antiguo de los mayas".
  32. 1 2 3 Martin & Grube 2000, p.8.
  33. 1 2 Sharer & Traxler 2006, p.214.
  34. 1 2 3 Olmedo Vera 1997, p.28.
  35. ↑ Hansen et al. 2006, p.740.
  36. ↑ Martin & Grube 2000, pp.25–26.
  37. ↑ Demarest 2004, p.75.
  38. 1 2 3 Martin & Grube 2000, p.9.
  39. 1 2 Olmedo Vera 1997, p.36.
  40. ↑ Martin & Grube 2000, p.19.
  41. ↑ Becker 2004, p.135.
  42. 1 2 Arroyo 2001, p.38.
  43. 1 2 3 Sharer & Traxler 2006, p.618.
  44. ↑ Sharer & Traxler 2006, p.559.
  45. ↑ Sharer & Traxler 2006, pp.764–765. Recinos 1952, 1986, pp.68, 74.
  46. ↑ Schele & Mathews 1999, p.297. Guillemín 1965, p.9.
  47. ↑ Schele & Mathews 1999, p.298.
  48. ↑ Recinos 1952, 1986, p.110. del Águila Flores 2007, p.38.
  49. ↑ Jones 1998, p. xix.
  50. 1 2 3 4 5 6 7 8 Quintana 2003, p.381.
  51. ↑ Jones 2000, p.358.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=مايا_شهر&oldid=353399" تان ورتل