مواد ڏانھن هلو

مارٽن لوٿر

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
   ريورنڊ ڊاڪٽر
 مارٽن لوٿر
   OSA
مارٽن لوٿر جي تصوير، 1528ع
پيدائشمارٽن لوڊر
10 نومبر 1483ع
آئزليبن، مانسفيلڊ ڪائونٽي، مقدس رومي سلطنت
وفات18 فيبروري 1546(1546-02-18) (عمر 62 سال)
آئزليبن، مانسفيلڊ ڪائونٽي، مقدس رومي سلطنت
تعليمارفرٽ يونيورسٽي (آرٽيم بيڪالوريوس، 1502ع؛ آرٽيم ميجسٽر، 1505ع)
وٽنبرگ يونيورسٽي (ببليڪس بيڪالوريوس، بائيبل ۾، 1508ع؛ سينٽينشياريس بيڪالوريوس، سينٽينسز ۾، 1509ع؛ ٿيولوجيئي ڊاڪٽر، بائيبل ۾، 1512ع)
لقب
جيون ساٿيڪيٿارينا فون بورا (ش. 1525)
ٻار ٻچا
ذاتي ڄاڻ
مذهبعيسائيت
مذهبي شاخپروٽيسٽنٽ (لوٿرائي)
سيادت جي تاريخ
تاريخ
ڊيڪن طور سيادت
سيادت ڏيندڙيوهانس (يا يوهان) بونيمِلش فون لاسفي، مينز جي ميٽروپوليٽن آرچ ڊائيوسز جو معاون بشپ
تاريخ27 فيبروري 1507ع
هنڌسينٽ ميري جو ڪئٿيڊرل گرجا گهر، ارفرٽ، مقدس رومي سلطنت
پادري طور سيادت
سيادت ڏيندڙهائيرونيمس (يا جيروم) شولٽس OPraem، برانڊنبرگ جي ڊائيوسز جو بشپ
تاريخ3/4 اپريل 1507ع
هنڌسينٽ ميري جو ڪئٿيڊرل گرجا گهر، ارفرٽ، مقدس رومي سلطنت
بشپي تقديس
هنڌ
دستخط



مارٽن لوٿر (/ˈluːθər/ LOO-thər;[1] de؛ 10 نومبر 1483[2] – 18 فيبروري 1546ع) هڪ جرمن پادري، الٰهيات دان، ليکڪ، حمد نويس، پروفيسر ۽ اڳوڻو آگسٽيني راهب هو.[3] لوٿر پروٽيسٽنٽ سڌاري جي بنيادي شخصيت هو، ۽ سندس الٰهياتي عقيدا لوثريت جي بنياد بڻيا. کيس مغربي ۽ عيسائيت جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[4][5]

آئسليبن ۾ ڄاول لوٿر کي 1507ع ۾ پادري مقرر ڪيو ويو. هن رومن ڪيٿولڪ چرچ جي ڪيترين ئي تعليمات ۽ عملن کي رد ڪري ڇڏيو، خاص طور تي بخشش نامن ۽ پوپ جي اختيار بابت نظرين کي. لوٿر 1517ع ۾ پنهنجي تصنيف پچانوَي مقالا وسيلي انهن معاملن تي بين الاقوامي بحث جي شروعات ڪئي. 1520ع ۾ پوپ ليو ڏهون لوٿر کان مطالبو ڪيو ته هو پنهنجون سڀئي تحريرون واپس وٺي، پر جڏهن لوٿر انڪار ڪيو ته کيس جنوري 1521ع ۾ ڪيٿولڪ چرچ مان اخراج ڪيو ويو. ساڳئي سال مقدس رومي سلطنت جي شهنشاهه چارلس پنجون، ورمز جي مجلس ۾ لوٿر کي قانون کان ٻاهر قرار ڏنو. 1546ع ۾ لوٿر جي وفات وقت به سندس اخراج وارو حڪم برقرار هو.

لوٿر سيکاريو ته نجات لاءِ خدا وٽ مقبوليت ڪنهن انسان جي عملن، ارادن يا لياقت سان حاصل نٿي ٿئي. سندس تبليغ موجب اها رڳو خدا جي فضل جي مفت عطا آهي، جيڪا مؤمن کي صرف عيسيٰ تي ايمان جي وسيلي ملي ٿي. لوٿر جو خيال هو ته نيڪ عمل زنده ايمان جو لازمي ڦل آهن ۽ تقديس جي عمل جو حصو آهن.[6][7]

لوٿر جي الٰهيات پوپ ۽ بشپن جي اختيار ۽ منصب کي هن بنياد تي چئلينج ڪيو ته بائبل ئي انجيل بابت وحي وسيلي نازل ٿيل خدائي علم جو صرف صحيفو ذريعو آهي،[8] ۽ هن ڪهانت پرستي (اهو عقيدو ته خدا ۽ انسانن جي وچ ۾ لازمي طور پادري وچولو هجي) جي مخالفت ڪئي؛ سندس خيال هو ته سڀئي بپتسما ورتل عيسائي مقدس پادريت جا حصيدار آهن.[9] جيڪي ماڻهو انهن تعليمات، ۽ لوٿر جي ٻين وسيع نظرين، سان پاڻ کي وابسته ڪن ٿا، تن کي لوٿرن سڏيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ لوٿر جو اصرار هو ته عيسائي يا انجيلي (جرمن: evangelisch) ئي مسيح تي ايمان آڻيندڙ ماڻهن لاءِ واحد قابلِ قبول نالا آهن.

لوٿر جي جرمن ٻوليءَ ۾ بائبل جي ترجمي بائبل کي عام ماڻهن لاءِ تمام گهڻو وڌيڪ دستياب بڻايو، جنهن چرچ ۽ جرمن ثقافت ٻنهي تي وڏو اثر ڇڏيو. ان جرمن ٻوليءَ جي هڪ معياري صورت جي ترقي کي هٿي ڏني، ترجمي جي فن ۾ ڪيترائي اصول شامل ڪيا،[10] ۽ هڪ انگريزي ترجمي، ٽنڊيل بائبل، جي تياري تي به اثر وڌو.[11] سندس مذهبي حمدن پروٽيسٽنٽ گرجائن ۾ اجتماعي گيت ڳائڻ جي روايت جي ترقي تي اثر وڌو.[12] سندس شادي ڪاتارينا فون بورا، جيڪا اڳ نَن (راهبه) هئي، سان ٿي، جنهن روحاني اڳواڻن جي شادي لاءِ هڪ نمونو قائم ڪيو، ۽ ان سان پروٽيسٽنٽ مذهبي خادمن کي شادي ڪرڻ جي اجازت ملي.[13]

پنهنجين ٻن بعد وارين تصنيفن، جهڙوڪ يهودين ۽ سندن ڪوڙ بابت، ۾ لوٿر سخت يهود دشمن خيال ظاهر ڪيا، جن ۾ هن يهودين کي ملڪ مان ڪڍڻ ۽ يهودي عبادت خانن کي ساڙڻ جو مطالبو ڪيو.[14] انهن تصنيفن ۾ رومن ڪيٿولڪ، انابپتسما پسند ۽ غير تثليثي عيسائين کي پڻ نشانو بڻايو ويو.[15]

1523ع ۾ لوٿر لکيو ته حضرت عيسيٰ مسيح هڪ يهودي طور پيدا ٿيو هو، تنهن ڪري يهودين سان بدسلوڪي کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ۽ سندن تبديليءَ لاءِ کين اهو ثابت ڪرڻ گهرجي ته قديم عهدنامو حضرت عيسيٰ مسيح ڏانهن اشارو ڪري ٿو. پر جيئن جيئن سڌاري جي تحريڪ اڳتي وڌندي وئي، تيئن تيئن لوٿر کي وڏي پيماني تي يهودين جي عيسائيت قبول ڪرڻ جي اميد ختم ٿيندي وئي. زندگيءَ جي آخري سالن ۾، جڏهن سندس صحت به خراب ٿيندي وئي، تڏهن هو يهودين ڏانهن وڌيڪ سخت لهجي وارو ٿي ويو، ۽ انهن خلاف اهڙي زهريلي ٻولي استعمال ڪيائين، جهڙي اڳ هو انابپتسما پسندن، الرخ زونگلي ۽ پوپ خلاف استعمال ڪري چڪو هو.[16]

جيتوڻيڪ لوٿر يهودين جي قتل جي حمايت نه ڪئي هئي،[17][18][19]، پر ڪجهه مورخن جو خيال آهي ته سندس بيان بازي جرمني ۾ يهود دشمني کي هٿي ڏني ۽ صدين پوءِ نازي پارٽي جي ظهور لاءِ ذهني فضا پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي.[20][21][22]

ابتدائي زندگي ۽ تعليم

[سنواريو]

پيدائش ۽ شروعاتي زندگي

[سنواريو]
لوٿر جي والدين، هانس ۽ مارگريٿي لوٿر جا پورٽريٽ، لوڪاس ڪراناخ دي ايلڊر پاران، 1527ع
جولاءِ 1505ع ۾، لوٿر سينٽ آگسٽين جي خانقاهه ۾ ارفرٽ ۾ داخل ٿيو.

سانچو:Protestantism سانچو:Lutheranism

ويٽنبرگ يونيورسٽي ۾ لوٿر جي رهائش، جتي هن 1508ع ۾ الهيات پڙهائڻ شروع ڪئي.
1520ع ۾ راهب جي حيثيت سان لوٿر جي هڪ نقاشي، جنهن ۾ سندس ٽانشور ڏيکاريل آهي.

مارٽن لوٿر 10 نومبر 1483ع تي هانس لوڊر (يا لوڌر، جيڪو پوءِ لوٿر سڏجڻ لڳو)[23] ۽ سندس زال مارگريٿي (ڄائي لينڊيمان) جي گهر آئسليبن، مانسفيلڊ جي ڪائونٽي، مقدس رومي سلطنت ۾ ڄائو. لوٿر کي ٻئي ڏينهن صبح بپتسما ڏنو ويو، جيڪو مارتن آف ٽورز جي عيد واري ڏينهن هو.[حوالو گهربل]

1484ع ۾ سندس خاندان مانسفيلڊ منتقل ٿيو، جتي سندس پيءُ ٽامي جي کاڻين ۽ ڌات ڳارڻ وارن ڪارخانن جو ليز هولڊر هو[24] ۽ مقامي ڪائونسل ۾ شهرين جي چئن نمائندن مان هڪ طور خدمتون سرانجام ڏيندو هو؛ 1492ع ۾ هو شهر جو ڪائونسلر چونڊيو ويو.[25][23] لوٿر بابت ماهر مارٽن اي. مارٽي، لوٿر جي ماءُ کي "واپاري طبقي سان واسطو رکندڙ ۽ وچولي حيثيت واري، سخت محنت ڪندڙ عورت" طور بيان ڪري ٿو، جيڪو لوٿر جي انهن مخالفن جي دعوائن جي ابتڙ آهي، جيڪي کيس بدڪار عورت يا غسل خاني جي خدمتگار سڏيندا هئا.[23]

لوٿر جا ڪيترائي ڀائر ۽ ڀينرون هيون، ۽ معلوم آهي ته هو خاص طور پنهنجي ڀاءُ جيڪوب سان گهڻو ويجهو هو.[26]

تعليم

[سنواريو]

هانس جي پڪي خواهش هئي ته سندس وڏو پٽ مارٽن وڪيل بڻجي. تنهن ڪري هن کيس پهرين مانسفيلڊ جي لاطيني اسڪولن ۾ موڪليو، پوءِ 1497ع ۾ ماگڊيبرگ موڪليو، جتي هن برادرن آف دي ڪامن لائيف جي هلائيندڙ هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي، جيڪو عام مذهبي ماڻهن جي هڪ جماعت هلائيندي هئي، ۽ پوءِ 1498ع ۾ آئزناخ ويو.[27] انهن ٽنهي اسڪولن ۾ ٽرائيوئم پڙهايو ويندو هو، جنهن ۾ گرامر، منطق ۽ خطابت شامل هئا. لوٿر بعد ۾ انهن اسڪولن جي تعليم کي برزخ ۽ دوزخ سان تشبيهه ڏني.[28]

1501ع ۾، جڏهن سندس عمر 17 سال هئي، لوٿر ارفرٽ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو، جنهن کي هن بعد ۾ "شراب خانو ۽ بدڪارن جو گهر" قرار ڏنو.[29] کيس صبح جو چارين وڳي اٿاريو ويندو هو ته جيئن "رٽي تي ٻڌل تعليم ۽ اڪثر ٿڪائيندڙ روحاني مشقن" وارو ڏينهن شروع ڪري سگهي.[29] هن 1505ع ۾ ماسٽر جي ڊگري حاصل ڪئي.[30]

پنهنجي پيءُ جي خواهش مطابق، لوٿر قانون جي تعليم ۾ داخلا ورتي، پر تقريباً فوراً ئي اها ڇڏي ڏنائين، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ قانون هڪ غير يقيني پيشو هو.[30] ان جي بدران هن زندگيءَ بابت يقين حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ الهيات ۽ فلسفي ڏانهن مائل ٿيو. هن ارسطو، وليم آف آڪهم ۽ گيبريل بيل جي فڪر ۾ خاص دلچسپي ورتي.[30] هن تي سندس ٻن استادن، بارٿولومائوس آرنالڊي فان اوزنگن ۽ جوڊوڪس ٽروٽفيٽر، جو گهرو اثر ٿيو، جن کيس سيکاريو ته وڏن کان وڏن مفڪرن تي به بنا جاچ جي ڀروسو نه ڪيو وڃي[30] ۽ هر ڳالهه کي پنهنجي ذاتي تجربي سان پرکيو وڃي.[31]

لوٿر لاءِ فلسفو اطمينان بخش نه رهيو، ڇاڪاڻ ته اهو عقل جي استعمال بابت ته اعتماد ڏيندو هو، پر خدا سان محبت بابت ڪا يقين ڏياريندڙ ڳالهه نه ڪندو هو، جڏهن ته لوٿر جي نظر ۾ اها وڌيڪ اهم هئي. سندس خيال موجب، رڳو عقل انسان کي خدا تائين نه پهچائي سگهندو هو، ۽ انهيءَ سبب هن جي ارسطو سان محبت ۽ نفرت جو گڏيل لاڳاپو پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ ته ارسطو عقل تي تمام گهڻو زور ڏيندو هو.[31] لوٿر جي نظر ۾ عقل انسانن ۽ ادارن تي سوال اٿارڻ لاءِ ته استعمال ٿي سگهي ٿو، پر خدا تي نه. سندس عقيدي موجب انسان خدا کي صرف خدائي وحي ذريعي سڃاڻي سگهي ٿو، ۽ انهيءَ ڪري هو آهستي آهستي صحيفي کي سڀ کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.[31]

رهباني ۽ علمي زندگي

[سنواريو]

ٻه مشهور روايتون مارٽن لوٿر جي اوچتي فيصلي بابت بيان ڪن ٿيون ته هو راهب ڇو بڻيو. ميلانڪٽهن جي بيان موجب، لوٿر پنهنجي يونيورسٽي جي دوست هيرونيمس بُنٽز جي اوچتي وفات کان شديد صدمو کاڌو.[32]:33 هن جي موت جو سبب مختلف نمونن سان بيان ڪيو ويو آهي، جن ۾ وڄ ڪرڻ، طاعون، پلورسي، يا ايتري قدر جو اهو به چيو ويو آهي ته لوٿر کيس مقابلي واري جنگ (ڊيوئل) ۾ قتل ڪيو هو.[33]

ٻي روايت موجب، 2 جولاءِ 1505ع تي، جڏهن لوٿر گهر مان موٽي گهوڙي تي سوار ٿي يونيورسٽي ڏانهن وڃي رهيو هو، ته هڪ سخت طوفان دوران سندس ويجهو وڄ ڪري. بعد ۾ هن پنهنجي پيءُ کي ٻڌايو ته هو موت ۽ خدائي فيصلي کان ايترو ته خوفزده ٿي ويو جو رڙ ڪري چيائين: "مدد! سينٽ انا، مان راهب بڻجندس!"[34][35] لوٿر هن مدد لاءِ ڪيل پڪار کي اهڙو قسم سمجهيو، جنهن کي هو ڪڏهن به ٽوڙي نٿو سگهي. تنهن ڪري هن يونيورسٽي ڇڏي، پنهنجا ڪتاب وڪڻي ڇڏيا، ۽ 17 جولاءِ 1505ع تي سينٽ آگسٽين جي خانقاهه ۾ ارفرٽ ۾ داخل ٿيو.[36] سندس هڪ دوست اهو فيصلو ٻن ويجهن دوستن جي وفات سبب پيدا ٿيل غم سان منسوب ڪيو. خود لوٿر به ان جدائيءَ سبب ڏکاري نظر آيو. جيڪي ماڻهو سندس الوداعي دعوت ۾ موجود هئا، سي کيس بليڪ ڪلواسٽر جي دروازي تائين ڇڏڻ آيا. هن کين چيو، "اڄ توهان مون کي ڏسي رهيا آهيو، ان کان پوءِ شايد وري ڪڏهن به نه."[31] سندس پيءُ هن فيصلي تي سخت ناراض ٿيو، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ اها لوٿر جي تعليم جي ضايع ٿيڻ برابر هئي.[37]

آگسٽيني راهب

[سنواريو]
لوٿر جي وفات کان پوءِ ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ کيس آگسٽيني راهب طور ڏيکاريو ويو آهي.[38]

لوٿر پاڻ کي مڪمل طور آگسٽيني جماعت لاءِ وقف ڪري ڇڏيو. هن روزو رکڻ، ڊگها ڪلاڪ دعا ڪرڻ، زيارت ڪرڻ ۽ بار بار اعترافِ گناهه ڪرڻ ۾ پاڻ کي مشغول رکيو.[39]

لوٿر پنهنجي زندگيءَ جي هن دور کي شديد روحاني مايوسيءَ وارو زمانو قرار ڏنو. سندس لفظ هئا: "مون مسيح، جيڪو نجات ڏيندڙ ۽ تسلي ڏيندڙ آهي، سان پنهنجو تعلق وڃائي ڇڏيو، ۽ کيس پنهنجي غريب روح جو قيدبان ۽ جلاد بڻائي ڇڏيو."[40] سندس سربراهه ۽ اعتراف ٻڌندڙ يوهان فان شٽائوپٽز اهو محسوس ڪيو ته لوٿر کي حد کان وڌيڪ پنهنجي اندر جهاتي پائڻ کان هٽائڻ لاءِ وڌيڪ مصروفيت جي ضرورت آهي، تنهن ڪري هن کيس علمي زندگي اختيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو.[41]

3 اپريل 1507ع تي، برانڊنبرگ جي بشپ جيروم شلٽز، لوٿر کي ارفرٽ ڪيٿيڊرل ۾ رسمي طور پادريت عطا ڪئي.[حوالو گهربل]

ويٽنبرگ يونيورسٽي

[سنواريو]

ايندڙ سال، يعني 1508ع ۾، لوٿر ويٽنبرگ يونيورسٽي ۾ الهيات پڙهائڻ شروع ڪئي.[42] هن 9 مارچ 1508ع تي بائبلي مطالعي ۾ بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي، ۽ 1509ع ۾ سينٽينس بابت، جيڪا پيٽر لومبارڊ جي تصنيف هئي، ٻي بيچلر ڊگري حاصل ڪئي.[43] 19 آڪٽوبر 1512ع تي کيس ڊاڪٽر آف الهيات جي ڊگري عطا ڪئي وئي.[حوالو گهربل]

21 آڪٽوبر 1512ع تي لوٿر کي ويٽنبرگ يونيورسٽي جي الهياتي فئڪلٽي جي سينيٽ جو ميمبر بڻايو ويو،[44] جتي هن يوهان فان شٽائوپٽز جي جاءِ تي الهيات جي ڪرسي سنڀالي.[45] هن پنهنجي باقي سڄي علمي زندگي ويٽنبرگ ۾ انهيءَ عهدي تي گذاري.[حوالو گهربل]

1515ع ۾ لوٿر کي سيڪسني ۽ ٿورنگيا جو علائقائي وائڪر مقرر ڪيو ويو، جنهن تحت کيس پنهنجي صوبي جي يارهن خانقاهن جو دورو ڪري انهن جي نگراني ڪرڻي پوندي هئي.[46]

بعد واري زندگي ۽ اصلاحي تحريڪ

[سنواريو]

زبور بابت ليڪچر ۽ ايمان وسيلي راستبازي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Sola fide
ارفرٽ ۾ لوٿر، 1861ع ۾ جوزف نوئل پيٽن جو ٺاهيل پورٽريٽ، جنهن ۾ لوٿر کي سولا فيدي، يعني صرف ايمان وسيلي راستبازي، جو عقيدو دريافت ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.

1510ع کان 1520ع تائين لوٿر زبور، عبرانيون ڏانهن خط، رومين ڏانهن خط ۽ گلاتين ڏانهن خط تي ليڪچر ڏنا. جڏهن هو بائبل جي انهن حصن جو مطالعو ڪري رهيو هو، جزوي طور ايراسمس جي نئين حاشين واري ترجمي جي مدد سان، تڏهن هن ڏٺو ته چرچ توبهه ۽ راستبازي جهڙن اصطلاحن کي نئين انداز سان سمجهڻ لڳو هو. هو ان ڳالهه جو قائل ٿي ويو ته چرچ بدعنوان ٿي چڪو آهي ۽ عيسائيت جي ڪيترين ئي بنيادي حقيقتن کان غافل ٿي ويو آهي. لوٿر لاءِ سڀ کان اهم عقيدو راستباز قرار ڏيڻ جو هو، يعني خدا جو اهو عمل جنهن ۾ هو گناهگار کي راستباز قرار ڏئي ٿو؛ اهو عمل صرف ايمان وسيلي، خدا جي فضل سان ٿيندو آهي. هن سيکارڻ شروع ڪيو ته نجات يا ڇوٽڪارو خدا جي فضل جو عطيو آهي، جيڪو صرف يسوع کي مسيحا مڃڻ واري ايمان وسيلي حاصل ٿئي ٿو.[47] هو لکي ٿو: "هي هڪڙو ۽ مضبوط پٿر، جنهن کي اسين راستباز قرار ڏيڻ جو عقيدو سڏيون ٿا، سڄي عيسائي تعليم جو بنيادي مضمون آهي، جيڪو سڄي دينداريءَ جي سمجهه کي پاڻ ۾ سموئي ٿو."[48] ايمان وسيلي راستبازي بابت لوٿر جي استعمال کي بائبلي تفسير ۽ الهياتي جوڙجڪ لاءِ سندس "وڏي تفسيراتي اڳواٽ مفروضي" طور بيان ڪيو ويو آهي.[49]:180 لوٿر راستبازي کي مڪمل طور خدا جو ڪم سمجهڻ لڳو. لوٿر جي اها تعليم سندس 1525ع واري تصنيف ارادي جي غلامي بابت ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿي، جيڪا ايراسمس جي آزاد ارادي بابت (1524ع) جي جواب ۾ لکيل هئي؛ ايراسمس لوٿر جي ان ابتدائي تعليم کي، جنهن ۾ برائي جي ضرورت تي زور ڏنو ويو هو، غير بائبلي سمجهندو هو.[50] ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس تعليم جي ابتڙ، جنهن موجب ايمان وارن جا نيڪ عمل خدا جي اڳواٽ فضل سان تعاون ۾ ڪيا وڃن ٿا (سِنرجزم)، لوٿر لکيو ته عيسائي اهڙي راستبازي مڪمل طور پنهنجي ذات کان ٻاهر کان حاصل ڪن ٿا (مونوئرجزم). ايراسمس جي اڳوڻي لاطيني ترجمي واري چونڊ کي انتها تائين کڻي ويندي، هن سيکاريو ته راستبازي رڳو مسيح کان نٿي اچي، پر حقيقت ۾ اها مسيح جي ئي راستبازي آهي، جيڪا ايمان وسيلي عيسائين ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، نه ته رڳو سندن اندر داخل ڪئي وڃي ٿي:[51] هو لکي ٿو: "انهيءَ ڪري صرف ايمان ئي ڪنهن ماڻهو کي راستباز بڻائي ٿو ۽ شريعت کي پورو ڪري ٿو. ايمان اها شيءِ آهي جيڪا مسيح جي فضيلتن وسيلي روح القدس کي آڻي ٿي."[52] لوٿر لاءِ ايمان خدا جو عطيو هو؛ ايمان وسيلي راستباز قرار ڏنل هجڻ جو تجربو، سندس لاءِ، "ڄڻ ته آئون ٻيهر ڄائو هجان" جهڙو هو. سندس جنت ۾ داخل ٿيڻ جي تجربي کان گهٽ نه، اها "خدا جي راستبازي" بابت دريافت هئي، يعني اها دريافت ته بائبل ۾ جنهن "راستباز شخص" جو ذڪر آهي، جيئن رومين 1:17 ۾، اهو ايمان سان جيئندو آهي.[53] هو شمالڪالڊڪ مقالا ۾ "راستباز قرار ڏيڻ" بابت پنهنجي تصور جي وضاحت ڪري ٿو:

پهريون ۽ بنيادي مضمون هي آهي: يسوع مسيح، اسان جو خدا ۽ خداوند، اسان جي گناهن لاءِ مري ويو ۽ اسان جي راستبازي لاءِ وري جيئرو ڪيو ويو (رومين 3:24–25). هو اڪيلو خدا جو برّو آهي، جيڪو دنيا جا گناهه کڻي وڃي ٿو (يوحنا 1:29)، ۽ خدا اسان سڀني جي بدڪاري مٿس رکي آهي (يسعياه 53:6). سڀني گناهه ڪيو آهي ۽ پنهنجن عملن ۽ فضيلتن کان سواءِ، سندس فضل سان، مسيح يسوع ۾ موجود ڇوٽڪاري وسيلي، سندس رت جي وسيلي، مفت ۾ راستباز قرار ڏنا وڃن ٿا (رومين 3:23–25). هن تي ايمان آڻڻ ضروري آهي. اهو ڪنهن به عمل، شريعت يا فضيلت وسيلي ٻي طرح حاصل يا پڪڙي نٿو سگهجي. تنهنڪري اها ڳالهه صاف ۽ يقيني آهي ته صرف هي ايمان ئي اسان کي راستباز قرار ڏئي ٿو ... هن مضمون مان ڪابه شيءِ ڇڏي يا حوالي نٿي ڪري سگهجي، ڀلي آسمان ۽ زمين ۽ ٻيون سڀ شيون ڪري پون (مرقس 13:31).[54]

اصلاحي تحريڪ جي شروعات: 1516–1517

[سنواريو]
A Question to a Mintmaker ۾ ڪيٿولڪ معافي نامن جي وڪري جو ڏيک، آگسبرگ جي يورگ برو دي ايلڊر جو ڪاٺ جو ڇاپو، ت. 1530

1516ع ۾ يوهان ٽيٽسل، جيڪو ڊومينيڪن جماعت جو راهب هو، رومن ڪيٿولڪ چرچ طرفان جرمني موڪليو ويو ته جيئن روم ۾ سينٽ پيٽر بيسيليڪا جي ٻيهر تعمير لاءِ پيسا گڏ ڪرڻ خاطر معافي ناما وڪڻي.[55] معافي نامن جي واعظ ڪندڙ طور ٽيٽسل جا تجربا، خاص طور 1503ع کان 1510ع تائين، سبب مينز جو آرڪ بشپ برانڊنبرگ جو البرٽ کيس جنرل ڪمشنر مقرر ڪيو. البرٽ، جيڪو اڳ ئي ڪيترن مذهبي منصبن جي وڏي گڏجڻ سبب قرض ۾ ٻڏل هو، کي بيسيليڪا جي تعمير لاءِ ڏهه هزار ڊڪٽن جي وڏي رقم ڏيڻي پئي.[56] البرٽ پوپ ليو ڏهون کان خاص مڪمل معافي نامي، يعني گناهه جي عارضي سزا جي معافي، جي وڪري جي اجازت حاصل ڪئي، جنهن جي آمدنيءَ جو اڌ حصو البرٽ پنهنجي مذهبي منصبن جي فيسن جي ادائيگي لاءِ رکڻو هو. 31 آڪٽوبر 1517ع تي لوٿر پنهنجي بشپ، البرٽ، ڏانهن خط لکيو، جنهن ۾ هن معافي نامن جي وڪري خلاف احتجاج ڪيو. هن پنهنجي خط سان گڏ "معافي نامن جي طاقت ۽ اثر بابت مناظرو"[lower-alpha 1] جي هڪ ڪاپي پڻ شامل ڪئي، جيڪا پوءِ پچانوَ مقالا جي نالي سان مشهور ٿي. هانس هيلربرانڊ لکي ٿو ته لوٿر جو ارادو چرچ سان سڌو مقابلو ڪرڻ جو نه هو، پر هن پنهنجي مناظري کي چرچ جي عملن تي علمي اعتراض طور ڏٺو؛ تنهنڪري تحرير جو لهجو "جاچيندڙ" هو، نه ته قطعي عقيدوي.[58] هيلربرانڊ لکي ٿو ته ان هوندي به ڪيترن ئي مقالن ۾ چئلينج جو لهر موجود آهي، خاص طور مقالو 86، جنهن ۾ سوال ڪيو ويو آهي: "پوپ، جنهن جي دولت اڄ سڀ کان امير ڪراسس کان به وڌيڪ آهي، سينٽ پيٽر جي بيسيليڪا غريب ايمان وارن جي پيسن سان ڇو تعمير ڪري ٿو، پنهنجي پيسن سان ڇو نه؟"[58] لوٿر ٽيٽسل سان منسوب هڪ چوڻي تي اعتراض ڪيو ته، "جيئن ئي سڪو صندوق ۾ وڄي ٿو، روح برزخ مان، يا آسمان ڏانهن، ٽپو ڏئي ٿو."[59] هن زور ڏنو ته، ڇو⁠تہ معافي ڏيڻ جو حق صرف خدا وٽ آهي، تنهنڪري جيڪي ماڻهو دعويٰ ڪن ٿا ته معافي ناما خريد ڪندڙن کي سڀني سزائن کان آزاد ڪري نجات ڏين ٿا، اهي غلطيءَ ۾ آهن. هن چيو ته عيسائين کي اهڙين ڪوڙين يقين ڏيارڻين سبب مسيح جي پيروي ۾ سستي نه ڪرڻ گهرجي.

لوٿر جا مقالا آل سينٽس چرچ، ويٽنبرگ جي دروازي تي اڪريل آهن؛ مٿي لاطيني تحرير پڙهندڙ کي ٻڌائي ٿي ته اصل دروازو باهه ۾ تباهه ٿي ويو هو، ۽ 1857ع ۾ بادشاهه فريڊرڪ وليم چوٿون ان جي جاءِ تي نئون دروازو ٺاهڻ جو حڪم ڏنو.

هڪ روايت موجب، لوٿر 31 آڪٽوبر 1517ع تي پنهنجا پچانوَ مقالا ويٽنبرگ جي آل سينٽس چرچ جي دروازي تي ڪوڪا هڻي لڳايا. عالمن والٽر ڪريمر، گوٽس ٽرينڪلر، گيرهارڊ رِٽر ۽ گيرهارڊ پراوزه جو خيال آهي ته دروازي تي مقالا لڳائڻ واري روايت، جيتوڻيڪ عوامي شعور ۾ تمام گهڻي جڙي چڪي آهي، پر حقيقت ۾ ان جو مضبوط بنياد گهٽ آهي.[60][61][62][63] هي روايت لوٿر جي ساٿي فلپ ميلانڪٽهن جي بيانن تي ٻڌل آهي، جيتوڻيڪ سمجهيو وڃي ٿو ته ميلانڪٽهن ان وقت ويٽنبرگ ۾ موجود ئي نه هو.[64] ٻئي طرف، مؤرخ رولنڊ ايڇ. بئنٽن موجب اهو واقعو سچو آهي.[65]

لاطيني مقالا 1517ع ۾ جرمني جي ڪيترن ئي هنڌن تي ڇپيا. جنوري 1518ع ۾ لوٿر جي دوستن پچانوَ مقالا جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيا.[66] ٻن هفتن اندر مقالن جون ڪاپيون سڄي جرمني ۾ پکڙجي ويون. لوٿر جون تحريرون وڏي پيماني تي گردش ۾ آيون ۽ 1519ع تائين فرانس، انگلينڊ ۽ اٽلي تائين پهچي ويون.

شاگرد لوٿر جون ڳالهيون ٻڌڻ لاءِ ويٽنبرگ ڏانهن اچي گڏ ٿيا. هن گلاتين بابت هڪ مختصر تفسير ۽ پنهنجي زبور تي ڪم شايع ڪيو. لوٿر جي زندگيءَ جو هي شروعاتي دور سندس سڀ کان تخليقي ۽ پيداواري دورن مان هو.[67] سندس ٽي مشهور ترين ڪتاب 1520ع ۾ شايع ٿيا: جرمن قوم جي عيسائي اميرن ڏانهن، چرچ جي بابلي قيد بابت، ۽ عيسائي جي آزادي بابت.

پاپائيت سان ڇڪتاڻ

[سنواريو]
پوپ ليو ڏهون جو مارٽن لوٿر جي غلطين خلاف فرمان، 1521ع، جيڪو عام طور Exsurge Domine جي نالي سان مشهور آهي.

آرڪ بشپ البرٽ لوٿر جي ان خط جو جواب نه ڏنو، جنهن ۾ پچانوَ مقالا شامل هئا. هن مقالن جي بدعقيدگي بابت جاچ ڪرائي ۽ ڊسمبر 1517ع ۾ انهن کي روم موڪلي ڇڏيو.[68] کيس هڪ کان وڌيڪ بشپري رکڻ لاءِ پوپي اجازت نامي جي ادائيگي واسطي معافي نامن جي آمدني جي ضرورت هئي. جيئن لوٿر بعد ۾ لکيو، "پوپ جو به هن معاملي ۾ حصو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڌ آمدني روم ۾ سينٽ پيٽر چرچ جي تعمير لاءِ وڃڻي هئي."[69] پوپ مصلحن ۽ بدعقيدن سان واقف هو،[70] ۽ هن آهستي جواب ڏنو، "وڏي احتياط سان، جيئن مناسب هو."[71] ايندڙ ٽن سالن ۾ هن لوٿر خلاف پوپي الهيات دانن ۽ سفيرن جو سلسلو استعمال ڪيو، جنهن سان صرف لوٿر جي پوپ مخالف الهيات وڌيڪ سخت ٿي. پهرين، ڊومينيڪن الهيات دان سلويسٽر مازوليني لوٿر خلاف بدعقيدگي جو ڪيس تيار ڪيو، جنهن کان پوءِ ليو کيس روم طلب ڪيو. سيڪسني جو چونڊيندڙ فريڊرڪ ٽيون پوپ کي قائل ڪيو ته لوٿر کان آگسبرگ ۾ پڇا ڳاڇا ڪئي وڃي، جتي شاهي ڊائٽ ٿي رهي هئي.[72] آڪٽوبر 1518ع ۾ ٽن ڏينهن دوران، جڏهن هو سينٽ اينا پريئري ۾ ترسيل هو، لوٿر ڪارڊينل ڪائيتن، جيڪو پوپي نمائندو هو، جي سوالن آڏو پنهنجو دفاع ڪيو. پوپ جو معافي ناما جاري ڪرڻ جو حق ٻنهي ماڻهن جي وچ ۾ تڪرار جو مرڪزي موضوع هو.[73][74] پڇا ڳاڇا آخرڪار رڙين واري بحث ۾ تبديل ٿي وئي. صرف مقالا لکڻ کان وڌيڪ، چرچ سان لوٿر جي مقابلي کيس پوپ جو دشمن بڻائي ڇڏيو. لوٿر جواب ڏنو: "سندس قدس صحيفي جو غلط استعمال ڪري ٿو. آئون انڪار ڪريان ٿو ته هو صحيفي کان مٿانهون آهي."[75][76] ڪائيتن کي اصل هدايت هئي ته جيڪڏهن لوٿر پنهنجي ڳالهه واپس نه وٺي ته کيس گرفتار ڪيو وڃي، پر نمائندي ائين ڪرڻ کان پاسو ڪيو.[77] ڪارميلائيٽ راهب ڪرسٽوف لانگنمانٽل جي مدد سان لوٿر رات جو شهر مان نڪري ويو، ڪائيتن کي خبر به نه پئي.[78]

لوٿر (ساڄي پاسي) ڪارڊينل ڪائيتن (کاٻي پاسي) سان ملاقات ڪندي.

جنوري 1519ع ۾ سيڪسني جي آلٽنبرگ ۾ پوپي سفير ڪارل فان ملٽٽز وڌيڪ صلح پسند رويو اختيار ڪيو. لوٿر هن سيڪسن شخص آڏو، جيڪو چونڊيندڙ جو مائٽ هو، ڪجهه رعايتون ڏنيون ۽ واعدو ڪيو ته جيڪڏهن سندس مخالف خاموش رهندا ته هو به خاموش رهندو.[79] پر الهيات دان يوهان ايڪ لوٿر جي عقيدي کي عوامي فورم ۾ بي نقاب ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. جون ۽ جولاءِ 1519ع ۾ هن لائپزگ ۾ لوٿر جي ساٿي اينڊرياس ڪارلشٽاٽ سان مناظرو ڪيو ۽ لوٿر کي به ڳالهائڻ جي دعوت ڏني.[80] هن مناظري ۾ لوٿر جو سڀ کان جرئت وارو موقف اهو هو ته پوپن کي صحيفي جي تشريح جو خاص حق حاصل نه آهي؛ تنهنڪري نه پوپ ۽ نه ئي چرچ جون ڪائونسلون بي خطا آهن.[81] انهيءَ ڪري ايڪ لوٿر کي نئون يان هوس قرار ڏنو، يعني چيڪ مصلح ۽ بدعقيد، جنهن کي 1415ع ۾ باهه تي ساڙي ماريو ويو هو. انهيءَ لمحي کان پوءِ ايڪ پاڻ کي لوٿر جي شڪست لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.[82]

مذهبي نظريا

[سنواريو]

لوٿر جي تعليم هئي ته انسان جي نجات (Justification) ڪنهن انساني عمل يا نيڪيءَ سان نه، پر رڳو خدا جي رحمت ۽ حضرت عيسٰي تي ايمان آڻڻ سان ملي ٿي. هن جو مڃڻ هو ته انجيل (Bible) ئي الاهي علم جو واحد ذريعو آهي، جنهن ڪري هن پوپ ۽ بشپن جي اختيار کي چئلينج ڪيو. هن جو خيال هو ته هر بپتسما ورتل مسيحي پاڻ ۾ هڪ پادري آهي، جنهن کي "عمومي پادريت" جو نظريو چيو وڃي ٿو.

ثقافتي ۽ لساني خدمتون

[سنواريو]

لوٿر پاران بائيبل جو جرمن زبان ۾ ترجمو هڪ تاريخي ڪارنامو هو، جنهن عام ماڻهن تائين مذهبي ڪتاب جي پهچ ممڪن بڻائي. ان ترجمي جرمن ٻوليءَ کي هڪ معياري شڪل ڏني ۽ ترجمي جي فن تي به اثر وڌو. هن جي لکيل مذهبي گيتن پروٽسٽنٽ گرجا گهرن ۾ ڳائڻ جي رواج کي جنم ڏنو. هن هڪ اڳوڻي راهبه، ڪيٿرين وون بورا سان شادي ڪري مذهبي پيشوائن (Clergy) جي شاديءَ جي روايت جو بنياد وڌو.

تڪراري پهلو

[سنواريو]

پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾، لوٿر يهودين جي خلاف سخت مخالفانه خيالن جو اظهار ڪيو. هن پنهنجي ڪتاب "يهودي ۽ سندن ڪوڙ" (On the Jews and Their Lies) ۾ يهودين کي ملڪ مان ڪڍڻ ۽ سندن عبادتگاهن کي ساڙڻ جو مشورو ڏنو. جيتوڻيڪ هن يهودين جي قتل جي حمايت نه ڪئي، پر ڪيترن ئي مؤرخن جو خيال آهي ته سندس اهڙي ٻوليءَ جرمنيءَ ۾ يهودين جي خلاف نفرت پکيڙي، جنهن صدين کانپوءِ نازي پارٽيءَ جي اڀار ۾ مدد ڪئي.

نازي ازم اندر وفات کان پوءِ اثر

[سنواريو]
ڊريسڊن ۾ فرائون ڪِرشه جي ٻاهران موجود مجسمو، ٻي عالمي جنگ دوران ڊريسڊن تي بمباري کان پوءِ.

لوٿر پنهنجي دور جو سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ليکڪ هو، ۽ جرمني اندر هن کي هڪ پيغمبر جهڙو درجو حاصل ٿي ويو.[83] مورخن جي غالب راءِ موجب،[20] يهودين خلاف سندس سخت بيان بازي جرمني ۾ سامي مخالف سوچ (يهود دشمني) جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو،[84] ۽ 1930ع ۽ 1940ع وارن ڏهاڪن ۾ نازين پاران يهودين تي ٿيندڙ حملن لاءِ هڪ "مثالي بنياد" فراهم ڪيو.[22] رائن هولڊ ليوِن لکي ٿو ته جيڪو به ڪنهن به سبب جي ڪري يهودين خلاف لکندو هو، اهو پاڻ کي لوٿر جو حوالو ڏئي فخر سان صحيح ثابت ڪرڻ جو حق سمجهندو هو. مائيڪل موجب، نازي جرمني ۾ ڇپيل تقريباً هر يهود مخالف ڪتاب ۾ لوٿر جا حوالا ۽ اقتباس شامل هوندا هئا. هائنرش هملر (جيتوڻيڪ هو لوٿر جو پوئلڳ نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پرورش ڪيٿولڪ مذهب ۾ ٿي هئي) 1940ع ۾ يهودين بابت لوٿر جي لکڻين ۽ واعظن جي وڏي تعريف ڪئي.[85]

نورنبرگ شهر 1937ع ۾ نازي اخبار ڊير اشٽورمر جي ايڊيٽر يوليوس اشٽرائخر کي سندس سالگرهه تي يهودين ۽ سندن ڪوڙ بابت جو پهريون ڇاپو تحفي طور ڏنو؛ اخبار ان کي هيل تائين ڇپيل سڀ کان وڌيڪ سامي مخالف ڪتاب قرار ڏنو.[86] اهو ڪتاب نورنبرگ جي ريلين دوران شيشي جي دٻي ۾ عوامي نمائش لاءِ رکيو ويو ۽ اي. ايڇ. شولٽس ۽ آر. فريڪس پاران آريائي قانون جي 54 صفحن واري وضاحت ۾ به ان جا اقتباس ڏنا ويا.[87] 17 ڊسمبر 1941ع تي ست پروٽيسٽنٽ علائقائي چرچ اتحادين هڪ بيان جاري ڪيو، جنهن ۾ يهودين کي پيلو نشان پائڻ تي مجبور ڪرڻ واري پاليسي سان اتفاق ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ "پنهنجي تلخ تجربي کان پوءِ لوٿر اڳ ئي يهودين خلاف احتياطي قدمن ۽ جرمن سرزمين مان سندن بي دخلي جي صلاح ڏني هئي." ڊينيل گولڊ هيگن موجب، بشپ آفتن مارٽن ساسي (بسڪوف)، جيڪو هڪ اهم پروٽيسٽنٽ مذهبي اڳواڻ هو، ڪرسٽال ناخٽ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ لوٿر جي لکڻين جو هڪ مجموعو شايع ڪيو، جنهن بابت آڪسفورڊ يونيورسٽي ۾ چرچ جي تاريخ جي پروفيسر ڊيئرمڊ ميڪ ڪلوچ جو چوڻ هو ته لوٿر جون اهي لکڻيون هڪ "نقشو" (Blueprint) هيون.[88] ساسي عبادتگاهن کي باهه ڏيڻ جي واکاڻ ڪئي ۽ ان تاريخي اتفاق کي ساراهيندي پنهنجي مهاڳ ۾ لکيو:

"10 نومبر 1938ع تي، لوٿر جي سالگرهه واري ڏينهن، جرمني ۾ عبادتگاهون سڙي رهيون آهن."

هن جرمن عوام کي زور ڀريو ته هو "پنهنجي زماني جي سڀ کان وڏي يهود مخالف، پنهنجي قوم کي يهودين کان خبردار ڪندڙ" جي انهن لفظن تي عمل ڪن.[89]

"نجات بابت سندس عقيدي ۽ نسلي نظريي جي وچ ۾ هڪ وڏي دنيا جو فرق موجود آهي. تنهن هوندي به، سندس گمراهه ڪندڙ مهم جو اهو بڇڙو نتيجو نڪتو جو لوٿر قسمتاً سامي مخالف سوچ جي 'چرچ فادرن' مان هڪ بڻجي ويو، ۽ اهڙيءَ طرح جديد يهود دشمني لاءِ مواد مهيا ڪيائين، جنهن کي هن سڌارڪ جي اختيار جي چادر اوڍائي وئي."

عالمن جي بحث جو مرڪزي سوال اهو آهي ته ڇا لوٿر جي ڪم کي نازين جي نسلي سامي مخالف نظريي جو اڳواٽ پيش خيمو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان بيجا (اناڪرونسٽڪ) آهي يا نه. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته لوٿر جو اثر محدود هو ۽ نازين سندس لکڻين کي رڳو موقعي پرستيءَ سان استعمال ڪيو. يوهانس والمان جو چوڻ آهي ته يهودين خلاف لوٿر جون لکڻيون ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران گهڻي حد تائين نظرانداز ڪيون ويون، ۽ لوٿر جي سوچ ۽ نازي نظريي جي وچ ۾ ڪا سڌي تسلسل موجود نه هئي.[90] اووي سيمون نيٽو به ان سان اتفاق ڪندي لکي ٿو ته نازين لوٿر جي لکڻين کي ان ڪري ٻيهر زنده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ئي يهود مخالف هئا.[91][92] هانس يواخيم هلربرانڊ پڻ ان ڳالهه سان متفق هو ته لوٿر تي حد کان وڌيڪ ڌيان ڏيڻ نازي سامي مخالف سوچ کي تاريخي تناظر کان ڌار ڏسڻ برابر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جرمن تاريخ جي ٻين اهم سببن کي نظرانداز ڪري ٿو.[93] ساڳئي طرح، مشهور چرچ مؤرخ ۽ لوٿر جي سوانح نگار رولينڊ بينٽن لکيو ته:

"دل چاهي ٿي ته لوٿر يهودين ۽ سندن ڪوڙ بابت لکڻ کان اڳ ئي وفات ڪري وڃي ها. سندس موقف مڪمل طور مذهبي هو، نسلي هرگز نه."[94][95]

تنهن هوندي به، ڪرسٽوفر جي. پروبسٽ پنهنجي ڪتاب يهودين کي شيطاني ڏيکارڻ: نازي جرمني ۾ لوٿر ۽ پروٽيسٽنٽ چرچ (2012ع) ۾ ڏيکاري ٿو ته نازي دور ۾ جرمن پروٽيسٽنٽ پادرين ۽ الهيات جي ماهرن جو هڪ وڏو انگ يهودين ۽ يهوديت خلاف لوٿر جي سخت لکڻين کي گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور قومي سوشلسٽ حڪومت جي سامي مخالف پاليسين جي جواز طور استعمال ڪندو هو.[96]

نازي حامي عيسائي تنظيم ڊيوئچه ڪرسٽن مارٽن لوٿر ۽ "فيوهرر" ايڊولف هٽلر جي وچ ۾ مشابهتون قائم ڪيون.[97]

ڪجهه محقق، جهڙوڪ مارڪ يو. ايڊورڊز، پنهنجي ڪتاب لوٿر جون آخري جدوجهدون: سياست ۽ تڪراري تحريرون 1531–46 (1983ع) ۾ تجويز ڪن ٿا ته جيئن⁠تہ لوٿر جا وڌندڙ يهود مخالف خيال سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾، جڏهن سندس صحت خراب ٿي رهي هئي، ظاهر ٿيا، تنهنڪري ممڪن آهي ته اهي گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور سندس ذهني حالت جو نتيجو هجن. ايڊورڊز اهو به لکي ٿو ته لوٿر يهودين، "ترڪن" (مسلمانن) ۽ ڪيٿولڪن خلاف پنهنجين تحريرن ۾ اثر پيدا ڪرڻ لاءِ ڄاڻي واڻي سخت، توهين آميز ۽ پرتشدد ٻولي استعمال ڪندو هو.[98]

1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، مختلف لوٿرائي فرقن مارٽن لوٿر جي يهودين خلاف بيانن کي "گناهه" قرار ڏيندي انهن کان براءت جو اظهار ڪيو آهي،[99][100] ۽ انهن بيانن کي لوٿرائين خلاف نفرت ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ کي به رد ڪيو آهي.[حوالو گهربل][101][102]

اسٽرومن ۽ سندس ساٿين پاران 1970ع ۾ 15 کان 65 ورهين جي عمر وارن 4,745 اتر آمريڪي لوٿرائين تي ڪيل سروي مان معلوم ٿيو ته ٻين اقليتي گروهن جي مقابلي ۾ لوٿرائي يهودين بابت سڀ کان گهٽ تعصب رکندڙ هئا.[103]

تنهن هوندي به، رچرڊ گيئري، جيڪو ناٽنگهم يونيورسٽي ۾ جديد تاريخ جو اڳوڻو پروفيسر ۽ هٽلر ۽ نازي ازم جو مصنف آهي، 1928ع کان 1933ع تائين وائمار جمهوريه ۾ چونڊن جي رجحانن جو جائزو وٺندي لکي ٿو ته سندس تحقيق موجب نازي پارٽي کي جرمني جي ڪيٿولڪ علائقن جي ڀيٽ ۾ پروٽيسٽنٽ علائقن مان وڌيڪ ووٽ حاصل ٿيا هئا.[104][105]

ورثو ۽ يادگار

[سنواريو]
2010ع ۾ سڄي دنيا ۾ پروٽيسٽنٽ مذهب جي ورهاست

لوٿر پنهنجي خيالن جي واڌاري لاءِ يوهانس گوٽنبرگ جي ڇپائي واري مشين جو انتهائي اثرائتو استعمال ڪيو. هن وڌيڪ وسيع پڙهندڙن تائين پهچڻ لاءِ پنهنجي لکڻين ۾ لاطيني ٻولي بدران جرمن ٻولي اختيار ڪئي. 1500ع کان 1530ع جي وچ واري عرصي ۾، جرمني ۾ ڇپيل سموري مواد جو پنجون حصو لوٿر جي لکڻين تي مشتمل هو.[106]

1530ع ۽ 1540ع وارن ڏهاڪن دوران، لوٿر جون اهي ڇپيل تصويرون، جن ۾ سندس جسامت کي غيرمعمولي نموني نمايان ڪيو ويو هو، پروٽيسٽنٽ تحريڪ جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمزور ڪيٿولڪ بزرگن جي تصويرن جي ابتڙ، لوٿر کي هڪ مضبوط جسم واري شخص طور پيش ڪيو ويو، جنهن کي "ٻٽي چنبي، مضبوط وات، گهريون ۽ تيز نظرون، ڀريل چهرو ۽ ننڍي مگر ٿلهي ڳچي" سان ڏيکاريو ويندو هو. هن کي جسماني لحاظ کان رعبدار ڏيکاريو ويو، اهڙو شخص جنهن جو قد ۽ حيثيت انهن جرمن دنياوي شهزادن جي برابر هجي، جن سان گڏجي هن لوٿرائي مذهب جي واڌاري لاءِ ڪم ڪيو. سندس وڏي جسامت مان اهو به ظاهر ڪيو ويو ته هو شراب نوشي جهڙين دنياوي لذتن کان پاسو نه ڪندو هو، جيڪو وچئين دور جي مذهبي جماعتن جي زاهدانه زندگيءَ کان بلڪل مختلف هو. هن دور جون مشهور تصويرون هانس بروزامر (1530ع) ۽ لوڪاس ڪراناخ بزرگ ۽ لوڪاس ڪراناخ ننڍو (1546ع) جي ڪاٺ تي اُڪريل تصويرن ۾ شامل آهن.[107]

لوٿر يادگار، آئزناخ، جرمني

لوٿر کي 18 فيبروري تي لوٿرائي بزرگن جي تقويم ۽ ايپسڪوپل (آمريڪا) بزرگن جي تقويم ۾ ياد ڪيو ويندو آهي. چرچ آف انگلينڊ جي چرچ آف انگلينڊ جي بزرگن جي تقويم ۾ سندس ياد 31 آڪٽوبر تي ملهايو وڃي ٿو.[108] لوٿر کي انهن مختلف عيسائي روايتن ۾ عزت ڏني ويندي آهي، جيڪي سڌي طرح پروٽيسٽنٽ سڌاري واري تحريڪ مان نڪتيون آهن، يعني لوٿرائيت، ريفارمڊ روايت ۽ اينگليڪنزم. بعد ۾ وجود ۾ آيل پروٽيسٽنٽ شاخن ۾ لوٿر بابت يادگيري ۽ احترام جا مختلف طريقا آهن؛ ڪي ته سندس نالو به نٿيون وٺن، جڏهن⁠تہ ڪي کيس لڳ ڀڳ اهڙيءَ طرح ياد ڪن ٿيون جيئن لوٿرائي ڪندا آهن. پروٽيسٽنٽن طرفان خود لوٿر جي ڪنهن به سرڪاري مذمت جو ڪو معلوم مثال موجود ناهي.

مارٽن لوٿر ڪاليج، نيو اولم، مينيسوٽا، آمريڪا.

جرمني اندر ۽ ٻاهر ڪيترائي اهڙا هنڌ، جتي چيو وڃي ٿو ته مارٽن لوٿر پنهنجي حياتيءَ دوران ويو هو، اڄ مقامي يادگارن جي صورت ۾ سندس ياد کي زنده رکن ٿا. سيڪسني-آنهالٽ رياست ۾ ٻه شهر سرڪاري طور سندس نالي سان سڏجن ٿا: لوٿرشٽاٽ آئزليبن ۽ لوٿرشٽاٽ وٽنبرگ. مانسفيلڊ کي ڪڏهن ڪڏهن "مانسفيلڊ-لوٿرشٽاٽ" به چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ رياستي حڪومت اڃا تائين پنهنجي سرڪاري نالي ۾ لوٿرشٽاٽ جو لاحقو شامل ڪرڻ جو فيصلو نه ڪيو آهي. اصلاح جو ڏينهن 1517ع ۾ پچاڻوي ٿيسز جي اشاعت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. اهو جرمني جي برانڊنبرگ، ميڪلينبرگ-فورپومرن، سيڪسني، سيڪسني-آنهالٽ، ٿورنگيا، شليزويگ-هولشٽائن ۽ هيمبرگ رياستن ۾ سرڪاري موڪل هوندو آهي. ٻيون ٻه رياستون (لوئر سيڪسني ۽ بريمن) پڻ ان کي سرڪاري موڪل قرار ڏيڻ بابت ووٽ جي انتظار ۾ آهن. سلووينيا پنهنجي ثقافت تي سڌاري واري تحريڪ جي گهري اثر سبب هي ڏينهن ملهايندو آهي. آسٽريا ۾ پروٽيسٽنٽ ٻارن کي ان ڏينهن اسڪول وڃڻ کان ڇوٽ هوندي آهي، جڏهن⁠تہ پروٽيسٽنٽ ملازمن کي عبادت ۾ شرڪت لاءِ ڪم تان موڪل وٺڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي. سوئٽزرلينڊ ۾ هي ڏينهن 31 آڪٽوبر کان پوءِ ايندڙ پهرئين آچر تي ملهايو ويندو آهي. دنيا جي ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ پڻ اهو ڏينهن ملهايو وڃي ٿو.

فلپائن جي غير تثليثي عيسائي جماعت ايگليسيا ني ڪرستو جا ميمبر يقين رکن ٿا ته ڪليسا جي دور ۾ خدا جا چار قاصد رهيا آهن، يعني عيسيٰ مسيح، رسول پولس، لوٿر ۽ فيلڪس مانالو، جن مان مانالو کي "آخري قاصد" ۽ لوٿر کي سندس "اڳوڻو قاصد" سمجهيو ويندو آهي.[109][110]


لوٿر کي اڪثر سندس نشان طور هڪ هنس سان گڏ ڏيکاريو ويندو آهي، ۽ لوٿرائي گرجا گهرن جي ڇتين تي هوا جي رخ ڏيکاريندڙ نشان طور به اڪثر هنس لڳل هوندو آهي. هنس سان هي وابستگي اڳوڻي مذهبي سڌارڪ يان هُس جي هڪ پيشنگوئي سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي لوٿر پڻ تائيد ڪئي هئي. بوهيمي ٻولي (هاڻوڪي چيڪ ٻولي) ۾ هُس جي نالي جي معنيٰ "سرمائي هنس" هئي. 1414ع ۾، جڏهن هُس ڪونسٽانس جي ڪائونسل طرفان قيد هو ۽ کيس بدعقيدي جي الزام هيٺ باهه ۾ ساڙڻ جي سزا جو انتظار هو، تڏهن هن اڳڪٿي ڪندي چيو:

"هاڻي اهي هڪ هنس کي ڀُڃيندا، پر هڪ سؤ سالن کان پوءِ اهي هڪ هنس جي بدران هڪ هنس کان وڌيڪ بلند آواز واري پکي، يعني هنس (سوان)، جو راڳ ٻڌندا. انهن لاءِ بهتر هوندو ته هو ان جي ڳالهه ٻڌن."

لوٿر پنهنجي پچاڻوي ٿيسز تقريباً 103 سال پوءِ شايع ڪيا.[111][112][113]

لوٿر ۽ هنس

[سنواريو]

تصنيفون ۽ ڇاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مارٽن لوٿر جي تصنيفن جي ڪتابيات
لوٿر جي تصنيفن جي وائمار ڇاپي جا مختلف جلد
  • **ايرلانگن ڇاپو** (Erlangener Ausgabe: "EA")، جنهن ۾ Exegetica opera latina شامل آهي، يعني لوٿر جون لاطيني ٻوليءَ ۾ تفسيري تصنيفون.
  • **وائمار ڇاپو** (Weimarer Ausgabe) لوٿر جي لاطيني ۽ جرمن تصنيفن جو مڪمل ۽ معياري جرمن ڇاپو آهي، جنهن لاءِ مختصر صورت **"WA"** استعمال ڪئي ويندي آهي. ان جا وڌيڪ سلسلا هي آهن:
    • WA Br — Weimarer Ausgabe, Briefwechsel (خط و ڪتابت)
    • WA Tr — Weimarer Ausgabe, Tischreden (ميز تي ٿيل گفتگو)
    • WA DB — Weimarer Ausgabe, Deutsche Bibel (جرمن بائيبل)
  • **آمريڪي ڇاپو** (Luther's Works) لوٿر جي تصنيفن جو انگريزي ٻوليءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ترجمو آهي، جنهن لاءِ **"LW"** يا **"AE"** جا مخفف استعمال ڪيا ويندا آهن. ان جا پهريان 55 جلد 1955ع کان 1986ع جي وچ ۾ شايع ٿيا. ان کان پوءِ ويهن جلدن تي مشتمل هڪ واڌارو (جلد 56 کان 75) رٿيل آهي، جنهن مان هن وقت تائين جلد 58، 60 ۽ 68 شايع ٿي چڪا آهن.

پڻ ڏسندا

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Luther" آرڪائيو ڪيا ويا 27 December 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. رينڊم هائوس ويبِسٽرز اَن اَبريجڊ ڊڪشنري.
  2. ↑ تنهن هوندي به، لوٿر پاڻ سمجهندو هو ته سندس پيدائش 1484ع ۾ ٿي هئي. Hendrix, Scott H. (2015). Martin Luther: Visionary Reformer. ييل يونيورسٽي پريس. ص. 17. ISBN 978-0-300-16669-9. 12 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ لوٿر پاڻ کي سدائين اڳوڻو راهب سڏيندو هو. مثال طور: "جڏهن مان اڳ راهب هوس، تڏهن مون کي اميد هوندي هئي ته مان روزن، دعائن ۽ جاڳڻين جي ذريعي، جن سان مان پنهنجي جسم کي اهڙي ريت تڪليف ڏيندو هوس جو رحم اچي وڃي، پنهنجي ضمير کي مطمئن ڪري سگهندس. پر جيترو وڌيڪ مان محنت ڪندو هوس، اوترو ئي گهٽ سڪون ۽ اطمينان محسوس ڪندو هوس؛ ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي نور منهنجين اکين کان هٽايو ويو هو." Martin Luther, Lectures on Genesis: Chapters 45–50, ed. Jaroslav Jan Pelikan, Hilton C. Oswald, and Helmut T. Lehmann, vol. 8 Luther's Works. (Saint Louis: Concordia Publishing House, 1999), 5:326.
  4. ↑ Hillerbrand, Hans J. (14 February 2024). "Martin Luther". Encyclopædia Britannica. 29 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ Nelson, Robert H. (2017). Lutheranism and the Nordic Spirit of Social Democracy: A Different Protestant Ethic. Aarhus University Press. ص. 64. ISBN 9788771844160.
  6. ↑ Schreiner, Thomas R. (15 September 2015). Faith Alone---The Doctrine of Justification: What the Reformers Taught...and Why It Still Matters. Zondervan Academic. ص. 40. ISBN 978-0-310-51579-1. Luther insists that good works cannot be understood as the cause or ground of justification. McGrath summarizes Luther's position, "works are a condition, but not a cause of salvation." The word "condition" is acceptable if one understands works as the fruit or evidence of justification.
  7. ↑ Laffin, Michael Richard (20 October 2016). The Promise of Martin Luther's Political Theology: Freeing Luther from the Modern Political Narrative. Bloomsbury Publishing. ص. 153. ISBN 978-0-567-66990-2. When Luther speaks of sanctification, he includes in this what has traditionally been referred to as the doctrine of the three estates. In sanctification our affections are conformed to Christ, and this formation occurs through suffering the divine activity in the estates of the ecclesia, oeconomia, and politia. In sanctification our affections and perceptions are transformed so that we may come to recognize and explore the will of God. Herein lies a major, and often overlooked, part of the topography of Luther's theology that presses back against the oversimplistic reduction of his thought to "justification by faith alone." Rather, in the estates we see that sanctification plays a significant role in the overall grammar of Luther's theology. As Bernd Wannenwetsch argues, "Sanctification for Luther is not just a matter of faith, but a matter of faith and created orders, or more precisely of faith that is exercised in love within the divinely assigned spheres of social life, politics, economics and religion (cf. WA16: 'in talibus ordinationibus exercere ceritatem')."
  8. ↑ Ewald M. Plass, What Luther Says, 3 vols., (St. Louis: CPH, 1959), 88, no. 269; M. Reu, Luther and the Scriptures, (Columbus, Ohio: Wartburg Press, 1944), 23.
  9. ↑ Luther, Martin. Concerning the Ministry (1523), tr. Conrad Bergendoff, in Bergendoff, Conrad (ed.) Luther's Works. Philadelphia: Fortress Press, 1958, 40:18 ff.
  10. ↑ Fahlbusch, Erwin and Bromiley, Geoffrey William. The Encyclopedia of Christianity. Grand Rapids, MI: Leiden, Netherlands: Wm. B. Eerdmans; Brill, 1999–2003, 1:244.
  11. ↑ Tyndale's New Testament, trans. from the Greek by William Tyndale in 1534 in a modern-spelling edition and with an introduction by David Daniell. New Haven, CT: Yale University Press, 1989, ix–x.
  12. ↑ Bainton, Roland. Here I Stand: a Life of Martin Luther. New York: Penguin, 1995, 269.
  13. ↑ Bainton, Roland. Here I Stand: a Life of Martin Luther. New York: Penguin, 1995, p. 223.
  14. ↑ Hendrix, Scott H. "The Controversial Luther" آرڪائيو ڪيا ويا 2011-03-02 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. آرڪائيو ڪاپي (PDF), اصل نسخو (PDF) مان 2 March 2011 تي محفوظ ڪيل, 27 June 2026 تي حاصل ڪيل, Word & World 3/4 (1983), Luther Seminary, St. Paul, MN. Also see Hillerbrand, Hans. "The legacy of Martin Luther" آرڪائيو ڪيا ويا 16 July 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., in Hillerbrand, Hans & McKim, Donald K. (eds.) The Cambridge Companion to Luther. Cambridge University Press, 2003.
  15. ↑ Schaff, Philip: History of the Christian Church, Vol. VIII: Modern Christianity: The Swiss Reformation, William B. Eerdmans Pub. Co., Grand Rapids, Michigan, US, 1910, page 706.
  16. ↑ Hendrix, Scott H. ...
  17. ↑ Martin Brecht, Martin Luther (Minneapolis: Fortress Press, 1985–1993), 3:336.
  18. ↑ Luther's letter to Rabbi Josel as cited by Gordon Rupp, Martin Luther and the Jews (London: The Council of Christians and Jews, 1972), 14...
  19. ↑ Sydow, Michael (1 December 1999). "Journal of Theology: Martin Luther, Reformation Theologian and Educator" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 28 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  20. 1 2 "The assertion that Luther's expressions of anti-Jewish sentiment have been of major and persistent influence in the centuries after the Reformation..."
  21. ↑ For similar views, see:
  22. 1 2 Grunberger, Richard. The 12-Year Reich: A Social History of Nazi Germany 1933–1945 (NP:Holt, Rinehart and Winston, 1971), 465.
  23. 1 2 3 Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 1.
  24. ↑ Brecht, Martin. Martin Luther. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:3–5.
  25. ↑ "Martin Luther | Biography, Reformation, Works, & Facts". Encyclopedia Britannica. 17 May 2023.
  26. ↑ Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 3.
  27. ↑ Rupp, Ernst Gordon. "Martin Luther," Encyclopædia Britannica, accessed 2006.
  28. ↑ Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, pp. 2–3.
  29. 1 2 Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 4.
  30. 1 2 3 4 Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 5.
  31. 1 2 3 4 Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 6.
  32. ↑ Mackinnon, James (1925). Luther and the reformation. London; New York : Longmans, Green, and Co.
  33. ↑ Posset, Franz (2 March 2017). The Front-Runner of the Catholic Reformation (0 ڇاپو). Routledge. doi:10.4324/9781315239521. ISBN 978-1-351-88931-5.
  34. ↑ Brecht, Martin. Martin Luther. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:48.
  35. ↑ Brecht, Martin (1985). Google Books Archive of Martin Luther: His road to Reformation, 1483–1521 (By Martin Brecht). Fortress Press. ISBN 978-1-4514-1414-1. 14 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Schwiebert, E.G. Luther and His Times. St. Louis: Concordia Publishing House, 1950, 136.
  37. ↑ Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 7.
  38. ↑ Schwiebert, Ernest G (Mar 1948). "The Reformation from a New Perspective.". Church History 17 (1): 16. doi:10.2307/3160546. https://www.jstor.org/stable/3160546.
  39. ↑ Bainton, Roland. Here I Stand: a Life of Martin Luther. New York: Penguin, 1995, 40–42.
  40. ↑ Kittelson, James. Luther The Reformer. Minneapolis: Augsburg Fortress Publishing House, 1986, 79.
  41. ↑ Lindberg, Carter (2021). The European reformations (3rd ڇاپو). Chichester, United Kingdom Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. ص. 53. ISBN 978-1-119-64081-3.
  42. ↑ Bainton, Roland. Here I Stand: a Life of Martin Luther. New York: Penguin, 1995, 44–45.
  43. ↑ Brecht, Martin. Martin Luther. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:93.
  44. ↑ Brecht, Martin. Martin Luther. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:112–127.
  45. ↑ Hendrix, Scott H. (2015). Martin Luther: Visionary Reformer. New Haven, CT: Yale University Press. ص. 44. ISBN 978-0-300-16669-9.
  46. ↑ Hendrix, Scott H. (2015). Martin Luther: Visionary Reformer. New Haven, CT: Yale University Press. ص. 45. ISBN 978-0-300-16669-9.
  47. ↑ Wriedt, Markus. "Luther's Theology," in The Cambridge Companion to Luther. New York: Cambridge University Press, 2003, 88–94.
  48. ↑ Bouman, Herbert J.A. "The Doctrine of Justification in the Lutheran Confessions", Concordia Theological Monthly, 26 November 1955, No. 11:801.
  49. ↑ Canale, Fernando (1 October 2012). "Sola Scriptura and Hermeneutics: Toward a Critical Assessment of the Methodological Ground of the Protestant Reformation". Faculty Publications 50 (2): 179–205. https://digitalcommons.andrews.edu/theology-christian-philosophy-pubs/96/.
  50. ↑ Kolb, Robert (29 March 2017). "The Debate between Martin Luther and Erasmus". Oxford Research Encyclopedia of Religion. doi:10.1093/acrefore/9780199340378.013.505. ISBN 978-0-19-934037-8.
  51. ↑ Dorman, Ted M., "Justification as Healing: The Little-Known Luther", Quodlibet Journal: Volume 2 Number 3, Summer 2000. Retrieved 13 July 2007.
  52. ↑ "Luther's Definition of Faith".
  53. ↑ "Justification by Faith: The Lutheran-Catholic Convergence". اصل نسخو مان 15 June 2010 تي محفوظ ڪيل.
  54. ↑ Luther, Martin. "The Smalcald Articles," in Concordia: The Lutheran Confessions. Saint Louis: Concordia Publishing House, 2005, 289, Part two, Article 1.
  55. ↑ "Johann Tetzel," Encyclopædia Britannica, 2007
  56. ↑ At first, "the pope demanded twelve thousand ducats for the twelve apostles. Albert offered seven thousand ducats for the seven deadly sins. They compromised on ten thousand, presumably not for the Ten Commandments". Bainton, Roland. Here I Stand: A Life of Martin Luther (Nashville: Abingdon Press, 1950), p. 75, online
  57. ↑ Cummings 2002, p. 32.
  58. 1 2 Hillerbrand, Hans J. "Martin Luther: Indulgences and salvation," Encyclopædia Britannica, 2007.
  59. ↑ Thesis 55 of Tetzel's One Hundred and Six Theses. These "Anti-theses" were a reply to Luther's Ninety-five Theses and were drawn up by Tetzel's friend and former professor, Konrad Wimpina. Theses 55 & 56 (responding to Luther's 27th Thesis) read: "For a soul to fly out, is for it to obtain the vision of God, which can be hindered by no interruption, therefore he errs who says that the soul cannot fly out before the coin can jingle in the bottom of the chest." In The reformation in Germany, Henry Clay Vedder, 1914, Macmillan Company, p. 405. Animam purgatam evolare, est eam visione dei potiri, quod nulla potest intercapedine impediri. Quisquis ergo dicit, non citius posse animam volare, quam in fundo cistae denarius possit tinnire, errat. In: D. Martini Lutheri, Opera Latina: Varii Argumenti, 1865, Henricus Schmidt, ed., Heyder and Zimmer, Frankfurt am Main & Erlangen, vol. 1, p. 300. (Print on demand edition: Nabu Press, 2010, ISBN 978-1-142-40551-9). See also: سانچو:Cite Catholic Encyclopedia
  60. ↑ Krämer, Walter and Trenkler, Götz. "Luther" in Lexicon van Hardnekkige Misverstanden. Uitgeverij Bert Bakker, 1997, 214:216.
  61. ↑ Ritter, Gerhard. Luther, Frankfurt 1985.
  62. ↑ Gerhard Prause "Luthers Thesanschlag ist eine Legende," in Niemand hat Kolumbus ausgelacht. Düsseldorf, 1986.
  63. ↑ Marshall, Peter 1517: Martin Luther and the Invention of the Reformation (Oxford University Press, 2017) ISBN 978-0-19-968201-0
  64. ↑ Bekker, Henrik (2010). Dresden Leipzig & Saxony Adventure Guide. Hunter Publishing, Inc. ص. 125. ISBN 978-1-58843-950-5. 7 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ Bainton, Roland. Here I Stand: A Life of Martin Luther (Nashville: Abingdon Press, 1950), p. 79, online
  66. ↑ Brecht, Martin. Martin Luther. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:204–205.
  67. ↑ Spitz, Lewis W. The Renaissance and Reformation Movements, St. Louis: Concordia Publishing House, 1987, 338.
  68. ↑ Michael A. Mullett, Martin Luther, London: Routledge, 2004, ISBN 978-0-415-26168-5, 78; Oberman, Heiko, Luther: Man Between God and the Devil, New Haven: Yale University Press, 2006, ISBN 0-300-10313-1, 192–193.
  69. ↑ Mullett, 68–69; Oberman, 189.
  70. ↑ Richard Marius, Luther, London: Quartet, 1975, ISBN 0-7043-3192-6, 85.
  71. ↑ Papal Bull (a type of public decree) Exsurge Domine, 15 June 1520.
  72. ↑ Mullett, 81–82.
  73. ↑ "Luther meets with Cajetan at Augsburg". Reformation 500 – Concordia Seminary, St. Louis. 11 January 2012. اصل نسخو مان 19 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ "The Acts and Monuments of the Church – Martin Luther". exclassics.com. 28 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ Bainton, Roland. Here I Stand: A Life of Martin Luther (Nashville: Abingdon Press, 1950), Chapter V, p. 96, online
  76. ↑ Mullett, 82.
  77. ↑ Mullett, 83.
  78. ↑ Oberman, 197.
  79. ↑ Mullett, 92–95; Roland H. Bainton, Here I Stand: A Life of Martin Luther, New York: Mentor, 1955, سانچو:OCLC, 81.
  80. ↑ Marius, 87–89; Bainton, Mentor edition, 82.
  81. ↑ Marius, 93; Bainton, Mentor edition, 90.
  82. ↑ G. R. Elton, Reformation Europe: 1517–1559, London: Collins, 1963, سانچو:OCLC, 177.
  83. ↑ Gritsch, 113–114; Michael, 117.
  84. ↑ Berger, Ronald. Fathoming the Holocaust: A Social Problems Approach (New York: Aldine De Gruyter, 2002), 28; Johnson, Paul. A History of the Jews (New York: HarperCollins Publishers, 1987), 242; Shirer, William. The Rise and Fall of the Third Reich, (New York: Simon & Schuster, 1960).
  85. ↑ Himmler wrote: "what Luther said and wrote about the Jews. No judgment could be sharper."
  86. ↑ Ellis, Marc H. "Hitler and the Holocaust, Christian Anti-Semitism", Baylor University Center for American and Jewish Studies, Spring 2004.
  87. ↑ See Noble, Graham. "Martin Luther and German anti-Semitism," History Review (2002) No. 42:1–2.
  88. ↑ Diarmaid MacCulloch, Reformation: Europe's House Divided, 1490–1700. New York: Penguin Books Ltd, 2004, pp. 666–667.
  89. ↑ Bernd Nellessen, cited in Daniel Goldhagen, Hitler's Willing Executioners (Vintage, 1997).
  90. ↑ Wallmann, 72–97.
  91. ↑ Siemon-Netto, The Fabricated Luther, 17–20.
  92. ↑ Siemon-Netto, "Luther and the Jews," Lutheran Witness 123 (2004) No. 4:19, 21.
  93. ↑ Hillerbrand, Hans J. "Martin Luther," Encyclopædia Britannica, 2007.
  94. ↑ Bainton, Roland: Here I Stand, p. 297.
  95. ↑ For similar views, see: Briese; Brecht; Edwards; Gritsch; Kittelson; Oberman; Rupp; Siemon-Netto.
  96. ↑ Christopher J. Probst, Demonizing the Jews: Luther and the Protestant Church in Nazi Germany, Indiana University Press, 2012.
  97. ↑ "Der Deutsche Luthertag 1933 und die Deutschen Christen" by Hansjörg Buss.
  98. ↑ Dr. Christopher Probst. "Martin Luther and "The Jews" A Reappraisal". The Theologian. 20 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  99. ↑ Rudnick, Ursula (2021). "Lutheran Churches and Luther's Anti-Semitism: Repression, Rejection, and Repudiation". Jews and Protestants: From the Reformation to the Present.
  100. ↑ "Luther Legacy Conference: Martin Luther and Antisemitism". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  101. ↑ Official Missouri Synod Doctrinal Statements.
  102. ↑ Lull, Timothy. Martin Luther's Basic Theological Writings, Second Edition (2005), p. 25.
  103. ↑ Strommen et al., A Study of Generations (1972), pp. 206–208.
  104. ↑ Richard Geary, "Who voted for the Nazis?", History Today, Vol. 48, Issue 10, 1998.
  105. ↑ "Special Interests at the Ballot Box? Religion and the Electoral Success of the Nazis" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2021-04-18 تي محفوظ ڪيل. 2026-06-27 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ Wall Street Journal, "The Monk Who Shook the World", Richard J. Evans, 31 March 2017
  107. ↑ Roper, Lyndal (April 2010). "Martin Luther's Body: The 'Stout Doctor' and His Biographers". American Historical Review 115 (2): 351–362. doi:10.1086/ahr.115.2.351. ISSN 0002-8762. PMID 20509226. https://archive.org/details/sim_american-historical-review_2010-04_115_2/page/351.
  108. ↑ "The Calendar". The Church of England. 9 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Anne C. Harper. "Iglesia ni Cristo". STJ's Encyclopedia of New Religious Movements (Sacred Tribes Press): 1–3. http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 5 October 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  110. ↑ "The Messengers of God". INC Media. Iglesia Ni Cristo. 24 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ Luther und der Schwan آرڪائيو ڪيا ويا 19 October 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. hamburger-reformation.de, retrieved 19 October 2019
  112. ↑ The Swan آرڪائيو ڪيا ويا 6 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Lutheran Press, retrieved 6 July 2020
  113. ↑ The Lutheran Identity of Josquin's Missa Pange Lingua (reference note 94) آرڪائيو ڪيا ويا 6 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Early Music History, vol. 36, October 2017, pp. 193–249; CUP; retrieved 6 July 2020
  1. ↑ Latin: "Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum" – The first printings of the Theses use an incipit rather than a title which summarizes the content. Luther usually called them "meine Propositiones" (my propositions).[57]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=مارٽن_لوٿر&oldid=419783" تان ورتل