مواد ڏانھن هلو

ماحولياتي جسمانيات

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان



ماحولياتي جسمانيات، جنهن کي ماحولياتي فزيالاجي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ حياتيائي شعبو آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن جاندار جي فزيالاجي جي ردعمل جو مطالعو ڪري ٿو. ان جو تقابلي فزيالاجي ۽ ارتقائي فزيالاجي سان ويجهو لاڳاپو آهي. ارنسٽ هيڪل جو جوڙيل اصطلاح حياتي ضابطيات پڻ ڪڏهن ڪڏهن هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.[1]

ٻوٽا

[سنواريو]

ٻوٽن جي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو واسطو گهڻو ڪري ٻن موضوعن سان آهي: ميڪانيزم (ٻوٽا ماحولياتي تبديليءَ کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ ان جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا) ۽ پيمانو سازي يا انضمام (انتهائي تبديل ٿيندڙ حالتن ڏانهن ردعمل—مثال طور وڻن جي ڇٽين اندر مڪمل اُس کان 95٪ ڇانوَ تائين ڍلان—هڪ ٻئي سان ڪيئن هم آهنگ ٿين ٿا)، ۽ ان بنياد تي ٻوٽن جي واڌ ۽ گيسن جي مٽاسٽا تي انهن جي گڏيل اثر کي ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.[2]

ڪيترين ئي حالتن ۾ جانور ناموافق ۽ تبديل ٿيندڙ ماحولياتي عاملن، جهڙوڪ گرمي، سردي، خشڪي يا ٻوڏ کان بچي نڪري سگهن ٿا، جڏهن ته ٻوٽا پنهنجي جاءِ تان هٽي نٿا سگهن، تنهنڪري کين ناموافق حالتون برداشت ڪرڻيون پون ٿيون يا مري وڃڻو پوي ٿو (جانور جڳهن ڏانهن وڃن ٿا، ٻوٽا جڳهن تي وڌن ٿا). تنهنڪري ٻوٽا فينوٽائپي طور لچڪدار آهن ۽ انهن وٽ جينن جو هڪ شاندار مجموعو آهي، جيڪو کين تبديل ٿيندڙ حالتن سان هيرائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جينن جي هن وڏي انگ جي جزوي وضاحت ٻوٽن جي نسلن جي وڌيڪ وسيع حالتن ۾ رهڻ جي ضرورت سان ڪري سگهجي ٿي.[3]

روشني

[سنواريو]

روشني ٻوٽن جي خوراڪ آهي، يعني اها توانائيءَ جي صورت آهي، جنهن کي ٻوٽا پنهنجي جسم جي جوڙجڪ ۽ واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۾ روشني حاصل ڪندڙ عضوا پنن آهن ۽ اهو عمل، جنهن وسيلي روشني حياتياتي مادي ۾ تبديل ٿئي ٿي، ضوئي ترڪيب سڏجي ٿو. روشنيءَ ڏانهن ضوئي ترڪيب جي ردعمل کي خالص ضوئي ترڪيب جو روشني ردعمل وڪڙ (پي آءِ وڪڙ) چيو وڃي ٿو. ان جي شڪل عام طور غير مستطيلي هائپربولا وسيلي بيان ڪئي وڃي ٿي. روشني ردعمل وڪڙ جا ٽي مقدار، روشنيءَ جي شدتن ڏانهن ٻوٽي جي ردعمل کي بيان ڪرڻ ۾ خاص طور ڪارائتا آهن. مائل اسيمپٽوٽ جي مثبت ڍال روشنيءَ جي استعمال جي ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪري ٿي ۽ ان کي ڪوانٽم ڪارڪردگي چيو وڃي ٿو؛ x-محور سان ٽڪر جو نقطو اها روشنيءَ جي شدت آهي، جنهن تي حياتياتي ڪيميائي انجذاب (مجموعي انجذاب) پن جي تنفس سان برابر ٿي وڃي ٿو، جنهن ڪري پن جي خالص CO2 مٽاسٽا ٻڙي ٿي وڃي ٿي، ان کي روشني معاوضي نقطو چيو وڃي ٿو؛ ۽ افقي اسيمپٽوٽ وڌ ۾ وڌ انجذاب جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن وڌ ۾ وڌ انجذاب تائين پهچڻ کان پوءِ انهن عملن سبب انجذاب گهٽجي وڃي ٿو، جن کي گڏيل طور ضوئي روڪ چيو وڃي ٿو.[4]

ٻين گهڻن غير حياتياتي عاملن وانگر، روشنيءَ جي شدت (تابڪاري شدت) به گهٽ موافق ۽ حد کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. گهٽ موافق روشني (ڇانوَ) عام طور ٻوٽي جي ڇٽ جي هيٺئين حصي يا هيٺئين نباتاتي تهه واري ماحول ۾ ملي ٿي. ڇانوَ سهندڙ ٻوٽن ۾ ڪيتريون ئي موافقتون هونديون آهن، جيڪي کين ڇانوَ وارن ماحولن ۾ عام طور ملندڙ روشنيءَ جي بدليل مقدار ۽ معيار ۾ جيئرو رهڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.[5]

حد کان وڌيڪ روشني ڇٽين جي مٿئين حصي ۽ کليل زمين تي تڏهن پوي ٿي، جڏهن ڪڪرن جي ڍڪ گهٽ هجي ۽ سج جو سمت الرأس زاويه گهٽ هجي؛ اهڙي حالت عام طور استوائي علائقن ۽ اوچين جڳهن تي پيدا ٿئي ٿي. پن تي پوندڙ حد کان وڌيڪ روشني ضوئي روڪ ۽ ضوئي تباهي جو سبب بڻجي سگهي ٿي. تيز روشنيءَ وارن ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ۾ حد کان وڌيڪ روشنيائي توانائيءَ کان بچڻ يا ان کي منتشر ڪرڻ لاءِ مختلف موافقتون ۽ نقصان جي مقدار گهٽائڻ وارا ميڪانيزم موجود هوندا آهن.[6]

روشنيءَ جي شدت ٻوٽن جي عضون جو گرمي پد (توانائي بجيٽ) مقرر ڪرڻ ۾ پڻ هڪ اهم جزو آهي.[7]

گرمي پد

[سنواريو]

گرمي پد جي انتهائن جي ردعمل ۾ ٻوٽا مختلف پروٽين پيدا ڪري سگهن ٿا. اهي پروٽين کين گهٽ گرمي پد تي برف ٺهڻ ۽ اينزائم جي اتپريـرڻ جي شرح گهٽجڻ جي نقصانڪار اثرن کان، ۽ وڌيڪ گرمي پد تي اينزائمن جي غير فطري ٿيڻ ۽ وڌيل ضوئي تنفس کان بچائين ٿا. گرمي پد گهٽجڻ سان ضد ڄماءُ پروٽينن ۽ ڊي هائيڊرنن جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد وڌڻ سان گرمي صدمي پروٽينن جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد جي انتهائن سان لاڳاپيل استقلابي عدم توازن سبب ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسلن جو گڏ ٿيڻ شروع ٿئي ٿو، جنهن کي ضد آڪسيڪار سرشتن وسيلي منهن ڏئي سگهجي ٿو. جيوگهرڙي جهليون پڻ گرمي پد جي تبديلين کان متاثر ٿين ٿيون؛ ٿڌين حالتن ۾ جهلي پنهنجون سيال خاصيتون وڃائي جيل بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ته گرم حالتن ۾ اها رسندڙ ٿي سگهي ٿي. ان سان جهليءَ مان مرڪبن جي اچ وڃ متاثر ٿي سگهي ٿي. انهن تبديلين کي روڪڻ لاءِ ٻوٽا پنهنجن جهلين جي بناوت تبديل ڪري سگهن ٿا. ٿڌين حالتن ۾ جهليءَ ۾ وڌيڪ غير سير ٿيل چرٻي تيزاب رکيا وڃن ٿا ۽ گرم حالتن ۾ وڌيڪ سير ٿيل چرٻي تيزاب شامل ڪيا وڃن ٿا.[8]

انفراريڊ تصوير، جيڪا پنن کي ٿڌو رکڻ ۾ بخارجڻ جي اهميت ڏيکاري ٿي.

ٻوٽا جذب ٿيندڙ سج جي روشنيءَ جي مقدار کي گهٽائي ۽ هوا ۽ بخارجڻ جي ٿڌڪار وارن اثرن کي وڌائي حد کان وڌيڪ گرم ٿيڻ کان بچي سگهن ٿا. ٻوٽا روشني موٽائيندڙ پنن جي وارن، ڇلرن ۽ ميڻ وسيلي روشنيءَ جو جذب گهٽائي سگهن ٿا. اهي خاصيتون گرم ۽ خشڪ علائقن ۾ ايتريون عام آهن، جو ڇٽين تان روشني ڇڙوڇڙ ٿيڻ سبب اهڙا رهائشي علائقا ”چاندي جهڙي منظرنامي“ جي صورت اختيار ڪندا نظر اچن ٿا.[9] ڪجهه نسل، جهڙوڪ Macroptilium purpureum، سڄي ڏينهن دوران پنهنجا پن اهڙيءَ طرح ڦيرائي سگهن ٿا، جو اهي هميشه سج کان بچڻ واري رخ ۾ رهن (پيرا هيليوٽروپزم).[10] انهن ميڪانيزمن جي ڄاڻ زرعي ٻوٽن ۾ گرمي دٻاءَ جي سهپ لاءِ نسل ڪشي ۾ اهم رهي آهي.[11]

ٻوٽا پنهنجي ننڍي آبهوا ۾ تبديلي آڻي گهٽ گرمي پد جي مڪمل اثر کان بچي سگهن ٿا. مثال طور، نيوزيلينڊ جي اوچن علائقن ۾ ملندڙ رائوليا ٻوٽن کي ”ٻوٽيائي رڍن“ سان تشبيهه ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي گهاٽا، گاديءَ جهڙا جهڳٽا ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽي جي سڀ کان حساس حصن کي گرميءَ جي روڪ فراهم ڪن ٿا ۽ ٿڌين هوائن کان بچائين ٿا. ساڳيو اصول زراعت ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌين آبهوا وارن علائقن ۾ فصلن جي وڌندڙ نقطن کي گرميءَ جي روڪ ڏيڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ وڌائڻ لاءِ پلاسٽڪ ملچ استعمال ڪيو وڃي ٿو.[12]

پاڻي

[سنواريو]

تمام گهڻو يا تمام ٿورو پاڻي ٻوٽن کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. جيڪڏهن پاڻي تمام گهٽ هجي ته بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو ۽ ٻوٽو مري سگهي ٿو. جيڪڏهن مٽي پاڻيءَ سان ڀرجي وڃي ته اها بي آڪسيجني (گهٽ آڪسيجن واري) ٿي ويندي، جيڪا ٻوٽي جي پاڙن کي ماري سگهي ٿي.[13]

ٻوٽن جي پاڻي حاصل ڪرڻ جي صلاحيت انهن جي پاڙن جي جوڙجڪ ۽ پاڙن جي جيوگهرڙن جي پاڻي پوٽينشل تي دارومدار رکي ٿي. جڏهن مٽيءَ ۾ پاڻيءَ جو مقدار گهٽ هجي، تڏهن ٻوٽا پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل ڪري پاڻيءَ جي وهڪري کي پاڙن اندر ۽ پنن تائين برقرار رکي سگهن ٿا (مٽي-ٻوٽو-فضا تسلسل). هي غير معمولي ميڪانيزم ٻوٽن کي پنن مان بخارجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ڍلان کي استعمال ڪندي پاڻيءَ کي 120 ميٽرن جي اوچائيءَ تائين کڻڻ جي اجازت ڏئي ٿو.[14]

تمام خشڪ مٽيءَ ۾ ٻوٽا بخارجڻ گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ جي نقصان کي روڪڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما بند ڪن ٿا. اسٽوما جو بند ٿيڻ اڪثر پاڙ مان ايندڙ ڪيميائي اشارن (يعني ايبسيسڪ تيزاب) وسيلي ضابطي هيٺ هوندو آهي. آبپاشي وارن کيتن ۾، پاڙن جي سڪي وڃڻ جي ردعمل ۾ ٻوٽن جي اسٽوما بند ڪرڻ واري خاصيت کي استعمال ڪري ٻوٽن کي پيداوار گهٽائڻ کان سواءِ گهٽ پاڻي استعمال ڪرڻ لاءِ ”چالاڪيءَ سان آماده“ ڪري سگهجي ٿو (ڏسو جزوي پاڙ علائقي جي سڪائڻ). هن ٽيڪنيڪ کي گهڻو ڪري آسٽريليا جي ڊاڪٽر پيٽر ڊرائي ۽ سندس ساٿين ترقي ڏني.[15]

جيڪڏهن خشڪي جاري رهي ته ٻوٽي جي بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو، جنهن جي نتيجي ۾ ٽورگر دٻاءُ گهٽجي ويندو ۽ اهو ڪومائجڻ جي صورت ۾ نظر ايندو. پنهنجا اسٽوما بند ڪرڻ سان گڏ، گهڻا ٻوٽا خشڪيءَ جي ردعمل ۾ پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل (آسموسي ترتيب) ۽ پاڙن جي واڌ وڌائي سگهن ٿا. خشڪ ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن (زيروفائٽس) وٽ پاڻي برقرار رکڻ ۽/يا پاڻيءَ جي سخت کوٽ دوران بافتن جي حفاظت لاءِ وڌيڪ مخصوص ميڪانيزم هوندا آهن.[16] پاڻيءَ سان ڀرجڻ پاڙن تائين آڪسيجن جي فراهمي گهٽائي ٿو ۽ ڪجهه ڏينهن اندر ٻوٽي کي ماري سگهي ٿو. ٻوٽا پاڻيءَ سان ڀرجڻ کان بچي نٿا سگهن، پر ڪيتريون ئي نسلون مٽيءَ ۾ آڪسيجن جي کوٽ کي اُن طريقي سان منهن ڏين ٿيون، جو اهي ٻڏل نه ٿيل بافتن مان آڪسيجن پاڙن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. پاڻيءَ سان ڀرجڻ سهندڙ نسلون مٽيءَ جي مٿاڇري ويجهو خاص پاڙون ۽ ايرنڪائما ٺاهين ٿيون، ته جيئن ڪونپل کان پاڙ تائين آڪسيجن جو ڦهلاءُ ٿي سگهي. اهي پاڙون جيڪي سڌيءَ طرح نٿيون مرن، اهي پڻ جيوگهرڙيائي تنفس جي اهڙين صورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون، جن کي گهٽ آڪسيجن گهرجي.[17] اهي نسلون، جيڪي اڪثر ٻڏل رهن ٿيون، پاڙن ۾ آڪسيجن جي سطح برقرار رکڻ لاءِ وڌيڪ پيچيده ميڪانيزم ارتقا ڪيا آهن، جهڙوڪ مينگروو ٻيلن ۾ نظر ايندڙ هوائي پاڙون.[18]

تنهن هوندي به، گهڻو پاڻي ملڻ سبب مرڻ جي ويجهو پهتل ڪيترن گهريلو ٻوٽن ۾ پاڻيءَ سان ڀرجڻ جون شروعاتي نشانيون خشڪيءَ جهڙين لڳي سگهن ٿيون. اهو خاص طور انهن ٻوٽن لاءِ درست آهي، جيڪي ٻوڏ لاءِ حساس هوندا آهن ۽ جن ۾ پن ايپينسٽي سبب هيٺ لڙڪندا آهن، نه ڪي ڪومائجڻ سبب.[حوالو گهربل]

CO2 جو گهاٽاڻ

[سنواريو]

CO2 ٻوٽن جي واڌ لاءِ نهايت اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو ضوئي ترڪيب جو بنيادي مادو آهي. ٻوٽا پنهنجن پنن تي موجود اسٽوميائي سوراخن وسيلي CO2 جذب ڪن ٿا. ساڳئي وقت، جڏهن CO2 اسٽوما ۾ داخل ٿئي ٿي، تڏهن گهم ٻاهر نڪري ٿي. CO2 حاصل ڪرڻ ۽ پاڻي وڃائڻ جي وچ ۾ هي مٽاسٽا ٻوٽن جي پيداوار لاءِ مرڪزي اهميت رکي ٿي. هي مٽاسٽا اڃا وڌيڪ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته روبسڪو، يعني CO2 کي پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اينزائم، رڳو تڏهن اثرائتو هوندو آهي، جڏهن پن ۾ CO2 جو گهاٽاڻ وڌيڪ هجي. ڪجهه ٻوٽا هن ڏکيائيءَ کي ڪاربن مقرر ڪرڻ يا ڪراسوليسين تيزابي ميٽابولزم وسيلي پنهنجن پنن ۾ CO2 گڏ ڪري حل ڪن ٿا.[19] تنهن هوندي به، گهڻيون نسلون [[سي 3 ڪاربن مقرر ڪرڻ|سانچو:C3 ڪاربن مقرر ڪرڻ]] استعمال ڪن ٿيون ۽ جڏهن به ضوئي ترڪيب ٿي رهي هجي، تڏهن CO2 جذب ڪرڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما کولڻا پون ٿا.[20]

گرم ٿيندڙ دنيا ۾ ٻوٽن جي پيداوار

فضا ۾ CO2 جو گهاٽاڻ ٻيلن جي وڍائي ۽ فاسلي ٻارڻن جي ساڙڻ سبب وڌي رهيو آهي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته ان سان ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي وڌندي ۽ شايد ٻوٽن جي واڌ جي مجموعي شرح به وڌي. هن امڪان گذريل سالن ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن جي وڌيل واڌ اضافي CO2 جو ڪجهه حصو جذب ڪري سگهي ٿي ۽ عالمي گرمائش جي رفتار گهٽائي سگهي ٿي. کليل فضا گهاٽاڻ واڌارو استعمال ڪري وڌيل CO2 هيٺ ٻوٽا پوکڻ بابت وسيع تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي واقعي وڌي ٿي. ٻوٽن جي واڌ جون شرحون پڻ وڌن ٿيون؛ زمين کان مٿي بافتن لاءِ سراسري طور 17٪ ۽ زمين کان هيٺ بافتن لاءِ 30٪.[21][22] بهرحال، عالمي گرمائش جا نقصانڪار اثر، جهڙوڪ گرمي ۽ خشڪيءَ جي دٻاءَ جا وڌندڙ واقعا، مطلب ته مجموعي اثر ممڪن آهي ته ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي هجي.[23][24][25] ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي مان عالمي گرمائش جي رفتار وڌڻ جي اميد ڪئي ويندي. مجموعي طور، اهي مشاهدا فضا ۾ CO2 جي وڌيڪ واڌ کان بچڻ جي اهميت ڏانهن اشارو ڪن ٿا، بجاءِ ان جي ته بي قابو موسمي تبديلي جو خطرو کنيو وڃي.[26]

هوا

[سنواريو]

هوا جا ٻوٽن تي ٽي بلڪل مختلف اثر آهن.[27]

  • اها پنن سان رابطي واري هوا کي نئون ڪري (ڪنويڪشن) ٻوٽي ۽ فضا جي وچ ۾ مادّي (پاڻيءَ جو بخارجڻ، CO2) ۽ توانائي (گرمي) جي مٽاسٽا تي اثرانداز ٿئي ٿي.
  • اها ٻوٽي پاران هڪ اشارو طور محسوس ڪئي وڃي ٿي، جيڪو هوا سان موافقت واري سنڊروم کي هلائي ٿو، جنهن کي ٿگمو مورفو جينيسس چيو وڃي ٿو؛ ان سان واڌ ۽ ترقي تبديل ٿيندي آهي ۽ آخرڪار ٻوٽو هوا لاءِ وڌيڪ مضبوط ٿيندو آهي.
  • ان جي ڇڪ واري قوت ٻوٽي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي، جهڙوڪ پنن جو ڇلجڻ، ٽارين ۽ ٿڙن ۾ هوا سبب ڀڃ ڊاهه، وڻن جو هوا سان پاڙان پٽجڻ يا ڪري پوڻ، ۽ فصلن ۾ لوڌجڻ.[28]

مادّي ۽ توانائي جي مٽاسٽا

[سنواريو]

هوا ان طريقي تي اثرانداز ٿئي ٿي، جنهن سان پن گهم، گرمي ۽ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ کي ضابطو ڪن ٿا. جڏهن هوا موجود نه هجي، تڏهن هر پن جي چوڌاري بيٺل هوا جي هڪ تهه ٺهي ٿي. ان کي حدي تهه چيو وڃي ٿو ۽ حقيقت ۾ اها پن کي ماحول کان جدا ڪري ٿي، جنهن سان پن جي چوڌاري گهم سان مالا مال ۽ حرارتي ترسيل وسيلي گرم يا ٿڌو ٿيڻ کان گهٽ متاثر فضا پيدا ٿئي ٿي. جيئن جيئن هوا جي رفتار وڌي ٿي، پن جو ماحول ڀرپاسي واري ماحول سان وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان ڳنڍجي وڃي ٿو. خشڪ هوا جي اثر هيٺ اچڻ سبب ٻوٽي لاءِ گهم برقرار رکڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. ٻئي طرف، وچولي حد تائين تيز هوا مڪمل سج جي روشنيءَ ۾ ٻوٽي کي پنهنجا پن وڌيڪ آسانيءَ سان ٿڌا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ٻوٽا هوا سان پنهنجي لهه وچڙ ۾ مڪمل طور غير فعال ناهن. ٻوٽا پنهنجن پنن کي هوا جي رفتار جي تبديلين لاءِ گهٽ حساس بڻائي سگهن ٿا، مثال طور پنن کي باريڪ وارن (ٽرائيڪومن) سان ڍڪي، جيڪي هوا جي وهڪري کي ٽوڙين ٿا ۽ حدي تهه وڌائين ٿا. حقيقت ۾، پنن ۽ ڇٽ جي ماپن کي اڪثر موجوده ماحولياتي حالتن موجب حدي تهه کي بدلائڻ لاءِ نفيس نموني ضابطو ڪيو ويندو آهي.[29]

موافقت

[سنواريو]

ٻوٽا پنهنجن بافتن جي بگاڙ وسيلي هوا کي محسوس ڪري سگهن ٿا. اهو اشارو انهن جي ڪونپلن جي ڊگهاڻي واڌ کي روڪي ٿو ۽ انهن جي شعاعي ڦهلاءَ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته انهن جي پاڙن جي سرشتي جي ترقي وڌائي ٿو. ردعملن جو هي سنڊروم، جنهن کي ٿگمو مورفو جينيسس چيو وڃي ٿو، ننڍن، وڌيڪ ٿلهن ۽ مضبوط ٿڙن وارن ٻوٽن جو سبب بڻجي ٿو، گڏوگڏ پاڙجڻ کي به بهتر بڻائي ٿو.[30] اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو گهڻو ڪري تمام تيز هوائن وارن علائقن ۾ ٿئي ٿو. پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته اهو وچولي هوائن وارن علائقن ۾ به ٿئي ٿو، تنهنڪري هوا سبب پيدا ٿيندڙ اشارا هڪ اهم ماحولياتي عامل قرار ڏنا ويا آهن.[27][31]

وڻن ۾ هوا جي اثر هيٺ پنهنجن ٿڙن کي مضبوط ڪرڻ جي خاص طور چڱي ترقي يافته صلاحيت هوندي آهي. عملي لحاظ کان، هن ڄاڻ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ برطانيا جي وڻ پالڻ وارن ماهرن کي ان رواج کان پري ڪيو، جنهن ۾ نوجوان سينگار وڻن کي مصنوعي سهارو ڏيڻ لاءِ کٽا لڳايا ويندا هئا.[32]

هوا جو نقصان

[سنواريو]

هوا ٻوٽن جي گهڻن عضون کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. پنن جو ڇلجڻ (پنن ۽ ٽارين جي رڳڙ سبب يا هوا ۾ اڏامندڙ ذرڙن، جهڙوڪ واري، جي اثر سبب) ۽ ٽارين جو ڀڃجڻ ڪافي عام واقعا آهن، جن کي ٻوٽن کي برداشت ڪرڻو پوندو آهي. وڌيڪ انتهائي حالتن ۾، ٻوٽا هوا سبب موتمار نقصان جو شڪار يا پاڙان پٽجي سگهن ٿا. اهو زميني ٻوٽن تي عمل ڪندڙ هڪ وڏو انتخابي دٻاءُ رهيو آهي.[33] اڄڪلهه اهو معتدل علائقن ۾ به زراعت ۽ ٻيلن لاءِ وڏن خطرن مان هڪ آهي.[27] طوفانن جي خطري وارن علائقن، جهڙوڪ ڪيريبين جي ڪيلا پوکيندڙ ونڊورڊ ٻيٽن ۾، اهو زراعت لاءِ اڃا وڌيڪ خراب آهي.[34]

جڏهن هن قسم جي خلل قدرتي سرشتن ۾ پيدا ٿئي، تڏهن واحد حل اهو آهي ته ٻجن يا ننڍن ٻوٽن جو مناسب ذخيرو موجود هجي، ته جيئن وڃايل بالغ ٻوٽن جي جاءِ تي جلدي نوان ٻوٽا اچي سگهن؛ جيتوڻيڪ ڪيترين حالتن ۾، ماحولياتي سرشتو پنهنجي اڳوڻي حالت ڏانهن بحال ٿيڻ کان اڳ هڪ جانشيني مرحلي مان گذرڻ ضروري هوندو.

جانور

[سنواريو]

انسان

[سنواريو]

ماحول انساني فزيالاجي تي وڏا اثر وجهي سگهي ٿو. انساني فزيالاجي تي ماحولياتي اثر گهڻا آهن؛ انهن مان سڀ کان وڌيڪ غور سان اڀياس ڪيل اثرن مان هڪ ٻاهرين دٻائن سبب جسم ۾ گرمي ضابطي ۾ ٿيندڙ تبديليون آهن. اهو ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته اينزائمن جي ڪم ڪرڻ، رت جي وهڪري، ۽ جسم جي مختلف عضون جي صحيح ڪم لاءِ گرمي پد کي مستقل ۽ متوازن سطح تي رهڻ گهرجي.[35]

گرمي ضابطو

[سنواريو]

مستقل ۽ معمولي جسماني گرمي پد حاصل ڪرڻ لاءِ جسم ٽي اهم شيون تبديل ڪري ٿو:

هائيپوٿيليمس گرمي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو ڊرمس ۾ موجود گرمي محسوس ڪندڙ ريسيپٽرن سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ ڀرپاسي واري رت ۾ ٿيندڙ تبديليون سڃاڻي فيصلو ڪندو آهي ته اندروني گرمي پيداوار کي متحرڪ ڪيو وڃي يا بخارجڻ کي وڌايو وڃي.

انتهائي ماحولياتي گرمي پد سبب پيدا ٿيندڙ دٻاءَ جا ٻه مکيه قسم آهن: گرمي دٻاءُ ۽ ٿڌ جو دٻاءُ.

گرمي دٻاءَ کي فزيالاجيائي طور چئن طريقن سان منهن ڏنو وڃي ٿو: تابڪاري، ترسيل، ڪنويڪشن ۽ بخارجڻ. ٿڌ جي دٻاءَ کي فزيالاجيائي طور ڏڪڻي، جسماني چرٻي جي گڏ ٿيڻ، گردشي موافقتن (جيڪي ايپيڊرمس ڏانهن گرميءَ جي اثرائتي منتقلي مهيا ڪن ٿيون)، ۽ عضون جي پڇاڙين ڏانهن رت جي وڌيل وهڪري وسيلي منهن ڏنو وڃي ٿو.

جسم جو هڪ حصو اهڙو آهي، جيڪو ٿڌ جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ مڪمل طور تي تيار آهي. ساهه کڻڻ وارو سرشتو پاڻ کي نقصان کان بچائڻ لاءِ اندر ايندڙ هوا کي برونڪائي تائين پهچڻ کان اڳ 80–90 ڊگري فارن هائيٽ تائين گرم ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته انتهائي ٿڌو گرمي پد به ساهه جي رستي کي نقصان نٿو پهچائي سگهي.

گرمي پد سان لاڳاپيل ٻنهي قسمن جي دٻاءَ ۾ چڱي طرح پاڻي پيتل رهڻ اهم آهي. پاڻيءَ جي مناسب مقدار دل ۽ رت جي نالين تي بار گهٽائي ٿي، توانائي وارن عملن جي ٿيڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي، ۽ ٿڪاوٽ جو احساس گهٽائي ٿي.

اوچائي

[سنواريو]

انتهائي گرمي پد ئي انسانن آڏو واحد رڪاوٽ نه آهن. وڏيون اوچايون پڻ جسم لاءِ سنجيده فزيالاجيائي چئلينج پيدا ڪن ٿيون. انهن اثرن مان ڪجهه هي آهن: شرياني ۾ گهٽتائي، جسماني رطوبتن ۾ تيزاب-بنياد مواد جو ٻيهر توازن، وڌيل هيموگلوبن، وڌيل ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي جوڙجڪ، بهتر گردش، ۽ گليڪولائسز جي ضمني پيداوار 2،3 ڊاءِ فاسفوگليسريٽ جي وڌيل سطح، جيڪا آڪسيجن گهٽ بافتن ۾ هيموگلوبن مان O2 ڇڏڻ کي وڌائي ٿي.[36]

ماحولياتي عامل انساني جسم جي هوميو اسٽيٽسز لاءِ جدوجهد ۾ وڏو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. تنهن هوندي به، انسانن فزيالاجيائي ۽ عملي ٻنهي طريقن سان موافقت جا رستا ڳولي ورتا آهن.[حوالو گهربل]

سائنسدان

[سنواريو]

جارج اي. بارٿولوميو (1919–2006) جانورن جي فزيالاجيائي ماحوليات جي باني شخصيتن مان هو. هن 1947ع کان 1989ع تائين يو سي ايل اي ۾ تدريسي عملي تي ڪم ڪيو، ۽ لڳ ڀڳ 1,200 ماڻهو پنهنجي علمي نسب کي هن تائين ڳنڍي سگهن ٿا.[37] نٽ شمٽ-نيلسن (1915–2007) پڻ هن مخصوص سائنسي شعبي، گڏوگڏ تقابلي فزيالاجي، ۾ اهم حصو وجهندڙ هو.[38]

هرمن راهن (1912–1990) ماحولياتي فزيالاجي جي شعبي جو هڪ شروعاتي اڳواڻ هو. يونيورسٽي آف روچيسٽر مان 1933ع ۾ زولوجي جي شعبي ۾ پي ايڇ ڊي سان شروعات ڪندي، راهن 1941ع ۾ يونيورسٽي آف روچيسٽر ۾ فزيالاجي پڙهائڻ شروع ڪئي. اتي هن والس او. فين سان گڏجي 1955ع ۾ A Graphical Analysis of the Respiratory Gas Exchange شايع ڪيو. هن مقالي ۾ تاريخي O2-CO2 خاڪو شامل هو، جيڪو راهن جي ايندڙ گهڻي ڪم جو بنياد بڻيو. هن خاڪي جي استعمالن بابت راهن جي تحقيق فضائي طب جي ترقي ۽ هائپربيرڪ ساهه کڻڻ ۽ وڏي اوچائيءَ تي تنفس ۾ واڌارن جو سبب بڻي. راهن پوءِ 1956ع ۾ يونيورسٽي ايٽ بفيلو ۾ لارنس ڊي. بيل پروفيسر ۽ فزيالاجي شعبي جي چيئرمين طور شامل ٿيو. چيئرمين طور، راهن پنهنجي چوڌاري نمايان تدريسي عملو گڏ ڪيو ۽ يونيورسٽي کي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو بين الاقوامي تحقيقي مرڪز بڻايو.[38]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Ernst Haeckel, The Wonders of Life: "I proposed long ago to call this special part of biology œcology (the science of home-relations) or bionomy." "
  2. ↑ Panda, Darshan; Mohanty, Soumya; Das, Swagatika; Mishra, Baneeta; Banerjee, Sagar; Kumar, Awadhesh; Devanna, B. N.; Sah, Rameswar Prasad et al. (2025-11-19). "Shade tolerance is associated with foliar adaptations, improved radiation use efficiency, and photosynthetic rate in rice" (en ۾). Scientific Reports 15 (1). doi:10.1038/s41598-025-24504-8. ISSN 2045-2322. PMID 41257963. Bibcode: 2025NatSR..1540835P.
  3. ↑ Brown, Keely E.; Koenig, Daniel (2022-12-01). "On the hidden temporal dynamics of plant adaptation". Current Opinion in Plant Biology 70. doi:10.1016/j.pbi.2022.102298. ISSN 1369-5266. PMID 36126489. Bibcode: 2022COPB...7002298B.
  4. ↑ Bhattacharya, Amitav (2019), "Radiation-Use Efficiency Under Different Climatic Conditions", Changing Climate and Resource Use Efficiency in Plants (انگريزي ۾), Elsevier, ص. 51–109, doi:10.1016/B978-0-12-816209-5.00002-7, ISBN 978-0-12-816209-5
  5. ↑ Zhang, Man; Ming, Yu; Wang, Hong-Bin; Jin, Hong-Lei (13 May 2024). "Strategies for adaptation to high light in plants" (en ۾). aBIOTECH 5 (3): 381–393. doi:10.1007/s42994-024-00164-6. PMID 39279858. Bibcode: 2024ABio....5..381Z.
  6. ↑ Zhang, Man; Ming, Yu; Wang, Hong-Bin; Jin, Hong-Lei (2024-05-13). "Strategies for adaptation to high light in plants" (en ۾). aBIOTECH 5 (3): 381–393. doi:10.1007/s42994-024-00164-6. ISSN 2662-1738. PMID 39279858. Bibcode: 2024ABio....5..381Z.
  7. ↑ Yang, Jingli; Song, Jinnan; Jeong, Byoung Ryong (2022-02-23). "Lighting from Top and Side Enhances Photosynthesis and Plant Performance by Improving Light Usage Efficiency". International Journal of Molecular Sciences 23 (5): 2448. doi:10.3390/ijms23052448. ISSN 1422-0067. PMID 35269590.
  8. ↑ Niu, Yue; Xiang, Yun (2018-07-03). "An Overview of Biomembrane Functions in Plant Responses to High-Temperature Stress". Frontiers in Plant Science 9. doi:10.3389/fpls.2018.00915. ISSN 1664-462X. PMID 30018629. Bibcode: 2018FrPS....9..915N.
  9. ↑ David Lee (2010). Nature's Palette: The Science of Plant Color. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-47105-1.
  10. ↑ Plant Ecology. Springer. 2005. ISBN 978-3-540-20833-4.
  11. ↑ Pastenes, Claudio; Porter, Victor; Baginsky, Cecilia; Horton, Peter; González, Javiera (January 2005). "Paraheliotropism can protect water-stressed bean (Phaseolus vulgaris L.) plants against photoinhibition" (en ۾). Journal of Plant Physiology 161 (12): 1315–1323. doi:10.1016/j.jplph.2003.09.002. PMID 15658802. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0176161704000914.
  12. ↑ Farrell, A. D.; Gilliland, T. J. (2011). "Yield and quality of forage maize grown under marginal climatic conditions in Northern Ireland". Grass and Forage Science 66 (2): 214. doi:10.1111/j.1365-2494.2010.00778.x. Bibcode: 2011GForS..66..214F.
  13. ↑ Orsák, Matyáš; Kotíková, Zora; Hnilička, František; Lachman, Jaromír (2023-04-25). "Effect of long-term drought and waterlogging stress on photosynthetic pigments in potato". Plant, Soil and Environment 69 (4): 152–160. doi:10.17221/415/2022-pse. ISSN 1214-1178.
  14. ↑ George Koch; Stephen Sillett; Gregg Jennings; Stephen Davis (May 2006). "How Water Climbs to the Top of a 112 Meter-Tall Tree". Plant Physiology Online, A Companion to Plant Physiology, Fifth Edition by Lincoln Taiz and Eduardo Zeiger. اصل نسخو مان 14 September 2013 تي محفوظ ڪيل.
  15. ↑ Stoll, M.; Loveys, B.; Dry, P. (2000). "Hormonal changes induced by partial rootzone drying of irrigated grapevine". Journal of Experimental Botany 51 (350): 1627–1634. doi:10.1093/jexbot/51.350.1627. PMID 11006312. https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2000-09_51_350/page/1627.
  16. ↑ Peng, Long; Huang, Xu; Qi, Manyao; Pritchard, Hugh W.; Xue, Hua (2022-11-07). "Mechanistic insights derived from re-establishment of desiccation tolerance in germinating xerophytic seeds: Caragana korshinskii as an example". Frontiers in Plant Science 13. doi:10.3389/fpls.2022.1029997. ISSN 1664-462X. PMID 36420023. Bibcode: 2022FrPS...1329997P.
  17. ↑ "The Impact of Flooding Stress on Plants and Crops". اصل نسخو مان 3 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Ng, Peter K.L.; Sivasothi, N (2001). "How plants cope in the mangroves". A Guide to the Mangroves of Singapore. 2019-04-19 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Pilarska, Maria (2026-01-29). "Facultative CAM and photosynthetic electron transport: unravelling the salinity acclimation puzzle in Mesembryanthemum crystallinum" (English ۾). Frontiers in Plant Science 17. doi:10.3389/fpls.2026.1753517. ISSN 1664-462X. PMID 41696160. Bibcode: 2026FrPS...1753517P.
  20. ↑ Töpfer, Nadine; Braam, Thomas; Shameer, Sanu; Ratcliffe, R. George; Sweetlove, Lee J. (22 October 2020). "Alternative Crassulacean Acid Metabolism Modes Provide Environment-Specific Water-Saving Benefits in a Leaf Metabolic Model" (en ۾). The Plant Cell 32 (12): 3689–3705. doi:10.1105/tpc.20.00132. ISSN 1040-4651. PMID 33093147. Bibcode: 2020PlanC..32.3689T.
  21. ↑ Taub, Daniel R. (2010). "Effects of Rising Atmospheric Concentrations of Carbon Dioxide on Plants" (en ۾). Nature Education Knowledge 3 (10): 21. https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/effects-of-rising-atmospheric-concentrations-of-carbon-13254108/. Retrieved 2023-02-08.
  22. ↑ Ainsworth, E. A.; Long, S. P. (2004). "What have we learned from 15 years of free-air CO2 enrichment (FACE)? A meta-analytic review of the responses of photosynthesis, canopy properties and plant production to rising CO2". New Phytologist 165 (2): 351–371. doi:10.1111/j.1469-8137.2004.01224.x. PMID 15720649.
  23. ↑ Martin Lewis Parry (2007). Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability : Working Group II Contribution to the Fourth Assessment Report of the IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. ص. 214. ISBN 978-0-521-88010-7.
  24. ↑ Long, S. P.; Ort, D. R. (2010). "More than taking the heat: Crops and global change". Current Opinion in Plant Biology 13 (3): 241–8. doi:10.1016/j.pbi.2010.04.008. PMID 20494611. Bibcode: 2010COPB...13..240L.
  25. ↑ Lobell, D. B.; Schlenker, W.; Costa-Roberts, J. (2011). "Climate Trends and Global Crop Production Since 1980". Science 333 (6042): 616–620. doi:10.1126/science.1204531. PMID 21551030. Bibcode: 2011Sci...333..616L. https://archive.org/details/sim_science_2011-07-29_333_6042/page/616.
  26. ↑ "How Climate Change Will Affect Plants – State of the Planet" (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-01-27. 2024-09-02 تي حاصل ڪيل.
  27. 1 2 3 Gardiner, Barry; Berry, Peter; Moulia, Bruno (2016). "Review: Wind impacts on plant growth, mechanics and damage". Plant Science 245: 94–118. doi:10.1016/j.plantsci.2016.01.006. PMID 26940495. Bibcode: 2016PlnSc.245...94G.
  28. ↑ Moore, J. R.; Tombleson, J. D.; Turner, J. A.; van der Colff, M. (2008-07-01). "Wind effects on juvenile trees: a review with special reference to toppling of radiata pine growing in New Zealand". Forestry 81 (3): 377–387. doi:10.1093/forestry/cpn023. ISSN 0015-752X.
  29. ↑ Vogel, S. (2009). "Leaves in the lowest and highest winds: temperature, force and shape". New Phytologist 183 (1): 13–26. doi:10.1111/j.1469-8137.2009.02854.x. PMID 19413689. Bibcode: 2009NewPh.183...13V.
  30. ↑ Jaffe, M. J. (1973-06-01). "Thigmomorphogenesis: The response of plant growth and development to mechanical stimulation" (en ۾). Planta 114 (2): 143–157. doi:10.1007/bf00387472. ISSN 0032-0935. PMID 24458719. Bibcode: 1973Plant.114..143J. https://archive.org/details/sim_planta_1973_114_2/page/143.
  31. ↑ Ennos, A (1997). "Wind as an ecological factor". Trends in Ecology & Evolution 12 (3): 108–111. doi:10.1016/s0169-5347(96)10066-5. PMID 21237994. Bibcode: 1997TEcoE..12..108E. https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1997-03_12_3/page/108.
  32. ↑ Grace, J. (1988). "3. Plant response to wind". Agriculture, Ecosystems & Environment 22–23: 71–88. doi:10.1016/0167-8809(88)90008-4. Bibcode: 1988AgEE...22...71G.
  33. ↑ Rowe, Nick; Speck, Thomas (2005-04-01). "Plant growth forms: an ecological and evolutionary perspective" (en ۾). New Phytologist 166 (1): 61–72. doi:10.1111/j.1469-8137.2004.01309.x. ISSN 1469-8137. PMID 15760351. Bibcode: 2005NewPh.166...61R. https://archive.org/details/sim_new-phytologist_2005-04_166_1/page/61.
  34. ↑ "We mustn't abandon the Windward Islands' farmers | Renwick Rose and Nick Mathiason". TheGuardian.com. 23 December 2010.
  35. ↑ Morrison, S.F.; Nakamura, K. (2019-02-10). "Central Mechanisms for Thermoregulation" (en ۾). Annual Review of Physiology 81 (1): 285–308. doi:10.1146/annurev-physiol-020518-114546. ISSN 0066-4278. PMID 30256726. Bibcode: 2019ARPhy..81..285M. https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-physiol-020518-114546.
  36. ↑ Płoszczyca, Kamila; Czuba, Miłosz; Chalimoniuk, Małgorzata; Gajda, Robert; Baranowski, Marcin (2021-06-15). "Red Blood Cell 2,3-Diphosphoglycerate Decreases in Response to a 30 km Time Trial Under Hypoxia in Cyclists". Frontiers in Physiology 12. doi:10.3389/fphys.2021.670977. ISSN 1664-042X. PMID 34211402.
  37. ↑ BartGen Tree آرڪائيو ڪيا ويا 2012-07-22 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. {{http://bartgen.bio.uci.edu/tree/ |date=7 July 2012 }}
  38. 1 2 Egerton, Frank N. (October 2019). "History of Ecological Sciences, Part 64: History of Physiological Ecology of Animals" (en ۾). The Bulletin of the Ecological Society of America 100 (4). doi:10.1002/bes2.1616. ISSN 0012-9623. Bibcode: 2019BuESA.100E1616E.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]

سانچو:Branches of ecology

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ماحولياتي_جسمانيات&oldid=407521" تان ورتل