مواد ڏانھن هلو

لوڊوگ فيورباخ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


لوڊوگ فيورباخ
پيدائشلوڊوگ آندرياس فون فيورباخ
28 جولاءِ 1804(1804-07-28)
لينڊشٽ، باويريا جي چونڊ رياست
وفات13 سيپٽمبر 1872(1872-09-13) (عمر 68 سال)
نورنبرگ ڀرسان ريخنبرگ، جرمن سلطنت
عهداوڻيهين صديءَ جو فلسفو
علائقومغربي فلسفو
مڪتبه فڪرانسانياتي ماديت[1]
سيڪيولر انسانيت پسندي[2]
نوجوان هيگيلي (1820ع وارو ڏهاڪو)
تعليمي اداروايرلانگن يونيورسٽي
شعبه عمل
مذهب جو فلسفو
اهم نظريا
سڀئي الهياتي تصور، انسانياتي تصورن جون شئي بڻايل صورتون آهن.[3]
ھٿ اکر

لوڊوگ آندرياس فيورباخ (de؛ 28 جولاءِ 1804ع – 13 سيپٽمبر 1872ع) جرمنيءَ جو فلسفي، انسانيات جو عالم ۽ نوجوان هيگيلي مفڪرن مان هڪ نمايان شخصيت هو. هو پنهنجي 1841ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب دي ايسنس آف ڪرسچئنٽي (مسيحيت جو جوهر) سبب سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته خدا دراصل انسان جي بنيادي صفتن جو عڪس يا پروجيڪشن آهي. مذهب بابت سندس تنقيد الحاد، ماديت ۽ حسيت پسندي جي حمايت جو بنياد بڻجي. سندس فڪر جارج ولهيلم فريڊرش هيگل جي فلسفي ۽ ڪارل مارڪس جي فلسفي جي وچ ۾ هڪ اهم فڪري پل جي حيثيت رکي ٿو.

فيورباخ هڪ مشهور قانوندان جو پٽ هو. هن شروعات ۾ هيڊلبرگ يونيورسٽي ۾ الهيات جو مطالعو ڪيو، پوءِ برلن يونيورسٽي وڃي سڌو سنئون هيگل وٽ تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي ڪيريئر 1830ع ۾ اوچتو ختم ٿي ويو، جڏهن سندس پهريون ڪتاب ٿاٽس آن ڊيٿ اينڊ امارلٽي (موت ۽ امرتا بابت خيال) گمنام نالي سان شايع ٿيو ۽ ذاتي ابدي حياتي جي تصور تي تنقيد سبب ان کي تڪراري قرار ڏنو ويو. نتيجي طور کيس يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي عهدن کان محروم ڪيو ويو. ان کان پوءِ هو پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻي اڪيلائي ۾ رهيو، جتي هن پنهنجي زال جي چينيءَ جي ڪارخاني مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ جي سهاري پنهنجا گهڻا اهم ڪتاب لکيا.

فيورباخ جو فلسفو هيگل جي نظرياتي مثاليت تي تنقيد طور اڀريو، جنهن کي هو الهيات جي آخري ۽ سڀ کان وڌيڪ تجريدي صورت سمجهندو هو. سندس خيال موجب مثاليت سوچ ۽ وجود جي حقيقي لاڳاپي کي ابتو ڪري ڇڏيو هو، جڏهن⁠تہ فلسفي جو اصل موضوع ڪو تجريدي مطلق نه، پر حقيقي، محسوس ٿيندڙ انسان هجڻ گهرجي. دي ايسنس آف ڪرسچينٽي ۾ هن دليل ڏنو ته مذهب خود بيگانگي جي هڪ صورت آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي "نوعي جوهر" ــ يعني عقل، محبت ۽ ارادي جي لامحدود صلاحيت ــ کي هڪ خدائي هستيءَ تي منتقل ڪري پوءِ ان جي پوڄا ڪري ٿو. پنهنجي بعد وارن ڪتابن، خاص طور ليڪچرز آن دي ايسنس آف رليجن ۾، هن مذهب بابت هڪ "ٻٽي قطبي" نظريو پيش ڪيو، جنهن مطابق مذهبي عقيدو انسان جي فطرت سان سامهون اچڻ، خوشي حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ موت جي خوف مان پيدا ٿئي ٿو.

فيورباخ جو فڪر خاص طور سندس همعصرن، ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز تي گهرو اثر ڇڏي ويو. مارڪس هيگل بابت فيورباخ جي ماديت تي ٻڌل تنقيد ۽ بيگانگيءَ جي نظريي کي قبول ڪيو، پر بعد ۾ پنهنجي فيورباخ بابت مقالا (ٿيسز آن فيورباخ ) ۾ کيس تنقيد جو نشانو بڻائيندي چيو ته سندس ماديت تمام گهڻي مشاهدي تي ٻڌل ۽ غير عملي هئي، ۽ هو انسان کي سماجي ۽ تاريخي عمل (پرئڪسز) بدران هڪ جامد "جوهر" جي صورت ۾ ڏسندو هو. فيورباخ جي فڪر جو اثر فريڊرش نٽشي ۽ سگمنڊ فرائيڊ جي خيالن تي پڻ پيو.

زندگي

[سنواريو]

شروعاتي زندگي ۽ تعليم

[سنواريو]

لودوگ اينڊرياس فيورباخ 28 جولاءِ 1804ع تي لينڊشُٽ، باويريا ۾ ڄائو. سندس والد پال يوهان اينسلم رٽر فون فيورباخ هڪ مشهور قانوندان هو، جڏهن ته سندس ماءُ ايوا وِلھيلمينا فون فيورباخ (اصل نالو: ٽرولچ) هئي.[4] خاندان جو ماحول روشن خيال ۽ آزاد فڪر وارو هو؛ لودوگ پنجن ڀائرن مان هڪ هو، جن مان هر هڪ پنهنجي شعبي ۾ نمايان حيثيت ماڻي. سندس ڀائرن ۾ آثار قديمه جو ماهر جوزف اينسلم فيورباخ، رياضي دان ڪارل ولهيلم فيورباخ ۽ لسانيات جو ماهر فريڊرش فيورباخ شامل هئا.[4]

فيورباخ 1823ع ۾ هيڊلبرگ يونيورسٽي ۾ پروٽيسٽنٽ علمِ الٰهيات (ٿيالاجي) جي تعليم شروع ڪئي، جتي هن عقليت پسند الهيات دان ايڇ. اي. جي. پاولس ۽ قياسي الهيات دان ڪارل ڊاب جا ليڪچر ٻڌا.[4][5] پاولس جا ليڪچر کيس جلد ئي بي معنيٰ لڳڻ لڳا، پر ڊاب جو مذهب بابت فلسفياتي ۽ قياسي انداز کيس متاثر ڪيو ۽ فلسفي ڏانهن مائل ڪري ڇڏيو.[6][5] هو آهستي آهستي ڊاب جي هيگلي اثر هيٺ ٿيل الٰهيات ڏانهن وڌيڪ ڇڪجڻ لڳو.[4]

1825ع ۾، پيءُ جي مخالفت تي غالب اچي، هو برلن يونيورسٽي جي فلسفي شعبي ۾ داخل ٿيو ته جيئن سڌو سنئون هيگل وٽ تعليم حاصل ڪري سگهي.[5] اتي هن الهيات جي عالمن فريڊرش شلائرماخر ۽ فلپ مارهاينيڪي جا ليڪچر پڻ ٻڌا.[7] هيگل وٽ ٻن سالن جي تعليم کان پوءِ فيورباخ الٰهيات کي مڪمل طور ڇڏي فلسفي ڏانهن رخ ڪيو.[8]

هڪ سال پوءِ مالي مشڪلاتن سبب کيس برلن ڇڏڻو پيو ۽ هو ايرلانگن يونيورسٽي منتقل ٿيو. اتي هن فلسفي جي تعليم جاري رکي ۽ قدرتي سائنسن پڙهڻ جو ارادو ڪيو، جنهن لاءِ هن جسمانيات ۽ تشريح الاعضا (اناتومي) جا ليڪچر به ورتا. 1828ع ۾ هن De ratione una, universali, infinita (واحد، آفاقي ۽ لامحدود عقل) عنوان واري مقالي سان ڊاڪٽري جي ڊگري حاصل ڪئي.[9][8]

علمي پيشو ۽ تصنيفون

[سنواريو]
لودوگ فيورباخ

1829ع کان 1835ع تائين فيورباخ ايرلانگن يونيورسٽي ۾ ڊوسينٽ (ليڪچرار) طور ڪم ڪيو، جتي هو جديد فلسفي جي تاريخ پڙهائيندو هو.[9] پر 1830ع ۾ سندس پهريون ڪتاب Gedanken über Tod und Unsterblichkeit (موت ۽ امرتا بابت ويچار) گمنام نموني شايع ٿيڻ کان پوءِ سندس علمي زندگي عملي طور ختم ٿي وئي.[8] هن ڪتاب ۾ ذاتي امرتا جي تصور ۽ رياست جي خدمت ڪندڙ الٰهيات تي سخت تنقيد ڪئي وئي هئي. اُن دور جي رجعت پسند سياسي ماحول ۾ هن ڪتاب کي خطرناڪ ۽ انقلابي قرار ڏنو ويو. جلد ئي سندس سڃاڻپ ظاهر ٿي وئي، جنهن کان پوءِ کيس هميشه لاءِ يونيورسٽيءَ جي عهدن کان محروم ڪيو ويو ۽ سندس علمي ڪيريئر جون اميدون ختم ٿي ويون. ان کان پوءِ هن پاڻ کي مڪمل طور فلسفياتي تصنيفن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.[9][8]

انهن ڏکين سالن دوران فيورباخ 1837ع ۾ برٿا لوو سان شادي ڪئي، جيڪا برُڪبرگ ۾ پنهنجي خانداني چينيءَ جي ڪارخاني جي شريڪ مالڪياڻي هئي.[10] فيورباخ سندس سان گڏ اُتي منتقل ٿي ويو ۽ ڪيترن سالن تائين ڳوٺاڻي اڪيلائيءَ ۾ زندگي گذاريائين. سندس زال جي ڪارخاني مان ملندڙ آمدنيءَ جي حصي کيس معاشي سهارو ڏنو.[9] انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجي گهڻيون اهم تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي جي تاريخ بابت ڪيترائي وڏا ڪتاب شامل آهن، جهڙوڪ Geschichte der neuern Philosophie von Bacon von Verulam bis Benedict Spinoza (بيڪن کان اسپينوزا تائين جديد فلسفي جي تاريخ، 1833ع)، گاٽفريڊ ولهيلم ليبنيز بابت ڪتاب (1837ع) ۽ پيئر بيل بابت ڪتاب (1838ع).[9][8]

1839ع ۾ هن Zur Kritik der Hegelschen Philosophie (هيگلي فلسفي تي تنقيد) شايع ڪيو، جنهن سان هن هيگلي مثاليت کان پنهنجي واضح جدائيءَ جو اعلان ڪيو.[11][10] ان کان پوءِ 1841ع ۾ سندس سڀ کان مشهور ۽ بنيادي ڪتاب مسيحيت جو جوهر شايع ٿيو. 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ فيورباخ ينگ هيگليئنز جو نظرياتي اڳواڻ بڻجي ويو ۽ ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز تي سندس گهرو اثر پيو. اينگلز بعد ۾ لکيو: «اسان سڀ فيورباخ جا پوئلڳ هئاسين.»[12] پر مارڪس جلد ئي فيورباخ جي نظرين جون حدون بيان ڪيون ۽ 1845ع ۾ پنهنجي ٿيسز آن فيورباخ لکي فيورباخي ماديت ۽ انسان مرڪزيت کان الڳ رستو اختيار ڪيو.[12]

فيورباخ 1848ع واري انقلاب بابت شڪي ۽ غيرفعال رويو اختيار ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت جا شاگرد ۽ انقلابي دانشور سندس وڏي عزت ڪندا هئا. سندن دعوت تي هن ڊسمبر 1848ع کان مارچ 1849ع تائين هيڊلبرگ جي ٽائون هال ۾ عوامي ليڪچرن جو سلسلو ڏنو، جيڪي 1851ع ۾ Lectures on the Essence of Religion (مذهب جي جوهر بابت ليڪچر) جي نالي سان شايع ٿيا.[12][13]

آخري سال ۽ وفات

[سنواريو]

1848ع واري انقلاب جي ناڪامي ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل رجعت پسند ماحول سبب فيورباخ جرمنيءَ ۾ سياسي ۽ فڪري آزاديءَ جي حالت کان سخت مايوس ٿي ويو. هن آمريڪا لڏپلاڻ ڪرڻ تي به غور ڪيو، جتي سينٽ لوئس ۽ نيو يارڪ شهر ۾ سندس ڪيترائي مداح موجود هئا.[12] سندس ايندڙ اهم ڪتاب Theogonie (1857ع) هو، جنهن ۾ هن مسيحيت جو جوهر ۾ پيش ڪيل پروگرام کي يوناني ۽ رومي ڏندڪٿائن تائين وڌايو.[12]

نورنبرگ ۾ فيورباخ جو يادگار

1860ع ۾ سندس زال جو چينيءَ جو ڪارخانو ديواليه ٿي ويو، ۽ ڇپنجهه ورهين جي عمر ۾ فيورباخ ٻيهر آمدنيءَ جي ذريعن کان محروم ٿي ويو. هو نورنبرگ ڀرسان ريخنبرگ منتقل ٿيو، جتي پنهنجي وفات تائين رهيو.[12] سندس آخري اهم تصنيف Spiritualism and Materialism (روحانيت ۽ ماديت) 1866ع ۾ شايع ٿي. 1868ع ۾ هن مارڪس جو سرمايو وڏي دلچسپيءَ سان پڙهيو، ۽ 1870ع ۾ جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي ۾ شامل ٿيو.[14] ٻن سالن کان پوءِ، 13 سيپٽمبر 1872ع تي فيورباخ وفات ڪري ويو ۽ نورنبرگ جي يوهانس قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.[14]

فلسفو

[سنواريو]

فيورباخ جو فلسفو هيگل ۽ مارڪس جي وچ ۾ هڪ فڪري ڪڙي جي حيثيت رکي ٿو ۽ قياسي مثاليت تي تنقيد پيش ڪري ٿو.[15] هن هيگل جي جدلياتي طريقي کي رد نه ڪيو، پر ان جي مثاليت پسند بنيادن کي ابتو ڪري، انهن جي جاءِ تي انسانياتي ۽ ماديت پسند بنياد رکيا. فيورباخ جي نظر ۾ روايتي فلسفو، خاص طور تي هيگل جي قياسي مثاليت، دراصل باطني الٰهيات جي هڪ صورت آهي، جيڪا انساني خصوصيتن کي مجرد بڻائي انهن کي ڪنهن الٰهي يا مابعدالطبيعي وجود تي منسوب ڪري ٿي.[16] سندس مقصد فلسفي کي ٻيهر انسان مرڪز بڻائڻ هو، اهو ظاهر ڪندي ته فلسفي جو حقيقي موضوع خدا يا مطلق حقيقت نه، پر زنده، حقيقي ۽ محسوس ٿيندڙ انسان آهي.[17] مذهب تي سندس تنقيد رڳو تخريبي نه هئي؛ بلڪه هو پاڻ کي ”مذهب جو دشمن نه، پر دوست“ سمجهندو هو، جنهن جو مقصد مذهب جي ”پراسرار صورت“ ۾ لڪل ”آزاد ڪندڙ سچ“ کي ظاهر ڪرڻ هو.[18] فيورباخ جي نظر ۾ اصل ڪم الٰهيات کي انسانيات ۾ تبديل ڪرڻ هو، ته جيئن اهي انساني قدر محفوظ رهن، جيڪي سندس خيال ۾ مسيحيت جو بنيادي جوهر آهن.[19]

شروعاتي هيگليت

[سنواريو]

فيورباخ جو 1828ع وارو ڊاڪٽري مقالو De ratione una, universali, infinita (واحد، آفاقي ۽ لامحدود عقل) هيگلي فڪر جي روايتي تشريح تي ٻڌل هو، جنهن ۾ عقل جي خودمختياري ۽ خودڪفالت کي بلند مقام ڏنو ويو هو.[20][8] هن مقالي ۾ هن شعور جي هيگلي جدليات، خاص طور تي فردي ”مان“ (I) ۽ ”تون“ (Thou) جي لاڳاپي جو جائزو ورتو. سندس خيال موجب انسانيت جو جوهر ”عقل“ آهي، جيڪو هڪ آفاقي ۽ لامحدود ”نوعي جوهر“ (species-essence) آهي.[20] انسان سوچڻ جي عمل وسيلي پنهنجي محدود انفراديت کان مٿي اڀري ٻين انسانن سان نوعي سڃاڻپ حاصل ڪري ٿو. ٻئي ۾ پنهنجي سڃاڻپ جو اهو ادراڪ صرف ٻن فردن جو لاڳاپو نه، پر انسانيت جي آفاقي جوهر ۾ پنهنجي شموليت جي سڃاڻپ آهي.[21] جنهن نقطي تي هو هيگل کان الڳ ٿيو، اهو سندس اهو عقيدو هو ته مسيحيت مڪمل مذهب نٿي ٿي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها حيثيت صرف ”حقيقي تصور ۽ موجود عقل“ کي حاصل آهي.[8]

هن شروعاتي مرحلي ۾ فيورباخ سوچڻ ۽ محسوس ڪرڻ جي وچ ۾ واضح فرق قائم رکيو. سندس خيال ۾ رابطي ۽ آفاقيت جو امڪان صرف فڪر جي دائري ۾ موجود آهي، جنهن کي هن ”آفاقيت جو وجود“ قرار ڏنو.[22] ان جي ابتڙ، حسي تجربو نجي، ناقابلِ منتقلي ۽ محدود انفراديت جي علامت آهي.[23] تنهن ڪري ”مان–تون“ جو لاڳاپو فڪر جي اندر هڪ جدلياتي عمل آهي، جنهن ۾ ”مان“ پاڻ کي ”ٻئي“ کان الڳ ڪري، پوءِ انهيءَ ٻئي ۾ پنهنجي نوعي سڃاڻپ کي سڃاڻي ٿو.[24] هي شروعاتي ڪم سندس بعد وارن نظرين، جهڙوڪ ”نوعي وجود“ (species-being) ۽ ”مان–تون“ واري لاڳاپي، جو بنياد بڻيو، جيتوڻيڪ بعد ۾ هن انهن کي مجرد عقل بدران حقيقي ۽ محسوس ٿيندڙ انساني وجود تي قائم ڪيو.[25]

فلسفي ۽ مذهب تي تنقيد

[سنواريو]

1830ع واري ڏهاڪي ۾ لکيل تاريخي تصنيفن جي هڪ سلسلي ۾ فيورباخ ٻين فلسفين تي تنقيد ذريعي پنهنجا فلسفياتي نظريا ترقي ڏنا، جنهن طريقي کي هن ”جينياتي تجزيو“ (genetic analysis) جو نالو ڏنو.[26] هن جديد فلسفي جي تاريخ کي هڪ جدلياتي عمل طور پيش ڪيو، جنهن ۾ فلسفو آهستي آهستي الٰهيات کان آزاد ٿيندو وڃي ٿو.[27] فيورباخ جي نظر ۾ اها تاريخ دراصل فلسفي جي پنهنجي شعور تائين پهچڻ جي تاريخ آهي، جنهن ۾ فلسفو محسوس ڪري ٿو ته ان جو اصل موضوع خدا يا مطلق حقيقت نه، پر انسان آهي.[28]

فيورباخ جي هيگل تي تنقيد ڪيترن ئي پاسن تي ٻڌل هئي. سندس چوڻ هو ته جديد فلسفو، خاص طور تي هيگل جو فلسفو، رڳو نئين انداز ۾ الٰهيات جو تسلسل آهي. هن لکيو: ”جيڪو هيگلي فلسفي کي نٿو ڇڏي، اهو الٰهيات کي به نٿو ڇڏي.“[29] فيورباخ جي نظر ۾ هيگل جو فلسفو مسيحيت کي، جيڪا سندس خيال ۾ پنهنجو اثر وڃائي چڪي هئي، فلسفي جي ذريعي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ”آخري پناهه“ ۽ ”آخري بلند خواهش“ هو.[29] پنهنجي 1839ع واري مقالي هيگلي فلسفي تي تنقيد ڏانهن ۾ هن هيگل جي نظام کي ”عقلي تصوف“ قرار ڏنو ۽ ان تي تنقيد ڪئي ته اهو مادي حقيقت کي لڪائي ٿو ۽ ان جي بدران فطرت ڏانهن واپسيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.[10] سندس خيال موجب هيگلي مثاليت جي بنيادي خامي اها آهي ته اها انسان کي مجرد بڻائي ٿي. سندس نظر ۾ مثاليت پسند، ”مان سوچيان ٿو“ کان شروعات ڪندي، سڄي دنيا، جنهن ۾ فطرت ۽ ٻيا انسان به شامل آهن، کي رڳو پنهنجي ذات جو ”ٻيو پاسو“ يا ”ٻيو مان“ (alter ego) سمجهي ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح انهن جي آزاد وجود کي نظرانداز ڪري ڇڏي ٿو.[30]

انهيءَ بنياد تي فيورباخ دليل ڏنو ته فلسفي جي بنياد مجرد فڪر نه، پر ان انسان جو حسي ۽ جيئرو تجربو هئڻ گهرجي، جيڪو فلسفي بازي نٿو ڪري. هن مشهور لفظن ۾ چيو ته ”نئين فلسفي“ کي پنهنجي بنيادي متن ۾ ”انهيءَ انسان کي شامل ڪرڻ گهرجي، جيڪو فلسفو نٿو ڪري، جيڪو فلسفي جي خلاف ۽ مجرد سوچ جي ابتڙ آهي.“[30] هي ”تبديلي آڻيندڙ طريقو“، جيئن پوءِ مشهور ٿيو، جرمن مثاليت سان هڪ ڊگهي ۽ گهري فڪري جدوجهد جو نتيجو هو. ان جو مقصد هيگل جي موضوع–محمول (subject–predicate) واري نسبت کي ابتو ڪرڻ هو، يعني جنهن کي هيگل موضوع (مطلق تصور) سمجهندو هو، ان کي حقيقي موضوع، يعني حقيقي ۽ محسوس ٿيندڙ انسان، جو محمول قرار ڏيڻ.[31]

مسيحيت جو جوهر

[سنواريو]
مسيحيت جو جوهر جي ٻئي ڇاپي جو عنواني صفحو، 1848ع

فيورباخ جي سڀ کان مشهور تصنيف، مسيحيت جو جوهر (1841ع)، سندس تنقيدي طريقي کي مذهب تي لاڳو ڪري ٿي. ڪتاب جو بنيادي دليل هي آهي ته خدا انساني فطرت جو هڪ پروجيڪشن آهي.[32] فيورباخ موجب، مذهب ”انساني ذهن جو خواب“ آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي بنيادي صفتن—جهڙوڪ عقل، محبت ۽ ارادي—کان بيگانو ٿي، انهن کي هڪ خدائي وجود ڏانهن منسوب ڪري ٿو، ۽ پوءِ ان وجود جي اهڙي شئي طور پوڄا ڪري ٿو، جيڪا پاڻ کان الڳ هجي.[33] هو لکي ٿو: ”خدا جو شعور، انسان جو پنهنجو شعور آهي؛ خدا جي ڄاڻ، انسان جي پنهنجي ڄاڻ آهي. انسان جي خدا مان اوهان انسان کي سڃاڻو ٿا، ۽ انسان مان سندس خدا کي؛ ٻئي هڪ آهن.“[34] سندس پنهنجي لفظن ۾، ”الهيات جو راز انسانيات آهي.“[35]

هيءَ خود بيگانگيءَ جو عمل شعوري عمل ناهي، بلڪه ”انسانيت جي ٻاراڻي حالت“ ۽ خود شعوريءَ جي شروعاتي، اڻ سڌي صورت آهي.[34] مذهب جو اصل سرچشمو انسان جي اندر موجود ٻٽي تضاد ۾ آهي: هڪ پاسي فرد جو محدود ۽ فاني وجود، ۽ ٻئي پاسي انساني نوع جي لامحدود ۽ غير محدود فطرت.[34] انسان پنهنجي ”نوعي جوهر“—يعني عقل، محبت ۽ ارادي جي پنهنجي لامحدود صلاحيت—کي هڪ معروضي، خدائي وجود جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو. تنهنڪري خدا انسانيت جي معروض بڻايل جوهر کان سواءِ ڪجهه به ناهي.[36]

ڪتاب جو مقصد علاج ڪندڙ نوعيت رکي ٿو، ۽ اهو ٻن حصن ۾ ترتيب ڏنل آهي ته جيئن پڙهندڙ کي هن خود ڄاڻ تائين آندو وڃي. پهريون حصو، ”مذهب جو حقيقي يا انسانياتي جوهر“، دليل ڏئي ٿو ته خدا ڏانهن منسوب صفتون، جهڙوڪ دانائي، محبت ۽ قدرت، حقيقت ۾ انساني نوع جون ڪمالتون آهن. ٻيو حصو، ”مذهب جو ڪوڙو يا الهياتي جوهر“، دليل ڏئي ٿو ته جڏهن انهن صفتن کي هڪ الڳ خدائي وجود سان مخصوص سمجهيو وڃي ٿو، تڏهن الهياتي تضاد ۽ انسانيت لاءِ منفي نتيجا لازمي طور پيدا ٿين ٿا.[37]

فيورباخ عيسائي عقيدن کي انساني حقيقتن جي علامتي اظهار طور سمجهي ٿو. مثال طور، تجسد ان مذهبي سڃاڻپ جي نمائندگي ڪري ٿو ته خدائي حقيقت اصل ۾ انساني آهي؛ اهو ”هن سچائيءَ جي مذهبي الحاد واري اقرار“ برابر آهي، يعني خدا کي انسان ڏانهن موٽائڻ.[38] مسيح جي مصيبت ۾ خدا جو ڏک انساني همدرديءَ جو پروجيڪشن ۽ اهو سچ آهي ته محبت پنهنجو ثبوت تڪليف وسيلي ڏئي ٿي.[39]

پنهنجي تنقيد ۾ هن ڪلاسيڪي الٰهي تصور اندر هڪ بنيادي تضاد کي پڻ نمايان ڪيو: هڪ پاسي خدا جون تجريدي، مابعدالطبيعي صفتون، جهڙوڪ غير متاثر ٿيڻ، سڀ ڄاڻڻ ۽ ابديت؛ ۽ ٻئي پاسي سندس ذاتي ۽ جذباتي صفتون، جهڙوڪ محبت، رحم ۽ دعائن جو جواب ڏيڻ.[40] ”نئين فلسفي“ جو ڪم هن پروجيڪشن کي ابتو ڪرڻ، بيگانو ٿيل انساني جوهر کي ٻيهر حاصل ڪرڻ، ۽ خدا جي محبت کي انسانيت جي محبت ۾ تبديل ڪرڻ هو.[41]

فيورباخ جو مقصد مسيحيت کي تباهه ڪرڻ نه، پر ان جي انساني مرڪز کي ”مذهبي انسانيات“ جي صورت ۾ ٻيهر حاصل ڪرڻ هو.[42] هو پنهنجي ڪم کي مذهب جي الهياتي جوهر جو انسانياتي جوهر ۾ ”ترجمو“ سمجهندو هو.[43] سندس دليل هو ته پروٽيسٽنٽ ازم، خاص طور مارٽن لوٿر جي فڪر ۾، اڳ ئي خدا کي انساني بڻائڻ جو اهو عمل شروع ڪري چڪو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ڪيٿولڪ ”مثبت حيثيت“ کي رد ڪيو ۽ زور ڏنو ته مسيح رڳو انسانيت لاءِ، ايمان جي هڪ موضوع طور، موجود آهي.[44] لوٿر جي ايمان واري تصور ۾ فيورباخ پنهنجي نظريي جو هڪ اڳواٽ روپ ڏٺو: ”تنهنڪري جيڪڏهن مان خدا تي ايمان رکان ٿو ته مون وٽ خدا آهي؛ يعني خدا تي ايمان ئي انسان جو خدا آهي.“[44]

جيتوڻيڪ هن ڪتاب کي اڪثر الحادي تصنيف سمجهيو ويو آهي، فيورباخ پاڻ انهيءَ ليبل کي رد ڪيو ۽ دليل ڏنو ته سندس مقصد مذهب کي ختم ڪرڻ نه، پر ان کي پاڪ ڪرڻ هو.[45] خاص طور ڪتاب جو پهريون ڇاپو اڃا به هيگل جي گهري اثر هيٺ هو، ۽ ان جا آخري جملا ايترا مذهبي لهجي وارا هئا جو سندس ساٿي آرنلڊ روگه کيس اهي هٽائڻ جي درخواست ڪئي.[46]

پوئين دور جو فلسفو

[سنواريو]

پنهنجين پوئين تصنيفن، جهڙوڪ مستقبل جي فلسفي جا اصول (1843ع) ۽ مذهب جي جوهر بابت ليڪچر (1851ع)، ۾ فيورباخ پنهنجي ”نئين فلسفي“ کي وڌيڪ ترقي ڏني. هاڻي سندس فڪر مذهب کي رڳو خود بيگانگي طور ڏسڻ کان اڳتي وڌي، ماديت ۽ انسان جي فطرت سان مقابلي تي ٻڌل وڌيڪ پيچيده نظريي ۾ تبديل ٿيو.[47] خاص طور 1843ع وارو اصول ۽ 1842ع ۾ لکيل فلسفي جي سڌاري بابت ابتدائي مقالا، ڪارل مارڪس تي سندس اثر جا بنيادي وسيلا بڻيا.[48]

فطرت جو نئون فلسفو

[سنواريو]

فيورباخ جي پوئين فڪر ۾ مذهب جو ”ٻٽو قطبي نمونو“ سامهون اچي ٿو، جيڪو مسيحيت جو جوهر واري اڳوڻي ”هڪ قطبي“ نموني جي جاءِ وٺي ٿو.[47] هاڻي مذهب رڳو انساني شعور جي اندروني پروجيڪشن يا ”نوعي جوهر“ مان پيدا نٿو ٿئي، بلڪه اهو ٻن قطبن جي لاڳاپي مان اڀري ٿو: هڪ ذاتي قطب، يعني انسان؛ ۽ ٻيو معروضي قطب، يعني فطرت.[47] فطرت هاڻي ”مذهب جي پهرين ۽ اصل شئي“ بڻجي ٿي، اها سڀني کي گهيري وٺندڙ طاقت جنهن تي انسانيت مڪمل طور دارومدار رکي ٿي.[49] خدا فطرت جي شخصي صورت بڻجي وڃي ٿو، ۽ خدائي صفتون فطرت جي طاقتن جون تجريدي صورتون بڻجن ٿيون، جهڙوڪ هر هنڌ موجودگي، ابديت ۽ سببي ضرورت.[50]

هن تبديلي تي فيورباخ جي مارٽن لوٿر بابت گهري مطالعي جو وڏو اثر هو، جيڪو هن 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري ڪيو.[51] لوٿر جي الهيات ۾ هن ”خوشيءَ جي اصول“ کي ڏٺو، جيڪو ايمان کي تجريدي قياس بدران انسان جي حقيقي خواهشن—خوشي، نجات ۽ تڪليف کان آزادي—سان ڳنڍي ٿو.[52] انهيءَ سبب فيورباخ مذهب جي سرچشمي کي ٻيهر پرکيو. مذهب جو ذاتي قطب هاڻي انساني نوع جو عقلي شعور نه، پر فطري حدن، خاص طور موت جي خوف، جي سامهون فرد جي ”خوشيءَ جي تڙپ“ (Glückseligkeitstrieb) بڻجي ويو.[53] مذهب فطرت جي هڪ ”غلط تفسير“ بڻجي ٿو، جنهن ۾ انسان فطرت جي بي پرواهه قوتن کي هڪ اهڙي شخصي ۽ جواب ڏيندڙ هستيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪا انساني خواهشون پوريون ڪري سگهي.[54]

حسيت پسندي ۽ ”بيمار ايروس“

[سنواريو]

هن پوئين فلسفي ۾ فيورباخ پنهنجي ”نئين فلسفي“ کي هڪ انسانياتي ماديت جي صورت ۾ ترقي ڏئي ٿو، جنهن جو بنياد حسيت پسندي تي آهي. هو قياسي مثاليت جي شروعاتي نقطي، يعني تجريدي سوچ، کي رد ڪري ٿو ۽ ان جي جاءِ تي حقيقي ۽ محسوس ٿيندڙ وجود کي سموري حقيقت ۽ علم جو بنياد بڻائي ٿو.[55] هو لکي ٿو: ”سچ، حقيقت ۽ حسيّت هڪجهڙا آهن.“[56] پنهنجي مقالن ۾ هن دليل ڏنو ته فلسفي جي شروعات تجريدي مطلق کان نه، پر ”محدود، مقرر ۽ حقيقي“ کان ٿيندي آهي.[57]

فيورباخ لاءِ حسيّت (Sinnlichkeit) رڳو غيرفعال حسي ادراڪ نه، پر هڪ دارومدار رکندڙ وجود جو حقيقي ٻاهرين دنيا سان سرگرم ۽ جيئرو لاڳاپو آهي.[58] حواس رڳو تجريدي ڄاڻ جا وسيلا نه، پر ”انساني حواس“ آهن، جيڪي انساني ضرورتن، احساسن ۽ ثقافت سان ٺهندا آهن.[56] هو دليل ڏئي ٿو ته کائڻ ۽ پيئڻ جهڙا بنيادي انساني عمل پڻ مذهبي عمل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي انسان ۽ فطرت جي مادي لاڳاپي جي تصديق ڪن ٿا.[59] ذهن ۽ جسم، روح ۽ فطرت جي وحدت ڪا مابعدالطبيعي تجريد نه، پر فرد جي حقيقي حياتياتي زندگيءَ ۾ تحقق پذير ٿيندي آهي.[60]

انسانيت جي هن سماجي تصور جو هڪ سياسي پاسو پڻ هو. فيورباخ موجب، انسان لاءِ سڀ کان اعليٰ شيءِ انسان پاڻ آهي، تنهنڪري ”سياست کي اسان جو مذهب بڻجڻ گهرجي.“[61] مستقبل جي رياست ۾ دعا جي برادريءَ جي جاءِ ڪم جي برادري وٺندي، ۽ رياست جو رشتو ”عملي الحاد“ جي صورت بڻجندو، يعني اها سڃاڻپ ته انسانيت جي تقدير خدا تي نه، پر پاڻ انسان تي دارومدار رکي ٿي.[61]

فيورباخ جي پوئين دور واري مسيحيت تي تنقيد وڌيڪ سخت ٿي وئي، ۽ هن ان کي اهڙو ”بيمار ايروس“ قرار ڏنو، جيڪو جسم ۽ محسوس ٿيندڙ دنيا کي رد ڪري ٿو.[62] سندس خيال ۾ خالص روحاني ۽ ٻي دنيا واري امرتا لاءِ عيسائي خواهش هڪ ”خيالي ۽ غير زميني“ خواهش هئي، جيڪا جسماني ۽ حسي وجود جي انڪار ۽ هن دنيا جي زندگيءَ جي گهٽ قيمت سمجهڻ جي نمائندگي ڪري ٿي.[63]

هي پوئين فلسفو جسماني ماديت ڏانهن وڌي ٿو، جنهن کي مشهور لفظي راند Der Mensch ist was er isst، يعني ”انسان اهو آهي، جيڪو هو کائي ٿو“، ۾ اختصار ڪيو ويو آهي.[64] هتي سوچ پاڻ جسم جي مادي حالتن تي دارومدار رکندڙ سمجهي وڃي ٿي، ۽ دماغ کي سوچ جو عضوو قرار ڏنو وڃي ٿو. تنهن هوندي به فيورباخ جي ماديت گهٽائيندڙ ماديت نه آهي؛ هو انساني شعور ۽ ثقافت جي انفراديت بابت مثاليت واري زور کي برقرار رکي ٿو، ۽ انهن کي مادي ۽ جسماني بنياد مان اڀرندڙ، پر مڪمل طور انهن ۾ گهٽ نه ٿيندڙ حقيقتون سمجهي ٿو.[60]

ورثو

[سنواريو]
فيورباخ جي 200هين سالگرهه جي موقعي تي جاري ڪيل جرمن يادگاري ٽپال ٽڪيٽ، 2004ع

فيورباخ جي مذهب ۽ هيگلي فلسفي تي تنقيد سندس همعصرن تي گهرو ۽ ترت اثر ڇڏيو. 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هو نوجوان هيگيلي تحريڪ جي اڳواڻ شخصيت بڻجي ويو.[12] فريڊرش اينگلز بعد ۾ مسيحيت جو جوهر جي آزاد ڪندڙ اثر کي ياد ڪندي لکيو: ”هن ڪتاب جي آزاد ڪندڙ اثر جو اندازو لڳائڻ لاءِ پاڻ اهو اثر محسوس ڪرڻ ضروري آهي. جوش عام هو؛ اسين سڀ هڪدم فيورباخي بڻجي وياسين.“[12] تنهن هوندي به، هي بيان ڪتاب جي قبوليت کي ڪجهه حد تائين سادو بڻائي پيش ڪري ٿو. نوجوان هيگلين ۾ عام راءِ اها هئي ته فيورباخ جو ڪتاب هيگل جي نظرين جو ئي تسلسل هو. 1843ع ۾ جڏهن انقلابي تحريڪ پنهنجي سياسي ناڪاميءَ کي سمجهڻ لڳي، تڏهن فيورباخ، خاص طور پنهنجي بعد وارن ڪتابن وسيلي، انهن تي غالب فڪري اثر بڻيو.[65]

فيورباخ جو فڪر هيگل کان مارڪس تائين فڪري ارتقا ۾ هڪ اهم ڪڙي آهي. مارڪس فيورباخ جي هيگلي مثاليت تي تنقيد، موضوع ۽ محمول جي لاڳاپي کي ابتو ڪرڻ، ۽ انسانيت کي فلسفي ۽ تاريخ جو حقيقي موضوع سمجهڻ واري خيال کي قبول ڪيو.[66] مارڪس تي بنيادي اثر مسيحيت جو جوهر کان وڌيڪ فيورباخ جي فلسفي جي سڌاري بابت ابتدائي مقالن ۽ مستقبل جي فلسفي جا اصول مان پيو.[67] پنهنجي 1844ع واري پيرس مسودن ۾ مارڪس انهن ڪتابن جي وڏي واکاڻ ڪندي لکيو ته ”فيورباخ ئي اهو اڪيلو شخص آهي، جنهن جو هيگل جي جدليات سان سنجيده ۽ تنقيدي تعلق آهي، جنهن هن ميدان ۾ حقيقي دريافتون ڪيون، ۽ سڀ کان وڌيڪ، جنهن پراڻي فلسفي کي شڪست ڏني.“[67]

تنهن هوندي به، مارڪس پنهنجي فيورباخ بابت مقالا ۾ فيورباخ جي ماديت تي تنقيد ڪندي چيو ته اها تمام گهڻي تجريدي ۽ مشاهدي تائين محدود هئي. مارڪس جو دليل هو ته فيورباخ انسانيت کي هڪ جامد ”نوعي جوهر“ جي صورت ۾ سمجهي ٿو، نه ڪي حقيقي تاريخي، سماجي ۽ معاشي عمل، يعني پراڪسس، جي صورت ۾.[68] ان تنقيد جي باوجود، فيورباخ جي انسانيت پسند ماديت ۽ بيگانگيءَ واري نظريي تاريخي ماديت جي ارتقا تي بنيادي اثر برقرار رکيو.[69] جيئن هڪ مبصر لکيو، هيگل جي تجريدي ۽ الهياتي فلسفي کي ”محسوس ٿيندڙ ۽ محدود“ بڻائڻ جي فيورباخ جي ڪوشش ”پنهنجي دور جو عام نقطه نظر بڻجي وئي“ ۽ هاڻي شعوري يا اڻ شعوري طور جديديت جي فڪري ماحول جو حصو آهي.[70]

فريڊرش نٽشي يا سگمنڊ فرائيڊ جهڙن ٻين ”شڪ جي استادن“ جي ابتڙ، فيورباخ جي مذهب تي تنقيد پاڻ عيسائي روايت جي حساس ۽ علمي سمجهه تي ٻڌل هئي.[71] هن ان ڳالهه تي زور ڏنو، جنهن کي ”وضاحتي وفاداري“ چيو ويو آهي: ڪنهن به مفسر کي پهرين مذهب کي پنهنجي زبان ۾ ڳالهائڻ ڏيڻ گهرجي ۽ ان ڳالهه کي سمجهڻ گهرجي ته ايمان وارا پاڻ ڇا چون ٿا ۽ محسوس ڪن ٿا، پوءِ ئي ان جي وضاحت پيش ڪرڻ گهرجي. خاص طور سندس شروعاتي ڪم ۾ هن طريقي کيس انهن مذهبي عقيدن جي ”پراسرار“ صورتن اندر به هڪ ”گهرو، بلڪه سچو“ انساني مواد ڏسڻ جي قابل بڻايو.[72]

تصنيفون

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Axel Honneth, Hans Joas, Social Action and Human Nature, Cambridge University Press, 1988, p. 18.
  2. ↑ Robert M. Price, Religious and Secular Humanism – What's the difference?
  3. ↑ Feuerbach, Ludwig (1957). Eliot, George (مرتب). The Essence of Christianity. New York: Harper & Brothers. ص. 29–30. "انسان—اهو ئي مذهب جو بنيادي راز آهي—پنهنجي ذات کي معروضي شڪل ڏئي ٿو، پوءِ انهيءَ ئي معروض بڻايل ذات کي هڪ خودمختيار فاعل بڻائي، پاڻ کي ان جي سامهون هڪ مفعول جي حيثيت ۾ ڏسي ٿو. هو پاڻ کي سڌو سنئون نه، پر پنهنجي کان ڌار هڪ ٻئي وجود جي شئي طور سمجهي ٿو. اهڙيءَ طرح انسان خدا جو موضوع نه، پر خدا جي سامهون هڪ شئي بڻجي وڃي ٿو.".
  4. 1 2 3 4 Wartofsky 1977, p. xvii.
  5. 1 2 3 McLellan 1969, p. 99.
  6. ↑ Löwith 1964, p. 71.
  7. ↑ Wartofsky 1977, pp. xvii–xviii.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 McLellan 1969, p. 100.
  9. 1 2 3 4 5 Wartofsky 1977, p. xviii.
  10. 1 2 3 McLellan 1969, p. 101.
  11. ↑ Löwith 1964, p. 73.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 Wartofsky 1977, p. xix.
  13. ↑ Harvey 1997, p. 163.
  14. 1 2 Wartofsky 1977, p. xx.
  15. ↑ Wartofsky 1977, pp. vii, 345.
  16. ↑ Wartofsky 1977, pp. 3–4, 161–162.
  17. ↑ Wartofsky 1977, pp. 3, 195.
  18. ↑ Harvey 1997, pp. 17–18.
  19. ↑ Harvey 1997, p. 114.
  20. 1 2 Wartofsky 1977, p. 28.
  21. ↑ Wartofsky 1977, pp. 33–34.
  22. ↑ Wartofsky 1977, p. 32.
  23. ↑ Wartofsky 1977, p. 31.
  24. ↑ Wartofsky 1977, p. 33.
  25. ↑ Wartofsky 1977, p. 29.
  26. ↑ Wartofsky 1977, pp. 49, 92.
  27. ↑ Wartofsky 1977, pp. 54–55.
  28. ↑ Wartofsky 1977, p. 51.
  29. 1 2 Löwith 1964, p. 77.
  30. 1 2 Löwith 1964, p. 76.
  31. ↑ Harvey 1997, p. 39.
  32. ↑ Wartofsky 1977, p. 197.
  33. ↑ Wartofsky 1977, pp. 252, 308.
  34. 1 2 3 Wartofsky 1977, p. 300.
  35. ↑ McLellan 1969, p. 102.
  36. ↑ Wartofsky 1977, pp. 188, 253.
  37. ↑ Harvey 1997, p. 41.
  38. ↑ Wartofsky 1977, p. 288.
  39. ↑ Wartofsky 1977, p. 291.
  40. ↑ Harvey 1997, p. 137.
  41. ↑ Wartofsky 1977, p. 195.
  42. ↑ Löwith 1964, p. 335.
  43. ↑ Löwith 1964, p. 337.
  44. 1 2 Löwith 1964, p. 341.
  45. ↑ McLellan 1969, p. 105.
  46. ↑ McLellan 1969, pp. 104, 105.
  47. 1 2 3 Harvey 1997, p. 162.
  48. ↑ McLellan 1969, pp. 111, 115.
  49. ↑ Harvey 1997, p. 164.
  50. ↑ Harvey 1997, p. 189.
  51. ↑ Harvey 1997, pp. 148–150.
  52. ↑ Harvey 1997, p. 153.
  53. ↑ Harvey 1997, p. 177.
  54. ↑ Harvey 1997, p. 211.
  55. ↑ Wartofsky 1977, pp. 345, 357.
  56. 1 2 Wartofsky 1977, p. 372.
  57. ↑ McLellan 1969, p. 112.
  58. ↑ Wartofsky 1977, pp. 353, 367–368.
  59. ↑ Wartofsky 1977, p. 306.
  60. 1 2 Wartofsky 1977, p. 403.
  61. 1 2 Löwith 1964, p. 81.
  62. ↑ Harvey 1997, p. 233.
  63. ↑ Harvey 1997, p. 225.
  64. ↑ Wartofsky 1977, p. 413.
  65. ↑ McLellan 1969, pp. 107, 109.
  66. ↑ Wartofsky 1977, pp. 195, 345.
  67. 1 2 McLellan 1969, p. 115.
  68. ↑ Wartofsky 1977, pp. 249, 325.
  69. ↑ Wartofsky 1977, pp. vii, 369.
  70. ↑ Löwith 1964, p. 82.
  71. ↑ Harvey 1997, pp. 80, 211.
  72. ↑ Harvey 1997, p. 18.

استعمال ڪيل ذريعا

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • Van A. Harvey، وغيره، Feuerbach and the Interpretation of Religion (Studies in Religion and Critical Thought)، 1997ع.
  • Warren Breckman، Marx, the Young Hegelians and the Origins of Social Theory: Dethroning the Self، نيو يارڪ: Cambridge University Press، 1999ع.
  • Ludwig Feuerbach، "The Essence of Christianity"، Religion and Liberal Culture ۾، ايڊيٽر Keith Michael Baker، جلد 8، University of Chicago Readings in Western Civilization، ايڊيٽر John W. Boyer ۽ Julius Kirshner (شڪاگو: University of Chicago Press، 1987ع)، ص. 323–336.
  • Sturt, Henry (1911). "Feuerbach, Ludwig Andreas" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 10 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 302–303.
  • Ludwig Feuerbach (1804–1872) — رسالي Philosophy Now جي شماري 103 ۾ سوانح عمري.
  • Higgins, Kathleen (2000). What Nietzsche Really Said. University of Texas, Austin, Texas: Random House, NY.
  • Wagner, Richard (1850). The Artwork of the Future. Lucerne, Switzerland: Otto Wigand, Leipzig.
  • Smith, Simon، Beyond Realism: Seeking the Divine Other (Delaware/Malaga: Vernon Press، 2017ع)

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:مذهب جو فلسفو

ٽ:1872ع جون وفاتون

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=لوڊوگ_فيورباخ&oldid=404970" تان ورتل