لسانياتي اينٿراپالاجي
لسانياتي اينٿراپالاجي (Linguistic anthropology) هڪ بين اليافتي (interdisciplinary) مطالعو آهي ته ٻولي سماجي زندگيءَ تي ڪيئن اثر انداز ٿئي ٿي. هي اينٿراپالاجي جي هڪ شاخ آهي جيڪا شروعات ۾ ناپيد ٿيندڙ ٻولين (endangered languages) کي دستاويزي شڪل ڏيڻ لاءِ شروع ٿي هئي ۽ گذريل صديءَ دوران ٻوليءَ جي بناوت ۽ استعمال جي تقريبن سمورن رخن تائين پکڙجي وئي آهي.[1]
لسانياتي اينٿراپالاجي اهو ڳولي ٿي ته ٻولي ڪيئن رابطي کي شڪل ڏئي ٿي، سماجي سڃاڻپ ۽ گروهه بندي ٺاهي ٿي، وڏي پيماني تي ثقافتي عقيدن ۽ نظريات (آئيڊيالوجي) کي منظم ڪري ٿي، ۽ قدرتي ۽ سماجي دنيا بابت هڪ گڏيل ثقافتي تصور پيدا ڪري ٿي.[2]
تاريخي ارتقا (Historical development)
[سنواريو]لسانياتي اينٿراپالاجيءَ جي ارتقا ٽن وڏن نمونن (paradigms) مان گذري آهي، جيڪي اڄ به رواج ۾ آهن: اينٿراپالاجي لسانيات (Anthropological linguistics): جنهن جو مرڪز ٻولين جي دستاويزي تياري (Documentation) آهي. لسانياتي اينٿراپالاجي: جيڪا ٻوليءَ جي استعمال جي نظرياتي مطالعي تي ٻڌل آهي. لسانياتي طريقن سان اينٿراپالاجي جو مطالعو: جنهن ۾ لسانياتي اوزارن ذريعي ثقافت ۽ سماجي مسئلن کي سمجهيو وڃي ٿو.[3]
پھريون نمونو: اينٿراپالاجي لسانيات
[سنواريو]هي نمونو انهن ٻولين کي بچائڻ ۽ لکڻ لاءِ وقف هو جيڪي ختم ٿيڻ جي خطري ۾ هيون، خاص ڪري اتر آمريڪا جي قديم قبيلن جون ٻوليون. هن ۾ گرامر جي وضاحت ۽ لسانياتي درجي بندي تي وڌيڪ زور ڏنو ويندو هو.
ٻيو نمونو: لسانياتي اينٿراپالاجي
[سنواريو]هيءُ اصطلاح ڊيل هائمز (Dell Hymes) پاران ترجيح ڏنو ويو. هن ٻوليءَ کي صرف لفظن جو مجموعو نه، پر ان کي صورتحال ۽ ڪميونٽي جي تناظر ۾ ڏسڻ تي زور ڏنو. هائمز "گفتگو جي واقعي" (speech event) جو تصور پيش ڪيو، جهڙوڪ ڪو ليڪچر يا بحث، جتي ٻولي هڪ خاص وقت ۽ مقصد لاءِ استعمال ٿئي ٿي.[4]
ٽيون نمونو: لسانياتي طريقن ذريعي اينٿراپالاجيءَ جو مطالعو
[سنواريو]1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ هن نموني ۾ ٻوليءَ جي فني رخن بدران ان جي ذريعي سماجي سڃاڻپ (identity)، نظريات، ۽ داستاني (narrative) لڳ لاڳاپن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي. هن ۾ وڊيو دستاويزن جو گهڻو استعمال ڪيو وڃي ٿو.
دلچسپيءَ جا شعبا (Areas of interest)
[سنواريو]سڃاڻپ ۽ موضوعيت (Identity and intersubjectivity)
[سنواريو]لسانياتي اينٿراپالاجسٽ اهو مطالعو ڪن ٿا ته ٻولي ڪيئن سماجي سڃاڻپ ٺاهي ٿي. مثال طور، ڊون ڪلڪ (Don Kulick) پاپوا نيوي گني جي هڪ ڳوٺ ۾ مطالعو ڪيو ته ڪيئن ٻارن پاران روايتي ٻولي (Taiap) ۽ سرڪاري ٻولي (Tok Pisin) جو استعمال انهن جي سڃاڻپ کي "جديد" يا "پسمانده" طور ظاهر ڪري ٿو.[5]
سماجيائپ (Socialization)
[سنواريو]ايلينور اوڪس (Elinor Ochs) ۽ بمبي شيفلن ثابت ڪيو ته ٻار صرف ٻولي نه پر ان سان گڏ پنهنجي ثقافت به سکندا آهن. انهن ڏٺو ته "ٻارن سان ڳالهائڻ جو مخصوص انداز" (baby talk) سڄي دنيا ۾ هڪ جهڙو ناهي ۽ ڪيترن ئي سماجن ۾ ٻارن کي اهڙي طرح هنج ۾ رکيو ويندو آهي ته جيئن هو پنهنجي مٽن مائٽن کي سڃاڻي سگهن.[6]
نظريات يا آئيڊيالوجي (Ideologies)
[سنواريو]ٻوليءَ بابت نظريا صرف خيال ناهن، پر اهي ٻوليءَ جي بناوت تي به اثر انداز ٿين ٿا. مثال طور، انگريزيءَ مان "thee" ۽ "thou" جو ختم ٿيڻ سماجي تبديلين ۽ نظريات جو نتيجو هو.[7]
عالمي شماريات ۽ ٻوليون (Global Statistics)
[سنواريو]لسانياتي اينٿراپالاجيءَ جو هڪ وڏو حصو ٻولين جي بقا سان لاڳاپيل آهي. اڄوڪي دور ۾ ٻولين جي صورتحال ڪجهه هن طرح آهي:
| اندازي مطابق تعداد | | ||
| تقريبن 7,168 | | تقريبن 3,000 (40%) | | دنيا جي اڌ کان وڌيڪ آبادي (50%) |
ذريعو: Ethnologue (2025) |
حوالا
[سنواريو]- ↑ Duranti, Alessandro (ed.), 2004: Companion to Linguistic Anthropology, Malden, MA: Blackwell.
- ↑ Society for Linguistic Anthropology. n.d. About the Society for Linguistic Anthropology
- ↑ Duranti, Alessandro. 2003. Language as Culture in U.S. Anthropology: Three Paradigms.
- ↑ Bauman, Richard. 1977. "Verbal Art as Performance."
- ↑ Kulick, Don. 1992. Language Shift and Cultural Reproduction
- ↑ Ochs, Elinor. 1988. Culture and language development
- ↑ Silverstein, Michael. 1979. Language Structure and Linguistic Ideology.