فيليڪس اميئو

1968ع ۾ اميئو

فيليڪس اميئو (Félix Amiot) (17 آڪٽوبر 1894ع – 21 ڊسمبر 1974ع) هڪ فرانسيسي صنعتڪار ۽ هوائي جهازن جو تعميرڪار هو، جنهن جو مرڪز ڪولومب، فرانس ۾ هو. سندس تيار ڪيل ڪجهه هوائي جهازن جا ماڊل ٻي عالمي جنگ دوران فرانسيسي هوائي فوج ۾ استعمال ٿيا. سندس ٻي وڏي صنعتي سرگرمي شيربورگ ۾ مڇي مارڻ وارين ٻيڙين، بادباني جهازن ۽ جنگي ٻيڙين جي تعمير هئي. هو خاص طور تي "ڪومباتانت" قسم جي ميزائل ٻيڙين (تيز حملي آور ٻيڙين) جي ڊزائن ۽ پيداوار سبب مشهور ٿيو، جيڪي هن دنيا جي مختلف ملڪن کي وڪرو ڪيون.

سوانح عمري

فيليڪس اميئو هڪ عيسائي پسمنظر رکندڙ ننڍڙي دوڪاندار خاندان ۾ ڄائو. سندس والد هڪ پسارڪو واپاري هو. اميئو پنهنجو ٻالڪپڻ شيربورگ ۾ گذاريو، جتي هن مقامي سرڪاري هاءِ اسڪول ليسي وڪتور گرينيار ۾ تعليم حاصل ڪئي.

ننڍپڻ کان ئي هن کي مشينيات ۽ هوابازي سان گهري دلچسپي هئي. 1908ع ۾ سندس خاندان شيربورگ ڇڏي ايسي-لي-مولينو ۾ اچي آباد ٿيو، جيڪو پيرس جي مضافات ۾ واقع هو. ان وقت فرانسيسي هوابازي جا اڳواڻ بليريو ايروناٽيڪ، ووازيں ۽ فارمان ڀائر اتي پنهنجا هوائي اڏا ۽ ورڪشاپ قائم ڪري چڪا هئا ۽ ويجهي ميدانن ۾ انجڻن جا تجربا ڪندا هئا.

هن ماحول نوجوان اميئو تي گهرو اثر ڇڏيو. 1912ع ۾، صرف 18 سالن جي عمر ۾، هن ايسي-لي-مولينو جي تربيتي ميدان ڀرسان هڪ گيراج ۾ پنهنجو پهريون هوائي جهاز تيار ڪيو. اهو ٻه سيٽن وارو مونوپلين هو، جنهن جو نالو اميو 01 رکيو ويو. جيتوڻيڪ اهو جهاز 1913ع ۾ هڪ اڏام دوران خراب ٿي ويو، پر اميئو نون جهازن جي ڊزائن تي ڪم جاري رکيو.

سيپٽمبر 1913ع ۾ هن پنهنجي پهرين پيٽنٽ رجسٽر ڪرائي، جيڪو ٻن يا چئن چڪر وارن مستقل يا گردش ڪندڙ احتراقي انجڻن جي تقسيم واري نظام بابت هو.

سيپٽمبر 1914ع ۾ اميئو فوج ۾ ڀرتي ٿيو ۽ جنگي محاذ تي موڪليو ويو، جتي هو آڪٽوبر 1915ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس موران-سولنيي ڪمپني ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ واپس گهرايو ويو.

هن ڌاتي حصن کي اسٽيمپنگ ٽيڪنالاجي ذريعي تيار ڪرڻ جو هڪ نئون طريقو ايجاد ڪيو. هوائي جهازن جي صنعت هن ٽيڪنالاجي ۾ وڏي دلچسپي ورتي، جنهن ڪري ان وقت جي هٿيارن واري شعبي جي سيڪريٽري لوئي لوشور جو ڌيان به هن ڏانهن ڇڪجي ويو. لوشور کيس هوائي جهاز ٺاهيندڙ ڪارخاني جو ڊائريڪٽر بڻجڻ جي صلاح ڏني.

پئير ويرتائمر، جيڪو شانيئل ۽ بورجوا جو مالڪ هو، اميئو جي پهرين ڪمپني لا سوسييتي ڊي امبوٽيساج اي ڊي ڪونسٽرڪسيون ميڪانيڪ (SECM) لاءِ مالي سهائتا فراهم ڪئي. اها ڪمپني پيرس جي ايوينيو دي تيرن تي قائم ڪئي وئي.

SECM ڪمپني موران-سولنيي، بريگيٽ ۽ سوپ وِٿ جهازن جي مرمت ۽ تعمير جو ڪم ڪندي هئي.

1917ع جي آخر ۾ ڪولومب ۾ هڪ ٻي ورڪشاپ قائم ڪئي وئي.

1919ع ۾ SECM ايوينيو دي تيرن واري ورڪشاپ ڇڏي ڪولومب ۾ نئين ڪارخاني ۾ منتقل ٿي وئي. 1921ع ۾ ڪمپني هڪ ڊزائن بيورو قائم ڪيو ۽ هلڪا مسافر جهاز تيار ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ساڳئي وقت لائسنس هيٺ بريگيٽ XIV، بريگيٽ XIX، فارمان ايف.50 ۽ ڊيوائتين ڊي.1 جهڙا جهاز به تيار ڪيا.

1926ع ۾ SECM جهازن جي اميو 120 سيريز متعارف ڪرائي. هن سيريز مان فوجي ماڊل اميو 122 فرانسيسي فوج طرفان وڏي تعداد ۾ آرڊر ڪيل ڪمپني جو پهريون جهاز بڻيو.

1927ع ۽ 1928ع دوران هي ماڊل ڪيترين ڪامياب فضائي مهمن سبب مشهور ٿيو، جن ۾ بحيرۂ روم جو فضائي چڪر ۽ صحارا جو فضائي چڪر شامل هئا. ان کان علاوه اميو 123 ذريعي 1928ع ۽ 1929ع ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ڪرڻ جون ٻه ڪوششون پڻ ڪيون ويون، جن جي قيادت پولش هوابازن اِدزيڪووِسڪي ۽ ڪوبالا ڪئي.

1928ع ۾ پنهنجي ڪاروبار کي وڌائڻ لاءِ فيليڪس اميئو لاثام نالي سامونڊي جهازن ٺاهيندڙ ڪمپني خريد ڪئي، جيڪا ڪودبيڪ-آن-ڪو ۾ قائم هئي.

1929ع ۾ SECM، لورين-ڊيٽرخ جي چوڌاري موجود ڪيترين هوائي جهاز ساز ڪمپنين سان ضم ٿي سوسيئيتي جنرل ايروناٽيڪ (SGA) ٺاهي. ويرتائمر ڀائرن، اميئو ۽ ٻين شيئر هولڊرن کي ان مان وڏو مالي فائدو حاصل ٿيو.

تنهن هوندي به 1934ع ۾ ڪمپني مالي بحران جو شڪار ٿي وئي. ڏيوالي کان بچائڻ لاءِ فرانسيسي حڪومت فيليڪس اميئو ۽ مارسيل بلوخ کي اجازت ڏني ته هو هن ناڪام ڪمپني کي واپس خريد ڪن. نتيجي طور اميئو ۽ ويرتائمر ڀائرن اها ڪمپني تمام گهٽ قيمت تي حاصل ڪري ورتي.

1937ع کان ٻي عالمي جنگ تائين

1937ع ۾ SECM جو جزوي قومي تحويلي عمل ڪيو ويو. ڪولومب وارو ڪارخانو فيليڪس اميئو وٽ رهيو، جڏهن ته ڪودبيڪ-آن-ڪو وارو ڪارخانو رياستي ملڪيت بڻجي ويو ۽ بعد ۾ SNCAN جو حصو بڻيو. ان نقصان جي تلافي لاءِ اميئو 1938ع ۾ پنهنجي اباڻي شهر شيربورگ ۾ هڪ نئون ڪارخانو قائم ڪيو.

ڪولومب ۽ شيربورگ جي ڪارخانن ۾ هن اميو 340، اميو 350 ۽ اميو 370 بمبار جهازن جي سيريز تيار ڪئي. اهي جهاز اميو 143 جي جانشين طور ٺاهيا ويا، جنهن جي وڏي پيماني تي پيداوار فرانسيسي هوائي فوج لاءِ اڳ ۾ ئي جاري هئي.

هنن نون ماڊلن ڪيترائي رڪارڊ قائم ڪيا ۽ وڏي شهرت حاصل ڪئي:

• سيپٽمبر 1937ع کان آگسٽ 1939ع تائين: ڪمانڊر موريس روسي جي پائلٽنگ هيٺ هڪ اميو 370 مختلف وزنن (500، 1000 ۽ 2000 ڪلوگرام) سان 1000، 2000 ۽ 5000 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي رفتار جا ڪيترائي عالمي رڪارڊ قائم ڪيا.

• آگسٽ 1938ع ۾: اميو 340 جو پروٽوٽائپ فرانسيسي هوائي فوج جي سربراهه جنرل ووئلمين طرفان برلن جي سفارتي دوري لاءِ چونڊيو ويو.

• 1938ع کان پوءِ: فرانسيسي هوائي فوج اميو 350 ۽ ان جي ٻين قسمن جا 1800 جهاز آرڊر ڪيا. SECM کي انهن جهازن جي تعميراتي لائسنس بابت ڪيترن ملڪن کان درخواستون مليون.

تنهن هوندي به انهن جهازن جي وڏي پيماني تي پيداوار اميئو ۽ هوابازي واري وزارت جي وچ ۾ خراب لاڳاپن، ۽ سروس ٽيڪنيڪ دي لئيروناٽيڪ طرفان بار بار گهرج ڪيل فني تبديلين سبب متاثر ٿي.

جنوري 1939ع ۾ پئير ويرتائمر آمريڪا روانو ٿيو، جتي هن نيو اورلينز ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو.

ٻي عالمي جنگ

جون 1940ع ۾ ويرتائمر ڀائر تڪڙ ۾ فرانس ڇڏي پهريان برازيل ۽ پوءِ نيو يارڪ منتقل ٿي ويا. انهن فيليڪس اميئو کي فرانس ۾ موجود پنهنجن اثاثن ۽ ڪاروباري مفادن جي سنڀال سونپي ۽ SECM جا پنهنجا سمورا شيئر، گڏوگڏ شانيئل ۽ بورجوا خوشبون ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ پنهنجو اڪثريتي حصو، عارضي طور سندس حوالي ڪيو.

3 جون 1940ع تي لي بورجيه ۾ اميئو جي ورڪشاپن تي شديد بمباري ڪئي وئي. ٻن ڏينهن کان پوءِ شيربورگ به حملي جو نشانو بڻيو.

10 جون تي اميئو پنهنجي تقريباً 3000 مزدورن کي فرانس جي ڏاکڻي علائقن ڏانهن منتقل ڪيو. ان جي بدلي ۾، جنگ کان اڳ وارن فوجي آرڊرن جي معاوضي طور، هن حڪومت کان 30 لک فرانڪ حاصل ڪيا، جيڪا ان وقت بوردو ۾ قائم هئي.

13 جون 1940ع تي فرانسيسي فوج، آزاد شهر واري حيثيت جي خلاف ورزي ڪندي، ڪولومب جي ڪارخانن کي باهه ڏئي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ان کان پوءِ جرمن فوج ان جزوي طور تباهه ٿيل ڪارخاني تي قبضو ڪيو، باقي بچيل سامان لُٽيو ۽ مشينري کي جرمني جي شهر ڊيسائو ۾ قائم يونڪرس ڪمپني ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.

جنگبندي کان پوءِ اميئو پنهنجن ملازمن کي ٻيهر پيرس واپس آندو. جيئن هن پنهنجي قبضي واري دور جون يادگيريون ۾ لکيو:

مان ڊزائن آفيس کي قبضي کان بچائي آزاد علائقي ۾ منتقل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيس.

بقايا ادائگيون حاصل ڪرڻ ۽ فرانسيسي حڪومت کان مالي سهائتا وٺڻ لاءِ هن پنهنجي ڪمپني کي وشي فرانس ۾ رجسٽر ڪيو.

وشي مان اميئو مزاحمتي تحريڪ (ريزسٽنس) سان رابطو ڪيو. مزاحمت ڪندڙن کيس صلاح ڏني ته هو پنهنجي صنعتي سرگرمي جاري رکي.

1940ع ۾ جرمن حڪومت اميئو سان رابطو ڪري يونڪرس جهازن جي تياري جو مطالبو ڪيو. اميئو شڪ ۾ پئجي ويو ته ڇا هن کي جرمنن سان تعاون ڪرڻ گهرجي يا نه. ان بابت هن مارشل فيليپ پيتان کي خط لکي هدايتون گهريون.

جيتوڻيڪ هو جرمن قابض قوتن لاءِ ڪم ڪرڻ تي مجبور ٿيو، پر هن ذاتي طور ان عمل ۾ شامل ٿيڻ کان پاسو ڪيو ۽ ڪمپني جي انتظاميا کي ٻه اهم هدايتون ڏنيون:

1. پيداوار جي رفتار ممڪن حد تائين سست رکو، پر اهڙي نموني جو جرمن قابض فوج کي شڪ نه پوي ۽ مزدورن جي جان کي خطرو نه ٿئي.
2. جيڪو به ماڻهو ڪارخاني ۾ ڪم گهرڻ اچي، ان کي بنا امتياز جي نوڪري ڏني وڃي، ڀلي هو جبري مزدوري (STO) کان ڀڳو هجي، مزاحمت ڪندڙ هجي، ڪميونسٽ هجي يا لڪيل يهودي هجي، جيئن ته ماري-ڪلير سرفان-شريبر.

اميئو مارسيل ۾ هڪ نئون ڪارخانو به قائم ڪيو، جتي هن ڪيترن اهڙن مزدورن کي روزگار ڏنو جيڪي جرمني ۾ جبري پورهئي کان بچڻ چاهيندا هئا.

جنگ کان پوءِ جڏهن سندس جرمنن سان تعاون بابت جاچ ڪئي وئي، ته سندس هن رويي کي سندس حق ۾ هڪ اهم عنصر طور نظر ۾ رکيو ويو.

1942ع کان 1945ع: مزاحمت، ويرتائمر ڀائر ۽ جنگ جو خاتمو

1942ع جي بهار ۾ اميئو جي ڪمپنين سان لاڳاپيل ماڻهن جنگ سبب متاثر ٿيل صنعتي سرگرمين کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ انهن پئير ويرتائمر سان رابطو ڪيو، جيڪو ان وقت آمريڪا ۾ جهاز ساز ڪمپني بيل ايئرڪرافٽ جي انتظاميه سان لاڳاپيل هو.

ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مؤثر هم آهنگي ممڪن نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اتر آفريڪا ۾ آزاد فرانس جي نالي سان هڪ هوائي دستو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا.

فيليڪس اميئو ذاتي خرچ تي هڪ مزاحمتي نيٽ ورڪ کي مالي سهائتا فراهم ڪئي، جنهن ڳجهي نموني ڏهن ماڻهن کي اتر آفريڪا فرار ٿيڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اتحادي قوتن تائين اهم معلومات پهچائي. بهرحال، مئي 1943ع ۾ اهو نيٽ ورڪ بي نقاب ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اميئو جي ويجهي ساٿي ۽ ڊزائن شعبي جي سربراهه ايو موريس کي پرپينيان ۾ گيسٽاپو گرفتار ڪري ورتو.

ساڳئي وقت اميئو ويرتائمر ڀائرن جي مفادن جي حفاظت ۾ به مصروف رهيو. هن انهن جي خوشبو ۽ سينگار سازي وارين ڪمپنين جي انتظامي ذميواري سنڀالي.

جنگ جي خاتمي تي جڏهن شانيئل ۽ بورجوا ڪمپنين جا مالي حساب ڪتاب ڪيا ويا ته ويرتائمر ڀائرن اميئو جي ڪجهه فيصلن تي اعتراض ڪيو.

اميئو ڪجهه اهڙا دستاويز تيار ڪيا هئا جن جو مقصد اهو ثابت ڪرڻ هو ته ويرتائمر ڀائرن جون ڪمپنيون نازي حڪومت جي نافذ ڪيل ”آريائي“ ضابطن سان مطابقت رکن ٿيون. ساڳئي وقت هن يونڪرس سان گڏجي 370 عدد يونڪرس يو 52 ٽرانسپورٽ جهازن جي تعمير ۾ پڻ حصو ورتو.

فرانس جي آزادي کان پوءِ ڪولومب واري ڪمپني ساڳين جهازن کي AAC 01 ٽوڪان جي نالي سان تيار ڪندي رهي.

سيپٽمبر 1942ع ۾ گيسٽاپو اميئو کان به پڇا ڳاڇا ڪئي.

اميئو ويرتائمر خاندان جي ڪارخانن جو انتظام پنهنجي قبضي ۾ رکيو، جيتوڻيڪ ڪوڪو شانيئل جرمن قبضي واري انتظاميا سان پنهنجن لاڳاپن جي مدد سان پنهنجي نالي واري خوشبو واري ڪاروبار تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي.

پيرس جي آزاديءَ کان ٿوري ئي دير پوءِ اميئو پنهنجي بوئسيئير-بوشانپ جاگير تي جنرل بريڊلي جي ميزباني ڪئي، جيڪا ليوي-سين-نوم ۾ واقع هئي.

اميئو پوءِ ويرتائمر ڀائرن کي تار ذريعي اطلاع ڏنو ته فرانس نازي جرمني جي قبضي مان آزاد ٿي ويو آهي.

جنگ کان پوءِ پئير ويرتائمر اميئو خلاف عدالتي ڪارروائيون شروع ڪيون ته جيئن ڪجهه معاشي مفاد واپس حاصل ڪري سگهجن.

جنگ جي خاتمي تائين اميئو مالي لحاظ کان مضبوط پوزيشن ۾ هو. تنهن هوندي به 6 سيپٽمبر 1944ع تي کيس ۽ SECM جي انتظاميا کي جرمنن سان تعاون ۽ ”سماج دشمن روين“ جي الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو.

جلد ئي کيس آزاد ڪيو ويو، ۽ 1947ع ۾ عدالت سڀ الزام رد ڪندي سندس نالو صاف قرار ڏنو.

SECM، جيڪا 1944ع ۾ سرڪاري قبضي هيٺ آندي وئي هئي، 1946ع ۾ حڪومت کي خانگي وڪري ذريعي منتقل ڪئي وئي ۽ اهڙيءَ طرح ڪمپني جي هوابازي واري سرگرمين جو خاتمو ٿيو.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ

جنگ کان پوءِ فيليڪس اميئو پنهنجو ڌيان شيربورگ ۾ موجود ڪارخاني جي بحالي ڏانهن ڏنو، جيڪو بعد ۾ ڪونسٽرڪسيون ميڪانيڪ دي نارماندي (CMN) جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ ٻيڙين جي تعمير جي هڪ اهم اداري ۾ تبديل ٿي ويو.

1948ع ۾ CMN پنهنجي پهرين ٻيڙي ايني نالي هڪ ٽرالَر (مڇي مارڻ واري ٻيڙي) پاڻيءَ ۾ لاٿِي، جيڪا شالوتيي شيربورجوا جي بحري ٻيڙين لاءِ تيار ڪئي وئي هئي. اها ڪمپني فيليڪس اميئو 1946ع ۾ پنهنجي قبضي ۾ ورتي هئي.

هن مختلف قسمن جون هلڪيون فوجي ٻيڙيون، بارودي سرنگون صاف ڪندڙ جهاز، گشتي ٻيڙيون ۽ ٻيا سامونڊي جهاز تيار ڪيا. هو بادباني (Sailing) جي وڌندڙ مارڪيٽ ۾ پڻ گهري دلچسپي رکندو هو، جيڪا ان دور ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهي هئي. هن مائيڪا (Maïca) سيريز جون ڊگهي فاصلي واريون ياٽون تيار ڪيون، جيڪي چنبڙيل پرتدار ڪاٺ (glued laminated timber) جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪندي ٺاهيون وينديون هيون. انهن جي ڊزائن انگريز بحري معمارن جان اِلنگورٿ ۽ اينگس پرائمروز تيار ڪئي هئي. اهي ياٽون بعد ۾ مشهور فاسٽ نيٽ ريس ۾ شهرت حاصل ڪرڻ لڳيون.

CMN جي جهاز سازي واري اداري جي گراهڪن ۾ مشهور جهاز ران پڻ شامل هئا، جهڙوڪ اوليوييه دي ڪيرساوزون ۽ ايريڪ تابارلي.

هڪ قابل ڪاروباري شخص جي حيثيت سان اميئو لا ڪومباتانت ڪلاس ميزائل ٻيڙي جو تصور ۽ ڊزائن تيار ڪيو. هن سٺي مارڪيٽ تجزيي جي بنياد تي ان کي عالمي مارڪيٽن ۾ ڪاميابي سان برآمد ڪيو.

سندس تيار ڪيل ڪجهه ميزائل ٻيڙيون بعد ۾ مشهور واقعي شيربورگ منصوبو (Cherbourg Project) جو حصو بڻيون.

24 ڊسمبر 1969ع جي رات، ڪرسمس جي موقعي تي، پنج ٻيڙيون ڳجهي نموني اسرائيل حوالي ڪيون ويون، جنهن سان جنرل شارل ڊي گول طرفان 1969ع ۾ لاڳو ڪيل فرانسيسي پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ٿي وئي. ان وقت فيليڪس اميئو جي عمر 75 سال هئي.

فيليڪس اميئو رڳو صنعتڪار نه، پر هڪ باصلاحيت انجنيئر ۽ موجد پڻ هو. سندس نالي تي تقريباً 100 پيٽنٽ رجسٽر ٿيل هئا.

انهن مان سڀ کان اهم ايجادن ۾ ڌاتي حصن کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اسٽيمپنگ ٽيڪنالاجي شامل هئي. هڪ ٻي اهم ايجاد 1950ع جي ڏهاڪي ۾ مڇين کي محفوظ رکڻ جي طريقن بابت پيٽنٽ هئي.

1950ع جي شروعات ۾ هن گهري سمنڊ ۾ مڇي مارڻ وارين ٽرالَر ٻيڙين جي بهتري تي ڪم ڪيو. 1960ع ۾ هو فرانس جي انهن ابتدائي صنعتڪارن مان هڪ بڻيو، جن پٺئين حصي کان ڪم ڪندڙ ٽرالَر ٻيڙين جي تعمير لاءِ لائسنس يافته ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائي.

21 ڊسمبر 1974ع تي سندس وفات وقت فيليڪس اميئو هڪ اهڙي عالمي شهرت يافته ڪمپني ڇڏي ويو، جنهن ۾ 1400 کان وڌيڪ ماڻهو ملازم هئا ۽ ايندڙ چار سالن تائين جا آرڊر اڳواٽ حاصل ٿيل هئا.

سندس تدفين ليوي-سين-نوم جي قبرستان ۾ ڪئي وئي، جيڪو سندس بوئسيئير-بوشانپ جاگير جي ويجهو واقع آهي.

پڻ ڏسو

• اوياں اميئو
• ڪونسٽرڪسيون ميڪانيڪ دي نارماندي
• شيربورگ منصوبو

وڌيڪ مطالعي لاءِ

• Justin Lecarpentier, Félix Amiot, un industriel normand de l'aéronautique et de la construction navale, Bayeux, Orep, 480 p.
• Frédéric Patart, L'aventure Amiot-CMN, des hommes, le ciel et la mer., Éditions des Champs, Bricqueboscq, 1998.
• André Lemesle, Du pionnier de l'aviation au père des vedettes de Cherbourg ou la passionnante aventure industrielle de Félix Amiot (1894–1974), Mémoire de la société nationale académique de Cherbourg, vol. 31, 1995.
• Vaughan, Hal (2011). Sleeping with the Enemy: Coco Chanel's Secret War. New York: Knopf. ISBN 978-0-307-59263-7.
• Rabinovich, The Boats of Cherbourg, Bluejacket Books. ISBN 1-55750-714-7 ISBN 978-1557507143
• Justin Lecarpentier, Rapt à Cherbourg : l'affaire des vedettes israéliennes, L'Ancre de Marine, 2010. (ISBN 978-2-84141-240-2)
• L'Esprit de liberté, avec Catherine David, Presses de la Renaissance, 1992. (ISBN 2856166547)

حوالا

Thomas, Dana, "The Power Behind The Cologne," The New York Times, February 24, 2002, retrieved August 1, 2012