رانھان

رانھان
	فيزئولس وولگارِس
سائنسي درجا بندي
قسم جنس
	فيزئولس وولگارِس; ايل.
جنسون
	متن ڏسو
هم معنيٰ
	اليپيڊوڪاليڪس پائپر (1926); ليپوسا اليف. (1866); مينڪلرسيا ايم. مارٽنس ۽ گاليئوتي (1843);

رانھان (Beans)، سائنسي نالو، "فيزئولس" (Phaseolus)،^[1] ڦري وارن ٻوٽن جو هڪ نسل آهي، جنهن ۾ ساليانا ۽ دائمي، نرم ٽڻڪن کان ڪاٺي جهڙن چڙهندڙ ٻوٽن جون صورتون شامل آهن.

هي نسل ٻوٽن جي خاندان، فئبئسي سان تعلق رکي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 70 ٻوٽن جون نوعون شامل ڪري ٿي، جيڪا سڀئي آمريڪا جا، خاص طور تي ميسوآمريڪا جا اصلوڪا آهن. ^[3]^[4] لوبيو دنيا جي معاشي طور سڀ کان اهم ڦلي واري ٻوٽن جي نسلن مان هڪ آهي. هن نسل جون پنج نوعون آمريڪا جي دريافت کان اڳ جي دور کان ئي سندن ٻجن لاءِ پوک جي قابل آنديون ويون آهن:

^[5]^[6]

انهن مان سڀ کان نمايان عام لوبيو (فيزئولس وولگارِس) آهي، جن کي اڄ دنيا جي اڪثر حصن ۾، خاص طور تي آبهوا جي گرم، نيم گرم ۽ معتدل علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو.

ماحوليات

فيزئولس جون جنسون ڪجهه ليپيڊوپٽيرا قسمن جي لاروا لاءِ خوراڪ طور استعمال ٿين ٿيون، جن ۾ ڪامن سوئفٽ (پتنگ), گارڊن ڊارٽ, گھوسٽ موتھ، هائپرڪومپي ايلبيڪورنس، هائپرڪومپي آئيڪيسيا ۽ نٽميگ (پتنگ) شامل آهن.

درجيبندي

جنس جو نالو فيزئولس سن 1753ع ۾ ڪارل لينيئس متعارف ڪرايو،^[7] جيڪو لاطيني ٻولي جي لفظ phaseolus مان ورتل آهي، جيڪو phasēlus جو ننڍڙو روپ آهي. اهو لفظ وري يوناني ٻولي φάσηλος phasēlos مان آيل آهي، جيڪو يا ته هڪ ٻوٽي لاءِ استعمال ٿيندو هو جيڪو ويگنا سينينسس سان سڃاتو وڃي ٿو، يا “ڪيلوينس” لاءِ، جيڪو چڻي جو هڪ پراڻو نالو آهي؛ هن لفظ جي اصل بابت ڪا پڪ ناهي.^[8]^[9]

قديم يوناني ممڪن آهي ته ڦلي ۾ موجود ڪنهن به ٻج کي phasēlos چوندا هجن، جن ۾ مونگ ٻج ۽ ڪارو چڻ به شامل هئا، جيڪي ايشيا مان سندن دور ۾ اتي آندا ويا. هي نالو پوءِ نئين دنيا جي ٻجن تائين به وڌيو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ عام ٻج ڪولمبين ڏي وٺ وسيلي يورپ ۾ متعارف ٿيو، ۽ پوءِ ان کي Phaseolus vulgaris جو نالو ڏنو ويو.^[10]

جنسون

جنسن کي ارتقائي لاڳاپن جي بنياد تي اٺ گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:^[11]^[12]^[13]

فلئيفارمس گروپ

ليپٽو اسٽيڪيوس گروپ

لونائٽس گروپ

پائوسيفلورَس گروپ

پيڊيسيليٽس گروپ

پولي اسٽيڪيوس گروپ

ٽوئرڪهائيمي گروپ

وولگارِس گروپ

غير درجه بندي ٿيل

پراڻين درجيبندين ۾ ڪيترين مشهور دالي ٻوٽا جنسن کي هن جنس ۾ شامل ڪيو ويندو هو، پر پوءِ انهن کي ٻيهر ويگنا جنس ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ڪڏهن ڪڏهن جنس جو نالو به تبديل ڪرڻو پيو. مثال طور، پراڻي ادب ۾ مونگ ٻج کي Phaseolus aureus چيو ويندو هو، جڏهن⁠ته جديد ذريعا ان کي Vigna radiata طور سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت، گھونگهو ٻج ويگنا ڪيرڪالا سن 1753ع ۾ دريافت ٿيو ۽ 1970ع ۾ Phaseolus مان Vigna ڏانهن منتقل ڪيو ويو. جديد سائنسي ڄاڻ موجب فيزئولس هڪ اهڙو جنس آهي جيڪو صرف نئين دنيا تائين محدود آهي.^[3]

الرجِي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت

فيزئولس ٻوٽي کي اوپالس ٻوٽي الرجِي اسڪيل تي 10 مان 4 درجو ڏنو ويو آهي، جيڪو وچولي سطح جي الرجِي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت ڏيکاري ٿو، خاص طور تي جڏهن ساڳيو ٻوٽو باغ ۾ گهڻي مقدار ۾ استعمال ڪيو وڃي. پنن سان چمڙي تي خارش ٿي سگهي ٿي، ۽ پراڻا ٻوٽا اڪثر زنگ کڻي سگهن ٿا.^[14]

رواجي نالا

فيزيوالس (Phaseolus) لاءِ انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪو هڪڙو واحد مقرر ٿيل عام نالو موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي هڪ جنس (genus) آهي ۽ انگريزي ۾ عام نالا اڪثر نسلن (species) يا پوکن جي بنياد تي استعمال ڪيا ويندا آهن. بهرحال، مجموعي طور تي هن جنس لاءِ سڀ کان وڌيڪ عام ۽ وسيع استعمال ٿيندڙ انگريزي نالو “بين” (Bean) آهي. ان کان علاوه، مختلف قسمن ۽ استعمالن جي لحاظ کان هن جنس جي ٻوٽن کي “ڪامن بين” (Common bean)، “وائلڊ بين” (Wild bean)، “گارڊن بين” (Garden bean) ۽ “ڊرائي بين” (Dry bean) به چيو ويندو آهي. ڪجهه خاص نسلن جا الڳ الڳ مشهور نالا به آهن، جهڙوڪ “فرينچ بين”، “ڪڊني بين”، “بليڪ بين”، “پنٽو بين”، “رنر بين” ۽ “ليما بين”. ان ڪري، انگريزي ۾ “بين” لفظ فيزيوالس لاءِ هڪ عام ڇٽي جهڙو نالو آهي، پر سائنسي لحاظ کان صحيح سڃاڻپ هميشه نسل (species) جي نالي سان ئي ڪئي ويندي آهي.

حوالا

↑ "فيزئولس". Integrated Taxonomic Information System. {{cite web}}: Unknown parameter |taxon= ignored (مدد)
↑ فيزئولس ايل. پلانٽس آف دي ورلڊ آن لائن. حاصل ڪيل: 14 سيپٽمبر 2023.
1 2 ڊيلاگادو-ساليناس, اي.; ٿولين, ايم.; پاسڪيٽ, آر.; ويڊن, اين.; لاوين, ايم. (2011). "ويگنا (ليگومينوسي) سينسو لاٽو: آمريڪي الڳ ٿيل جنسن جا نالا ۽ سڃاڻپون". امريڪن جرنل آف بوٽني 98 (10): 1694–1715. doi:10.3732/ajb.1100069. PMID 21980163.
↑ فريٽئگ, جارج ايف.; ڊيبوڪ, ڊينيئل جي. (2002). فيزئولس جنس (ليگومينوسي-پيپيلئونوئيڊي) جي درجيبندي، ورڇ ۽ ماحوليات: اتر آمريڪا، ميڪسيڪو ۽ وچ آمريڪا. بوٽينيڪل ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪساس. ISBN 1889878111. OCLC 249436749.
↑ روزاليس-سرنا, آر.; هرنانديز-ڊيلاگادو, ايس.; گونزاليس-پاز, ايم.; ايڪوسٽا-گيليگوس, جي. اي.; مايڪ-پيريز, اين. (2005). "ميڪسيڪي عام ٻج جي بهتر ڪيل قسمن ۾ اي ايف ايل پي نشانين وسيلي جينياتي لاڳاپا ۽ تنوع". ڪراپ سائنس 45 (5): 1951. doi:10.2135/cropsci2004.0582.
↑ بٽوڪّي, ايلينا; رائو, ڊومينيڪو; بيلوتشي, ايليزا; روڊريگيز, مونيڪا; مورجيا, ماريا ايل.; جيويا, ٽانيا; سانتو, ڊيبوورا; ناني, لورا et al. (2017-05-08). "ٻج (فيزئولس جنس) زرعي ارتقا سمجهڻ لاءِ هڪ نمونو". فرنٽئيرز اِن پلانٽ سائنس 8: 722. doi:10.3389/fpls.2017.00722. ISSN 1664-462X. PMID 28533789.
↑ لينيئس، اسپيشيز پلانٽيرم 2:623، حوالو آڪسفورڊ انگريزي لغت s.v. 'phaseolus'
↑ آڪسفورڊ انگريزي لغت s.v. 'phaseolin'
↑ سانچو:LSJ
↑ Heinrich, F. B. J.; Wilkins, D. A. (2014). "Beans, boats and archaeobotany: A new translation of 'phasolus' or why the romans ate neither kidney beans nor cowpeas". Palaeohistoria 55/56 (2013/2014): 149–176. https://ugp.rug.nl/Palaeohistoria/article/view/24926/22374.
↑ ILDIS نسخو 10.01
↑ Delgado-Salinas, Alfonso; Bibler, Ryan; Lavin, Matt (2006-10-01). "فيزئولس جنس جي ارتقائي تاريخ (ليگومينوسي): قديم منظرنامي ۾ تازي تنوع". Systematic Botany 31 (4): 779–791. doi:10.1600/036364406779695960. ISSN 0363-6445.
↑ Delgado-Salinas, Alfonso; Turley, Tom; Richman, Adam; Lavin, Matt (July 1999). "پوکي ويل ۽ جهنگلي فيزئولس جنسن جو ارتقائي جائزو (فيبيسيائي)". Systematic Botany 24 (3): 438. doi:10.2307/2419699. ISSN 0363-6445.
↑ Ogren, Thomas Leo (2015). The Allergy-Fighting Garden. Berkeley: Ten Speed Press. ISBN 9781607744917.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[1] "فيزئولس". Integrated Taxonomic Information System. {{cite web}}: Unknown parameter |taxon= ignored (مدد)

[powo-2] فيزئولس ايل. پلانٽس آف دي ورلڊ آن لائن. حاصل ڪيل: 14 سيپٽمبر 2023.

[:0-3] 1 2 ڊيلاگادو-ساليناس, اي.; ٿولين, ايم.; پاسڪيٽ, آر.; ويڊن, اين.; لاوين, ايم. (2011). "ويگنا (ليگومينوسي) سينسو لاٽو: آمريڪي الڳ ٿيل جنسن جا نالا ۽ سڃاڻپون". امريڪن جرنل آف بوٽني 98 (10): 1694–1715. doi:10.3732/ajb.1100069. PMID 21980163.

[4] فريٽئگ, جارج ايف.; ڊيبوڪ, ڊينيئل جي. (2002). فيزئولس جنس (ليگومينوسي-پيپيلئونوئيڊي) جي درجيبندي، ورڇ ۽ ماحوليات: اتر آمريڪا، ميڪسيڪو ۽ وچ آمريڪا. بوٽينيڪل ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪساس. ISBN 1889878111. OCLC 249436749.

[5] روزاليس-سرنا, آر.; هرنانديز-ڊيلاگادو, ايس.; گونزاليس-پاز, ايم.; ايڪوسٽا-گيليگوس, جي. اي.; مايڪ-پيريز, اين. (2005). "ميڪسيڪي عام ٻج جي بهتر ڪيل قسمن ۾ اي ايف ايل پي نشانين وسيلي جينياتي لاڳاپا ۽ تنوع". ڪراپ سائنس 45 (5): 1951. doi:10.2135/cropsci2004.0582.

[6] بٽوڪّي, ايلينا; رائو, ڊومينيڪو; بيلوتشي, ايليزا; روڊريگيز, مونيڪا; مورجيا, ماريا ايل.; جيويا, ٽانيا; سانتو, ڊيبوورا; ناني, لورا et al. (2017-05-08). "ٻج (فيزئولس جنس) زرعي ارتقا سمجهڻ لاءِ هڪ نمونو". فرنٽئيرز اِن پلانٽ سائنس 8: 722. doi:10.3389/fpls.2017.00722. ISSN 1664-462X. PMID 28533789.

[linnaeus-7] لينيئس، اسپيشيز پلانٽيرم 2:623، حوالو آڪسفورڊ انگريزي لغت s.v. 'phaseolus'

[oed-8] آڪسفورڊ انگريزي لغت s.v. 'phaseolin'

[9] سانچو:LSJ

[10] Heinrich, F. B. J.; Wilkins, D. A. (2014). "Beans, boats and archaeobotany: A new translation of 'phasolus' or why the romans ate neither kidney beans nor cowpeas". Palaeohistoria 55/56 (2013/2014): 149–176. https://ugp.rug.nl/Palaeohistoria/article/view/24926/22374.

[11] ILDIS نسخو 10.01

[12] Delgado-Salinas, Alfonso; Bibler, Ryan; Lavin, Matt (2006-10-01). "فيزئولس جنس جي ارتقائي تاريخ (ليگومينوسي): قديم منظرنامي ۾ تازي تنوع". Systematic Botany 31 (4): 779–791. doi:10.1600/036364406779695960. ISSN 0363-6445.

[13] Delgado-Salinas, Alfonso; Turley, Tom; Richman, Adam; Lavin, Matt (July 1999). "پوکي ويل ۽ جهنگلي فيزئولس جنسن جو ارتقائي جائزو (فيبيسيائي)". Systematic Botany 24 (3): 438. doi:10.2307/2419699. ISSN 0363-6445.

[Ogren-14] Ogren, Thomas Leo (2015). The Allergy-Fighting Garden. Berkeley: Ten Speed Press. ISBN 9781607744917.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]