مواد ڏانھن هلو

فطري سائنس

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
قدرتي سائنسون
1964ع ۾ سينٽ گالن ۾ سوئس ايمپا جي هڪ قدرتي سائنس جي محققه.
علمي خدمتون
شعبوقدرتي سائنس


قدرتي سائنسن يا فطري سائنسن جو موضوع دنيا ۽ قدرتي دنيا آهي. اهي اصطلاح خاص طور تي اسڪولي تعليم جي شعبي ۾ استعمال ٿيندا آهن. عملي طور قدرتي سائنسون، فطري سائنسون ۽ قدرتي تاريخ جا اصطلاح هڪجهڙي يا ويجهي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهي اصطلاح سائنس جي انهن مختلف مخصوص شاخن تي زور ڏين ٿا، جيڪي فطرت جي مختلف پهلوئن جو مطالعو ڪن ٿيون. واحد صورت ۾ قدرتي سائنس جو اصطلاح نسبتاً جديد آهي ۽ پراڻي اصطلاح قدرتي تاريخ جي جديد صورت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو انهن ٽنهي اصطلاحن مان سڀ کان پراڻو آهي. هن جديد استعمال سان معنوي لحاظ کان هڪ فرق پڻ پيدا ٿئي ٿو: واحد صورت انهن سائنسن جي گڏيل وحدت کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي فطرت جو مطالعو ڪن ٿيون.

قدرتي سائنسون اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون تہ اسان جي چوڌاري موجود دنيا ۽ ڪائنات ڪيئن ڪم ڪن ٿيون. قدرتي سائنس جون پنج مکيه شاخون آهن، جيڪي مٿين تصويرن ۾ مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾ هن ترتيب سان ڏيکاريل آهن: فلڪيات، ڪيميا، ڌرتي سائنس، حياتيات ۽ طبعيات.

قدرتي سائنس يا تجرباتي سائنس، سائنس جي اها شاخ آهي، جيڪا مشاهدي ۽ تجربن مان حاصل ٿيندڙ تجرباتي ثبوت جي بنياد تي قدرتي لقائن جي تشريح، سمجهاڻي ۽ اڳڪٿي ڪرڻ سان واسطو رکي ٿي.[1] سائنسي اڳڀرائين جي درستگي کي يقيني بڻائڻ لاءِ هم منصب جائزو ۽ نتيجن جي ٻيهر حاصل ٿيڻ جي قابليت جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا.

قدرتي سائنس کي ٻن مکيه شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: حياتي سائنس ۽ طبعي سائنس. حياتي سائنس کي حياتيات پڻ چيو وڃي ٿو. طبعي سائنس وري طبعيات، فلڪيات، ڌرتي سائنس ۽ ڪيميا ۾ ورهايل آهي. قدرتي سائنس جون اهي شاخون اڳتي وڌيڪ مخصوص شاخن ۾ ورهائجي سگهن ٿيون، جن کي علمي ميدان پڻ چيو وڃي ٿو. تجرباتي سائنسن جي حيثيت سان قدرتي سائنسون صوري سائنسن جا اوزار، جهڙوڪ رياضي ۽ منطق، استعمال ڪن ٿيون ۽ فطرت بابت معلومات کي اهڙين ماپن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جن کي "فطرت جي قانونن" بابت واضح بيانن جي صورت ۾ سمجهاڻي ڏئي سگهجي ٿي.[2]

جديد قدرتي سائنس، قدرتي فلسفي جي قديم روايتي طريقن جي جاءِ ورتي. گليليو گليلي، يوهانس ڪيپلر، ريني ڊيڪارٽ، فرانسس بيڪن ۽ آئزڪ نيوٽن فطرت جي تحقيق ۾ وڌيڪ رياضياتي طريقي ۽ وڌيڪ تجرباتي طريقي جي فائدن بابت بحث ڪيو. تنهن هوندي بہ، فلسفياڻا نقطه نظر، مفروضا ۽ اڳواٽ مڃيل تصور، جن کي اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو آهي، قدرتي سائنس لاءِ اڃا بہ ضروري آهن.[3] منظم نموني انگن اکرن جي گڏ ڪرڻ، جنهن ۾ دريافتي سائنس پڻ شامل آهي، قدرتي تاريخ کان پوءِ رائج ٿيو؛ قدرتي تاريخ 16هين صديءَ ۾ ٻوٽن، جانورن، معدنيات ۽ ٻين قدرتي شين جي تشريح ۽ درجابندي ذريعي هڪ علمي ميدان طور اُڀري هئي.[4] اڄڪلهه "قدرتي تاريخ" مان عام طور اهڙيون مشاهدي تي ٻڌل تشريحون مراد ورتيون وڃن ٿيون، جيڪي عام پڙهندڙن لاءِ تيار ڪيون وينديون آهن.[5]

تاريخ

[سنواريو]

ڪجهه عالمن موجب قدرتي سائنس جون پاڙون انهن قديم انساني سماجن تائين پهچن ٿيون، جيڪي لکڻ پڙهڻ کان اڳ موجود هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قدرتي دنيا کي سمجهڻ انساني بقا لاءِ ضروري هو.[6] انسانن جانورن جي رويي جو مشاهدو ڪيو ۽ ٻوٽن کي خوراڪ ۽ دوا طور استعمال ڪرڻ بابت ڄاڻ گڏ ڪئي، جيڪا نسل در نسل منتقل ٿيندي رهي.[6] اهي ابتدائي سمجهاڻيون لڳ ڀڳ 3500 کان 3000 ق.م. دوران ميسوپوٽيميا ۽ قديم مصر جي تهذيبن ۾ وڌيڪ منظم تحقيق ۾ تبديل ٿيون، جتي قدرتي فلسفي جا سڀ کان پراڻا ڄاتل لکيل ثبوت مليا آهن؛ قدرتي فلسفو بعد ۾ قدرتي سائنس جو اڳواڻ بڻيو.[7] جيتوڻيڪ انهن لکڻين ۾ فلڪيات، رياضي ۽ مادي دنيا جي ٻين پهلوئن بابت دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي، پر فطرت جي عملن بابت تحقيق جو آخري مقصد سائنسي بدران مذهبي يا اساطيري هوندو هو.[8]

قديم چين ۾ پڻ سائنسي تحقيق جي هڪ روايت وجود ۾ آئي، جتي تائو مت سان لاڳاپيل ڪيمياگرن ۽ فلسفين ڊگهي عمر حاصل ڪرڻ ۽ بيمارين جي علاج لاءِ مختلف اڪسيرن تي تجربا ڪيا.[9] انهن جو ڌيان ين ۽ يانگ، يعني فطرت جي هڪ ٻئي جي ابتڙ عنصرن تي هو؛ ين کي نسائيت ۽ ٿڌ سان، جڏهن ته يانگ کي مردانگي ۽ گرميءَ سان ڳنڍيو ويندو هو.[10] پنج مرحلا—باهه، زمين، ڌاتو، ڪاٺ ۽ پاڻي—فطرت ۾ ٿيندڙ تبديلين جي هڪ چڪر جي وضاحت ڪندا هئا. پاڻي ڪاٺ ۾، ڪاٺ سڙڻ سان باهه ۾ ۽ باهه کان بچيل راک زمين ۾ تبديل ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو ويندو هو.[11] انهن اصولن جي بنياد تي چيني فلسفين ۽ طبيبن انساني تشريح الاعضا جو مطالعو ڪيو، عضون کي گهڻو ڪري ين يا يانگ طور بيان ڪيو، ۽ نبض، دل ۽ جسم ۾ رت جي وهڪري جي لاڳاپن بابت اهڙي دور ۾ ڄاڻ حاصل ڪئي، جڏهن اهي خيال اڃا اولهه ۾ قبول نه ٿيا هئا.[12]

سنڌو درياهه جي ڀرپاسي واري قديم هندستاني ثقافتن فطرت کي ڪيئن سمجهيو، ان بابت ٿورا ثبوت بچيا آهن، پر انهن جا ڪجهه تصور ويدن ۾ ظاهر ٿين ٿا، جيڪي هندو مت جا مقدس متن آهن.[12] انهن متنن ۾ ڪائنات کي مسلسل ڦهلجندڙ، ٻيهر ٺهندڙ ۽ نئين سر ترتيب وٺندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي.[12] آيور ويد جي طبي روايت ۾ صحت ۽ بيماريءَ کي ٽن رطوبتن—هوا، صفرا ۽ بلغم—جي گڏيل حالت سان ڳنڍيو ويندو هو.[12] صحتمند زندگي انهن رطوبتن جي توازن جو نتيجو سمجهي ويندي هئي.[12] آيور ويد جي تصور موجب انساني جسم پنجن عنصرن—زمين، پاڻي، باهه، هوا ۽ خلا—مان ٺهيل هو.[12] آيور ويد جا جراح پيچيده آپريشن ڪندا هئا ۽ انساني جسم جي بناوت بابت تفصيلي ڄاڻ پڻ حاصل ڪئي هئي.[12]

سقراط کان اڳ وارن قديم يوناني فلسفين 600 کان 400 ق.م. جي وچ ۾ قدرتي فلسفي کي فطرت اندر سبب ۽ نتيجي جي سڌي تحقيق ڏانهن وڌيڪ ويجهو آندو، جيتوڻيڪ جادو ۽ اساطير جا عنصر اڃا موجود هئا.[13] زلزلي ۽ گرهڻ جهڙن قدرتي مظاهرن کي غضبناڪ ديوتائن سان ڳنڍڻ بدران آهستي آهستي فطرت جي پنهنجن عملن ذريعي سمجهائڻ شروع ڪيو ويو.[13] ميليٽس جو ٿاليس، جيڪو لڳ ڀڳ 625 کان 546 ق.م. تائين رهيو، زلزلن بابت اهو نظريو پيش ڪيو ته دنيا پاڻيءَ تي تري ٿي ۽ پاڻي فطرت جو بنيادي عنصر آهي.[14] پنجين صدي ق.م. ۾ ليوسيپس ايٽم ازم جو هڪ ابتدائي حامي هو، جنهن موجب دنيا بنيادي، وڌيڪ نه ورهائجندڙ ذرڙن مان ٺهيل آهي.[15] فيثاغورث رياضيءَ ۾ يوناني اڳڀرائين کي فلڪيات تي لاڳو ڪيو ۽ تجويز ڏني ته ڌرتي گول آهي.[15]

ارسطوي قدرتي فلسفو (400 ق.م.–1100ع)

[سنواريو]
وراثت بابت ارسطو جو تصور، جنهن ۾ والدين کان ٻار ڏانهن جسماني رطوبتن جي حرڪت جا نمونا ۽ پيءُ کان ارسطوي صورت منتقل ٿيڻ ڏيکاريل آهي.

بعد واري سقراطي ۽ افلاطوني فڪر جو ڌيان اخلاقيات، اخلاق ۽ فن تي وڌيڪ هو ۽ انهن مادي دنيا جي باقاعده تحقيق تي گهٽ زور ڏنو؛ افلاطون سقراط کان اڳ وارن مفڪرن کي ماديت پسند ۽ مذهب مخالف قرار ڏئي تنقيد ڪئي.[16] تنهن هوندي به، افلاطون جو شاگرد ارسطو، جيڪو 384 کان 322 ق.م. تائين رهيو، پنهنجي فلسفي ۾ قدرتي دنيا تي گهڻو ڌيان ڏنو.[17] پنهنجي ڪتاب جانورن جي تاريخ ۾ هن 110 قسمن جي جاندارن جي اندروني بناوت ۽ عملن جو ذڪر ڪيو، جن ۾ اسٽنگ ري، ڪيٽ فش ۽ ماکيءَ جي مک شامل آهن.[18] هن ڪڪڙ جي جنين جو مطالعو به ڪيو، جنهن لاءِ آنا مختلف مرحلن تي کولي انهن جو مشاهدو ڪيو.[19] ارسطو جا ڪم 16هين صديءَ تائين گهڻو اثرائتا رهيا، ۽ حياتيات ۾ سندس اڳواڻي واري ڪم سبب کيس حياتيات جي باني شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[20] هن پنهنجي ڪتابن طبعيات ۽ موسميات ۾ استقرائي استدلال استعمال ڪندي طبعيات، فطرت ۽ فلڪيات بابت به نظريا پيش ڪيا.[21]

رافائيل جي 1509ع واري تصوير اٿينس جو اسڪول ۾ افلاطون (کاٻي) ۽ ارسطو. افلاطون قدرتي فلسفي جي ڪجهه تحقيقن کي مذهب مخالف سمجهندو هو، جڏهن ته سندس شاگرد ارسطو قدرتي دنيا بابت اهڙو وسيع علمي ڪم تيار ڪيو، جنهن ايندڙ ڪيترين نسلن جي عالمن تي اثر وڌو.

جيتوڻيڪ ارسطو پنهنجي اڳوڻن جي ڀيٽ ۾ قدرتي فلسفي کي وڌيڪ سنجيدگيءَ سان ورتو، پر هن ان کي سائنس جي هڪ نظرياتي شاخ طور ڏٺو.[22] سندس ڪم کان متاثر ٿي پهرين صدي عيسويءَ جي شروعاتي رومي فلسفين، جن ۾ لوڪريشيس، سينيڪا ننڍو ۽ پليني بزرگ شامل هئا، قدرتي دنيا جي اصولن بابت مختلف درجي جي تفصيل سان رسالا لکيا.[23] ٽين کان ڇهين صديءَ جي ڪيترن نوافلاطوني رومي فلسفين ارسطو جي مادي دنيا بابت تعليم کي اهڙي فلسفي سان جوڙيو، جيڪو روحانيت تي وڌيڪ زور ڏيندو هو.[24] شروعاتي وچئين دور جي فلسفين، جهڙوڪ ميڪروبيئس، ڪالسڊيس ۽ مارٽيانس ڪيپيلا پڻ مادي دنيا جو مطالعو ڪيو، خاص طور ڪائناتي ۽ ڪائناتي جاگرافيائي نقطه نظر کان. انهن آسماني جسمن ۽ آسمانن جي ترتيب بابت نظريا پيش ڪيا ۽ سمجهيو ته اهي ايٿر مان ٺهيل آهن.[25]

بازنطيني سلطنت ۽ عباسي خلافت جي عروج دوران ارسطو جا قدرتي فلسفي وارا ڪم مسلسل ترجمو ۽ مطالعو ٿيندا رهيا.[26]

بازنطيني سلطنت ۾ يوحنا فيلوپونس، جيڪو اسڪندريه جو ارسطوي شارح ۽ عيسائي عالم هو، ارسطو جي طبعيات جي تعليم تي منظم نموني سوال اٿاريندڙ پهرين مفڪرن مان هڪ هو. ارسطو جي ابتڙ، جيڪو پنهنجي طبعيات جا دليل گهڻو ڪري لفظي استدلال تي بيهاريندو هو، فيلوپونس مشاهدي تي زور ڏنو ۽ لفظي دليل بدران مشاهدي کي ترجيح ڏني.[27] هن تحريڪ جي قوت جو نظريو پڻ پيش ڪيو. ارسطوي طبعيات جي اصولن تي يوحنا فيلوپونس جي تنقيد بعد ۾ سائنسي انقلاب دوران گليليو گليلي لاءِ الهام جو ذريعو بڻي.[28][29]

9هين صديءَ کان پوءِ عباسي خلافت جي دور ۾ رياضي ۽ سائنس ۾ وڏي بحالي آئي، جڏهن مسلمان عالمن يوناني ۽ هندستاني قدرتي فلسفي جي ڪم کي اڳتي وڌايو.[30] الڪوحل، الجبر ۽ سمت الرأس جهڙا ڪيترائي سائنسي اصطلاح عربي اصل رکن ٿا.[31]

وچئين دور جو قدرتي فلسفو (1100–1600ع)

[سنواريو]

ارسطو جا ڪم ۽ ٻيو يوناني قدرتي فلسفو 12هين صديءَ جي وچ تائين وڏي پيماني تي اولهه يورپ تائين نه پهتو؛ ان دور ۾ اهي ڪم يوناني ۽ عربيءَ مان لاطيني ۾ ترجمو ڪيا ويا.[32] وچئين دور جي پوئين مرحلن ۾ يورپي تهذيب جي ترقيءَ سان قدرتي فلسفي ۾ وڌيڪ اڳڀرائي ٿي.[33] گهوڙي جي نعل، گهوڙي جو ڳچي پٽو ۽ فصلن جي ڦيرگهير جهڙين يورپي ايجادن تيز آبادي واڌ کي ممڪن بڻايو، جنهن سان آخرڪار شهري آبادي وڌي ۽ اڄوڪي فرانس ۽ انگلينڊ ۾ خانقاهن ۽ گرجاگهرن سان لاڳاپيل اسڪول قائم ٿيا.[34] انهن اسڪولن جي مدد سان عيسائي الاهيات جو هڪ اهڙو طريقو ترقي ڪئي، جيڪو منطق وسيلي فطرت ۽ ٻين موضوعن بابت سوالن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪندو هو.[35] تنهن هوندي به، ڪجهه مخالفن هن طريقي کي بدعت سمجهيو.[35]

12هين صديءَ تائين اولهه يورپ جا عالم ۽ فلسفي اهڙي علمي ذخيري سان واقف ٿيا، جنهن کان هو اڳ گهڻو ڪري اڻڄاڻ هئا: يوناني ۽ عربيءَ ۾ لکيل علمي ڪم جو هڪ وڏو مجموعو، جيڪو اسلامي عالمن محفوظ رکيو هو.[36] لاطيني ترجمن ذريعي اولهه يورپ ارسطو ۽ سندس قدرتي فلسفي سان واقف ٿيو.[36] 13هين صديءَ جي شروعات تائين اهي ڪتاب پيرس ۽ آڪسفورڊ جي نون يونيورسٽين ۾ پڙهايا ويندا هئا، جيتوڻيڪ ڪيٿولڪ چرچ ان عمل کي ناپسند ڪندو هو.[37] 1210ع ۾ پيرس جي سينوڊ جي هڪ فرمان تحت پيرس ۾ ارسطو جي قدرتي فلسفي بابت ڪتابن يا انهن جي شرح تي سرڪاري يا خانگي ليڪچر ڏيڻ تي پابندي لڳائي وئي ۽ خلاف ورزيءَ تي مذهبي سزا مقرر ڪئي وئي.[37]

وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۾ اسپيني فلسفي ڊومينيڪس گنڊيسالينس اڳوڻي فارسي عالم الفارابي جي ڪتاب آن دي سائنسز جو لاطيني ترجمو ڪيو ۽ فطرت جي ميڪانياتي مطالعي لاءِ سائنٽيا نيچرلس، يعني قدرتي سائنس، جو اصطلاح استعمال ڪيو.[38] گنڊيسالينس پنهنجي 1150ع واري تصنيف آن دي ڊويزن آف فلاسافي ۾ قدرتي سائنسن جي هڪ درجابندي پڻ پيش ڪئي.[38] اها يوناني ۽ عربي فلسفي تي ٻڌل سائنسن جي پهرين تفصيلي درجابندي هئي، جيڪا اولهه يورپ تائين پهتي.[38] گنڊيسالينس قدرتي سائنس کي ”اهڙي سائنس جيڪا صرف انهن شين تي غور ڪري ٿي، جيڪي تجريد ٿيل نه هجن ۽ حرڪت رکن ٿيون“ طور بيان ڪيو، ۽ ان کي رياضي ۽ رياضي تي دارومدار رکندڙ سائنسن کان ڌار رکيو.[39] الفارابي جي پيروي ڪندي هن سائنسن کي اٺ حصن ۾ ورهايو، جن ۾ طبعيات، ڪائناتيات، موسميات، معدنيات ۽ ٻوٽن ۽ جانورن جي سائنس شامل هئا.[39]

بعد جي فلسفين قدرتي سائنسن جون پنهنجون درجابنديون تيار ڪيون. رابرٽ ڪلوارڊبي 13هين صديءَ ۾ آن دي آرڊر آف دي سائنسز لکيو، جنهن ۾ طب کي زراعت، شڪار ۽ ٿيٽر سان گڏ هڪ ميڪانياتي سائنس قرار ڏنو، جڏهن ته قدرتي سائنس کي حرڪت ڪندڙ جسمن سان واسطو رکندڙ سائنس طور بيان ڪيو.[40] انگريز راهب ۽ فلسفي راجر بيڪن لکيو ته قدرتي سائنس ”حرڪت ۽ سڪون جي اصول“ سان واسطو رکي ٿي، جيئن باهه، هوا، زمين ۽ پاڻي جي عنصرن جي حصن ۽ انهن مان ٺهيل سڀني بي جان شين ۾ ڏٺو وڃي ٿو.[41] سندس تصور ۾ اهي سائنسون ٻوٽن، جانورن ۽ آسماني جسمن کي پڻ شامل ڪنديون هيون.[41]

13هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم ٿامس اڪويناس قدرتي سائنس کي اهڙي علم طور بيان ڪيو، جيڪو ”حرڪت ڪندڙ وجودن“ ۽ ”انهن شين“ سان واسطو رکي ٿو، جيڪي نه رڳو پنهنجي وجود لاءِ پر پنهنجي تعريف لاءِ به مادي تي دارومدار رکن ٿيون.[42] وچئين دور جي عالمن ۾ عام طور ان ڳالهه تي اتفاق هو ته قدرتي سائنس حرڪت ڪندڙ جسمن جو مطالعو ڪري ٿي، پر طب، موسيقي ۽ بصري نقطه نظر جهڙن شعبن کي ان ۾ شامل ڪرڻ بابت اختلاف موجود هئا.[43] فلسفين خال جي وجود، حرڪت مان گرمي پيدا ٿيڻ، قوس قزح جي رنگن، ڌرتيءَ جي حرڪت، بنيادي ڪيميائي عنصرن جي وجود ۽ وايومنڊل ۾ مينهن ڪهڙي هنڌ ٺهي ٿو جهڙن سوالن تي غور ڪيو.[44]

وچئين دور جي پڄاڻيءَ تائين قدرتي سائنس اڪثر جادو، ڳجهن علمن ۽ مابعدالطبيعي تصورن سان گڏيل صورت ۾ موجود هئي.[45] قدرتي فلسفو مختلف شڪلين ۾ پيش ٿيندو هو، جن ۾ رسالا، انسائيڪلوپيڊيا ۽ ارسطو جي لکڻين تي شرحون شامل هيون.[46] هن دور ۾ قدرتي فلسفي ۽ عيسائيت جو لاڳاپو پيچيده هو؛ ڪجهه شروعاتي عيسائي عالمن، جهڙوڪ ٽيشين ۽ يوسيبيئس، قدرتي فلسفي کي قديم يوناني غير عيسائي علم جي پيداوار سمجهيو ۽ ان بابت شڪ رکيو.[47] جيتوڻيڪ بعد ۾ اڪويناس جهڙن ڪجهه عيسائي فلسفين قدرتي سائنس کي مذهبي متنن جي تشريح جو هڪ ذريعو سمجهڻ شروع ڪيو، پر اهو شڪ 12هين ۽ 13هين صديءَ تائين جاري رهيو.[48]

1277ع جي مذمت فلسفي کي الاهيات جي برابر درجي تي رکڻ ۽ مذهبي تصورن تي سائنسي تناظر ۾ بحث ڪرڻ کان روڪيو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪيٿولڪ اڳواڻ قدرتي فلسفي جي ترقيءَ جي مزاحمت ڪندا رهيا، جيتوڻيڪ اها تحقيق مذهبي نقطه نظر کان ئي ڇو نه ڪئي وڃي.[49] اڪويناس ۽ ان دور جي هڪ ٻئي ڪيٿولڪ عالم البرٽس ميگنس پنهنجي لکڻين ۾ الاهيات ۽ سائنس کي هڪ ٻئي کان ڌار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.[50] اڪويناس 1271ع ۾ لکيو ته ارسطو جي تشريح جو ايمان جي تعليم سان ڪهڙو واسطو آهي، اهو کيس نظر نٿو اچي.[51]

نيوٽن ۽ سائنسي انقلاب (1600–1800ع)

[سنواريو]

16هين ۽ 17هين صديءَ تائين قدرتي فلسفو ارسطو جي لکڻين جي تشريح تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته وڌيڪ قديم يوناني فلسفي جا متن دريافت ۽ ترجمو ٿيڻ لڳا.[52] 15هين صديءَ ۾ ڇاپي جي مشين جي ايجاد، خوردبين ۽ دوربين جي ايجاد، ۽ پروٽيسٽنٽ سڌاري اولهه ۾ سائنسي تحقيق جي سماجي ماحول کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو.[52] ڪرسٽوفر ڪولمبس جي نئين دنيا جي دريافت دنيا جي مادي بناوت بابت تصورن کي تبديل ڪيو، جڏهن ته ڪوپرنيڪس، ٽائيڪو براهي ۽ گليليو جي مشاهدن سج مرڪزي نظام شمسي بابت وڌيڪ صحيح تصوير پيش ڪئي ۽ آسماني جسمن بابت ارسطو جا ڪيترائي نظريا غلط ثابت ٿيا.[53]

17هين صديءَ جي ڪيترن فلسفين، جن ۾ ريني ڊيڪارٽ، پيئر گيسينڊي، مارين مرسين، نيڪولس مالبرانش، ٿامس هابز، جان لاڪ ۽ فرانسس بيڪن شامل هئا، ارسطو ۽ سندس وچئين دور وارن پيروڪارن جي طريقي کي سطحي قرار ڏئي رد ڪيو ۽ قدرتي فلسفي لاءِ نون طريقن جي حمايت ڪئي.[54]

يوهانس ڪيپلر (1571–1630ع). ڪيپلر جي Astronomia Nova کي اهڙي پهرين ڇپيل علمي تصنيفن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هڪ سائنسدان تفصيل سان ڏيکاري ٿو ته هن نامڪمل انگن اکرن جي وڏي مقدار کي ڪيئن سنڀالي انتهائي صحيح نظريو تيار ڪيو؛ اهڙيءَ ريت هن سائنسي طريقي جي ترقيءَ لاءِ بنياد وڌو.[55]

گليليو جي تصنيف Two New Sciences ۽ يوهانس ڪيپلر جي New Astronomy جا عنوان ئي ان تبديليءَ واري ماحول کي ظاهر ڪن ٿا، جيڪو 17هين صديءَ ۾ پيدا ٿيو، جڏهن فطرت جي تحقيق لاءِ نون طريقن جي حق ۾ ارسطوي طريقن کان پري وڃڻ شروع ٿيو.[56] هن تبديلي کي مقبول ڪرڻ ۾ بيڪن اهم ڪردار ادا ڪيو. هن دليل ڏنو ته انسان کي فن ۽ سائنسن وسيلي فطرت تي ضابطو حاصل ڪرڻ گهرجي.[57] سندس خيال موجب انساني زندگي کي ”دريافتن ۽ قوتن“ سان مالا مال ٿيڻ گهرجي.[58] هن قدرتي فلسفي کي شين جي سببن ۽ ڳجهن حرڪتن جي ڄاڻ ۽ انساني صلاحيتن جي حدن کي وڌائڻ واري علم طور بيان ڪيو.[56] بيڪن تجويز ڏني ته سائنسي تحقيق کي رياست جي سهڪار سان هلايو وڃي ۽ سائنسدان گڏيل تحقيق ڪن؛ ان وقت اهڙو تصور پنهنجي وسعت ۽ مقصدن جي لحاظ کان غير معمولي هو.[58]

قدرتي فلسفي جا عالم فطرت کي آهستي آهستي اهڙي مشيني نظام طور ڏسڻ لڳا، جنهن کي هڪ پيچيده گهڙيال وانگر ٽڪرن ۾ ورهائي سمجهي سگهجي.[59] آئزڪ نيوٽن، ايوانجيليسٽا ٽوريچيلي، فرانچيسڪو ريڊي، ايڊم ماريوٽ، جان-باپتست ڊينس ۽ جيڪ روهالٽ جهڙن عالمن پاڻيءَ جي وهڪري، باروميٽر وسيلي وايومنڊلي دٻاءُ جي ماپ ۽ خودبخود پيدائش جي نظريي جي ترديد بابت تجربا ڪيا.[60] سائنسي انجمنون ۽ سائنسي رسالا وجود ۾ آيا ۽ ڇاپي جي مشين وسيلي وڏي پيماني تي پکڙيا، جنهن سائنسي انقلاب کي وڌيڪ تيز ڪيو.[61]

1687ع ۾ نيوٽن پنهنجي دي ميٿميٽيڪل پرنسيپلز آف نيچرل فلاسافي، جنهن کي پرنسيپيا ميٿميٽيڪا پڻ چيو وڃي ٿو، شايع ڪيو. هن ڪتاب ۾ اهڙن طبعي قانونن جو بنياد وڌو ويو، جيڪي 19هين صديءَ تائين سائنس ۾ بنيادي حيثيت رکندا رهيا.[62]

اينڊريو ڪننگهم، پيري وليمز ۽ فلورس ڪوهن سميت ڪجهه جديد عالمن جو خيال آهي ته قدرتي فلسفي کي صحيح معنيٰ ۾ ”سائنس“ نه سڏڻ گهرجي ۽ حقيقي سائنسي تحقيق صرف سائنسي انقلاب سان شروع ٿي.[63][حوالو گهربل] ڪوهن موجب، ”قدرتي فلسفو“ نالي هڪ وسيع علمي ڍانچي کان سائنس جي آزادي سائنسي انقلاب جي بنيادي خاصيتن مان هڪ هئي.[63] ان جي ابتڙ ايڊورڊ گرانٽ سميت ڪجهه سائنس جي مورخن جو خيال آهي ته 17هين، 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ ڦهلجندڙ سائنسي انقلاب تڏهن ممڪن ٿيو، جڏهن بصريات، ميڪانيات ۽ فلڪيات جهڙين درست سائنسن ۾ سکيل اصولن کي قدرتي فلسفي جي سوالن تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو ويو.[63] گرانٽ موجب نيوٽن فطرت جو رياضياتي بنياد، يعني اهي اڻبدل قانون جن جي فطرت تابعداري ڪري ٿي، ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت پهريون ڀيرو قدرتي فلسفي ۽ رياضيءَ کي منظم نموني گڏ ڪري جديد طبعيات جي شروعاتي صورت پيدا ڪئي.[64]

آئزڪ نيوٽن کي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن سائنسدانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

17هين صديءَ ۾ زور وٺندڙ سائنسي انقلاب ارسطوي تحقيق جي طريقن کان هڪ نمايان جدائي هئي.[65] ان جي اهم اڳڀراين مان هڪ فطرت جي تحقيق لاءِ سائنسي طريقو استعمال ڪرڻ هو. انگ اکر گڏ ڪيا ويندا هئا ۽ ورجائي سگهجندڙ ماپون تجربن ۾ ڪيون وينديون هيون.[66] پوءِ سائنسدان تجربن جي نتيجن جي وضاحت لاءِ مفروضا ٺاهيندا هئا.[67] انهن مفروضن کي پوءِ ابطال پذيري جي اصول تحت پرکيو ويندو هو ته جيئن انهن جي درستگي جي جانچ ڪري سگهجي.[67] قدرتي سائنسن کي اڃا به قدرتي فلسفو چيو ويندو رهيو، پر سائنسي طريقي جي قبوليت سائنس کي فلسفياڻي قياس آرائيءَ کان اڳتي وٺي وئي ۽ فطرت جي مطالعي لاءِ وڌيڪ منظم طريقي کي متعارف ڪرايو.[65]

انگريز رياضي دان ۽ طبعيات دان نيوٽن سائنسي انقلاب جي بنيادي شخصيتن مان هڪ هو.[68] ڪوپرنيڪس، براهي ۽ ڪيپلر جي فلڪياتي اڳڀراين تي ڪم ڪندي نيوٽن آفاقي ڪشش ثقل جو قانون ۽ حرڪت جا قانون اخذ ڪيا.[69] اهي قانون ڌرتيءَ تي ۽ خلاءَ ۾ ٻنهي هنڌن تي لاڳو ٿيندا هئا ۽ اهڙيءَ ريت مادي دنيا جي انهن ٻن حصن کي هڪ ئي قانوني ڍانچي هيٺ آندو، جن کي اڳ الڳ طبعي اصولن تحت ڪم ڪندڙ سمجهيو ويندو هو.[70] مثال طور، نيوٽن ڏيکاريو ته ويرون چنڊ جي ڪشش ثقل سبب پيدا ٿين ٿيون.[71] نيوٽن جي هڪ ٻي اهم اڳڀرائي اها هئي ته هن رياضيءَ کي قدرتي مظاهرن جي وضاحت لاءِ هڪ طاقتور اوزار بڻايو.[72] جيتوڻيڪ قدرتي فلسفي جا عالم گهڻي عرصي کان رياضيءَ کي ماپ ۽ تجزيي لاءِ استعمال ڪندا هئا، پر نيوٽن کان اڳ ان جا اصول فطرت ۾ سبب ۽ نتيجي کي سمجهائڻ لاءِ اهڙي منظم نموني استعمال نه ٿيندا هئا.[72]

18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ چارلس-اگسٽن ڊي ڪولومب، اليساندرو وولٽا ۽ مائيڪل فريڊي جهڙن سائنسدانن برق مقناطيسيت، يعني برقي بار رکندڙ ذرڙن جي مثبت ۽ منفي بارن سان لاڳاپيل قوتن جي مطالعي وسيلي نيوٽني ميڪانيات کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.[73] فريڊي تجويز ڏني ته فطرت جون قوتون اهڙن ميدانن ۾ ڪم ڪن ٿيون، جيڪي خلاءَ کي ڀرين ٿا.[74] ميدان جو تصور نيوٽني ڪشش ثقل جي ”فاصلي تان عمل“ واري تصور کان مختلف هو، جنهن ۾ ٻن جسمن جي وچ ۾ ڪنهن وسيلي کانسواءِ سڌي ڪشش تصور ڪئي ويندي هئي.[74] 19هين صديءَ ۾ جيمس ڪلارڪ ميڪسويل انهن دريافتن کي هڪ منظم برق حرڪياتي نظريي ۾ گڏ ڪيو.[73] رياضياتي مساواتن ۽ تجربن ذريعي ميڪسويل ڏيکاريو ته خلاءَ ۾ برقي بار سان لاڳاپيل ميدان موجود آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا ۽ برقي مقناطيسي لهرن جي منتقليءَ جو ذريعو بڻجن ٿا.[73]

سائنسي انقلاب دوران ڪيميا ۾ پڻ اهم اڳڀرايون ٿيون. فرانسيسي ڪيميا دان انتوان لاووازيي فلاجسٽن نظريو رد ڪيو، جنهن موجب شيون سڙڻ وقت ”فلاجسٽن“ نالي مادو هوا ۾ ڇڏين ٿيون.[74] جوزف پريسٽلي 18هين صديءَ ۾ آڪسيجن دريافت ڪئي، جڏهن ته لاووازيي ثابت ڪيو ته ساڙ آڪسائيڊيشن جو نتيجو آهي.[74] هن 33 عنصرن جي هڪ جدول پڻ تيار ڪئي ۽ جديد ڪيميائي نالي سازيءَ جي بنيادن کي ترتيب ڏنو.[74]

18هين صديءَ ۾ باقاعده حياتياتي سائنس اڃا شروعاتي مرحلي ۾ هئي، ۽ ان جو وڏو ڌيان قدرتي جاندارن جي درجابندي ۽ ترتيب تي هو. قدرتي تاريخ جي هن واڌ ۾ ڪارل لينيئس اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن 1735ع ۾ قدرتي دنيا لاءِ هڪ درجابندي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڃا تائين حياتياتي درجابنديءَ جي تاريخي بنيادن مان هڪ آهي. 1750ع واري ڏهاڪي ۾ لينيئس مختلف جنسن لاءِ ٻٽي سائنسي نالي جو طريقو متعارف ڪرايو.[75]

19هين صديءَ جون اڳڀرايون (1800–1900ع)

[سنواريو]
مائيڪلسن–مورلي تجربو ان خيال کي رد ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو ته روشني نوربردار ايٿر وسيلي سفر ڪري ٿي. 19هين صديءَ جي هن تصور جي جاءِ بعد ۾ البرٽ آئنسٽائن جي خاص اضافيت واري نظريي ورتي.

19هين صديءَ تائين سائنس جو مطالعو پيشاور عالمن ۽ ادارن جي دائري ۾ اچي چڪو هو. ان سان گڏ ”قدرتي فلسفي“ جي جاءِ آهستي آهستي وڌيڪ جديد اصطلاح قدرتي سائنس وٺڻ لڳو. لفظ سائنسدان وليم ويويل 1834ع ۾ ميري سومرويل جي ڪتاب On the Connexion of the Sciences تي لکيل جائزي ۾ گهڙيو.[76] تنهن هوندي به، هي لفظ ساڳئي صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين عام استعمال ۾ نه آيو.[77][78]

جديد قدرتي سائنس (1900ع–هاڻوڪو دور)

[سنواريو]

آمريڪي ڪيميا دان گلبرٽ اين. ليوس ۽ آمريڪي طبعي ڪيميا دان مرل رينڊل جي مشهور 1923ع واري درسي ڪتاب ٿرموڊائنامڪس اينڊ دي فري انرجي آف ڪيميڪل سبسٽنسز موجب،[79] قدرتي سائنس جون ٽي وڏيون شاخون بيان ڪيون ويون:

منطقي ۽ رياضياتي سائنسن کان سواءِ، قدرتي سائنس جون ٽي وڏيون شاخون اهڙيون آهن، جيڪي ٿورن بنيادي مفروضن مان وڏي پيماني تي نتيجا اخذ ڪرڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن: ميڪانيات، برق حرڪيات ۽ حرارتي حرڪيات.[80]

اڄڪلهه قدرتي سائنسن کي وڌيڪ عام طور ٻن وڏن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو: حياتي سائنسون، جهڙوڪ نباتيات ۽ حيوانيات، ۽ طبعي سائنسون، جن ۾ طبعيات، ڪيميا، فلڪيات ۽ ڌرتي سائنسون شامل آهن.

معيار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سائنس جو فلسفو

سائنس جي فلسفي جي ماهرن سائنسي ڪوششن کي غير سائنسي ڪوششن کان ڌار ڪرڻ لاءِ ڪيترائي معيار تجويز ڪيا آهن، جن ۾ ڪارل پوپر جو تڪراري ابطال پذيري وارو معيار پڻ شامل آهي.[81][82] صحت، درستگي ۽ معيار جي ضابطي جا طريقا، جهڙوڪ هم منصب جائزو ۽ نتيجن جي ورجاءَ پذيري، اڄوڪي عالمي سائنسي برادريءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ مڃيل معيارن مان آهن.[83][84]

قدرتي سائنس ۾، ناممڪن هجڻ بابت دعوائون اهڙي نموني قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيون وينديون آهن جو انهن کي چئلينج ئي نه ڪري سگهجي، بلڪه انهن کي تمام گهڻي امڪان سان درست سمجهي وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويندو آهي. اهڙي مضبوط قبوليت جو بنياد ڪنهن شيءِ جي واقع نه ٿيڻ بابت وسيع ثبوتن ۽ هڪ اهڙي بنيادي نظريي جي ميلاپ تي هوندو آهي، جيڪو اڳڪٿيون ڪرڻ ۾ تمام گهڻو ڪامياب رهيو هجي ۽ جنهن جا مفروضا منطقي طور ان نتيجي تائين پهچائين ته اها شيءِ ناممڪن آهي. قدرتي سائنس ۾ ناممڪن هجڻ واري دعويٰ کي ڪڏهن به قطعي طور ثابت نٿو ڪري سگهجي، پر هڪ ئي جوابي مثال جي مشاهدي سان ان کي رد ڪري سگهجي ٿو. اهڙو جوابي مثال سامهون اچڻ جي صورت ۾، ان نظريي جي انهن بنيادي مفروضن جو ٻيهر جائزو وٺڻو پوندو، جن مان ناممڪن هجڻ جو نتيجو اخذ ڪيو ويو هو.

قدرتي سائنس جون شاخون

[سنواريو]


فلڪيات

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو فلڪيات ۽ فلڪيات جو خاڪو#فلڪيات جون شاخون

فلڪيات هڪ قدرتي سائنس آهي، جيڪا آسماني جسمن ۽ مظاهرن جو مطالعو ڪري ٿي. ان جي مطالعي هيٺ ايندڙ جسمن ۾ سيارا، چنڊ، تارا، نيبولا، ڪهڪشائون ۽ پڇڙ تارا شامل آهن. فلڪيات ۾ ڌرتيءَ جي وايومنڊل کان ٻاهر ڪائنات ۾ موجود هر شيءِ جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجندڙ جسم پڻ شامل آهن. هي قديم ترين سائنسن مان هڪ آهي.

قديم تهذيبن جا فلڪيات دان رات جي آسمان جا منظم مشاهدا ڪندا هئا، جڏهن ته ان کان به گهڻو اڳ جي دورن سان واسطو رکندڙ فلڪياتي آثار مليا آهن. فلڪيات جا ٻه بنيادي قسم آهن: مشاهداتي فلڪيات ۽ نظرياتي فلڪيات. مشاهداتي فلڪيات جو ڌيان انگ اکر حاصل ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ تي هوندو آهي، جنهن ۾ بنيادي طور طبعيات جا اصول استعمال ڪيا ويندا آهن. ان جي ابتڙ، نظرياتي فلڪيات ۾ آسماني جسمن ۽ فلڪياتي مظاهرن جي وضاحت لاءِ ڪمپيوٽري يا تجزياتي نمونا تيار ڪيا ويندا آهن.

نظام شمسي جي ڏورانهن هنڌن جون تصويرون حاصل ڪرڻ لاءِ بنا عملي ۽ عملي وارا خلائي جهاز استعمال ڪيا ويا آهن؛ مثال طور اپالو 11 پاران چنڊ جي ڏورانهين پاسي موجود ڊيڊالس کڏ جو هي نظارو.

هي شعبو انهن آسماني جسمن ۽ مظهرن جي سائنس آهي، جيڪي ڌرتيءَ جي وايومنڊل کان ٻاهر پيدا ٿين ٿا. ان ۾ آسماني جسمن جي ارتقا، طبعيات، ڪيميا، موسميات، ارضيات ۽ حرڪت سان گڏوگڏ ڪائنات جي ٺهڻ ۽ ارتقا جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.

فلڪيات ۾ تارن، سيارن ۽ پڇڙ تارن جو مشاهدو، مطالعو ۽ نموناسازي شامل آهي. فلڪيات دانن پاران استعمال ٿيندڙ گهڻي معلومات ڏورانهين مشاهدي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه آسماني مظاهرن کي تجربيگاهن ۾ پڻ ٻيهر پيدا ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بين النجمي وچولي جي ماليڪيولي ڪيميا. فلڪيات جو طبعيات ۽ ڌرتي سائنس جي ڪجهه شعبن سان گهڻو لاڳاپو آهي. ان کان سواءِ فلڪي طبعيات، سياروي سائنس ۽ ڪائناتيات جهڙا بين الشعبائي ميدان، ۽ خلائي طبعيات ۽ فلڪي ڪيميا جهڙا لاڳاپيل شعبا پڻ موجود آهن.

آسماني جسمن ۽ مظاهرن جو مطالعو قديم زماني تائين وڃي پهچي ٿو، پر هن شعبي جو سائنسي طريقو 17هين صديءَ جي وچ ڌاري ترقي ڪرڻ لڳو. ان سلسلي ۾ هڪ اهم اڳڀرائي گليليو پاران رات جي آسمان جو وڌيڪ تفصيلي مشاهدو ڪرڻ لاءِ دوربين جو استعمال هو.

فلڪيات جو رياضياتي مطالعو نيوٽن پاران آسماني ميڪانيات ۽ ڪشش ثقل جي قانونن جي ترقيءَ سان اڳتي وڌيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪيپلر جهڙن اڳوڻن فلڪيات دانن جي ڪم بنياد فراهم ڪيو هو. 19هين صديءَ تائين طيف بين ۽ فوٽوگرافي جهڙن اوزارن جي متعارف ٿيڻ، وڌيڪ بهتر دوربينن ۽ پيشاور فلڪياتي رصدگاهن جي قيام سان فلڪيات هڪ باقاعده سائنس طور ترقي ڪري چڪي هئي.

حياتيات

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو حياتيات ۽ حياتيات جو خاڪو#حياتيات جون شاخون
بصر (Allium) جا گهرڙا گهرڙي چڪر جي مختلف مرحلن ۾. ڪنهن جاندار جي واڌ کي گهرڙي چڪر جي ضابطي وسيلي احتياط سان ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.

هي شعبو جاندارن سان لاڳاپيل مظاهرن جو مطالعو ڪندڙ مختلف علمي شعبن تي مشتمل آهي. مطالعي جو پيمانو ذيلي جزن جي حياتي طبعيات کان وٺي پيچيده ماحولياتي نظامن تائين ٿي سگهي ٿو. حياتيات ۾ جاندارن جي خاصيتن، درجابندي ۽ روين سان گڏوگڏ جنسن جي ٺهڻ ۽ انهن جي هڪ ٻئي ۽ ماحول سان لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.

نباتيات، حيوانيات ۽ طب جهڙن حياتياتي شعبن جون پاڙون قديم تهذيبن تائين پهچن ٿيون، جڏهن ته خرد حياتيات 17هين صديءَ ۾ خوردبين جي ايجاد کان پوءِ وجود ۾ آئي. تنهن هوندي به، 19هين صديءَ تائين حياتيات هڪ متحد سائنس نه بڻجي سگهي هئي. جڏهن سائنسدانن سڀني جاندارن ۾ گڏيل خاصيتون دريافت ڪيون، تڏهن انهن کي مجموعي طور مطالعو ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو ويو.

حياتيات جي اهم اڳڀراين ۾ جينيات جي دريافت، قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا، بيماريءَ جو جراثيمي نظريو ۽ گهرڙي يا نامياتي ماليڪيول جي سطح تي ڪيميا ۽ طبعيات جي طريقن جو استعمال شامل آهن.

جديد حياتيات کي جاندارن جي قسم ۽ مطالعي جي پيماني موجب مختلف ذيلي شعبن ۾ ورهايو ويو آهي. ماليڪيولي حياتيات زندگيءَ جي بنيادي ڪيميا جو مطالعو آهي، جڏهن ته گهرڙي حياتيات گهرڙي جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪو سموري زندگيءَ جو بنيادي تعميري جزو آهي. وڌيڪ مٿانهين سطح تي تشريح الاعضا ۽ افعال الاعضا ڪنهن جاندار جي اندروني بناوت ۽ ان جي ڪمن جو مطالعو ڪن ٿا، جڏهن ته ماحوليات مختلف جاندارن جي هڪ ٻئي سان لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ڪيميا

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪيميا ۽ ڪيميا جو خاڪو#ڪيميا جون شاخون
ڪيفين ماليڪيول جو هي ساختي فارمولو ڏيکاري ٿو ته ان جا ايٽم ڪهڙي نموني ترتيب ڏنل آهن. اهڙيون ساختي نمائندگيون نامياتي ڪيميا ۾ استعمال ٿين ٿيون، جيڪا ڪيميا جي هڪ اهم شاخ آهي.

ڪيميا مادي جو ايٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي سائنسي مطالعو آهي. اها بنيادي طور ايٽمن جي مجموعن، جهڙوڪ گيسن، ماليڪيولن، قلمن ۽ ڌاتن جو مطالعو ڪري ٿي. انهن مادن جي بناوت، شمارياتي خاصيتن، تبديلين ۽ ردعملن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ڪيميا ۾ انفرادي ايٽمن ۽ ماليڪيولن جي خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ لاڳاپن کي سمجهڻ پڻ شامل آهي، جيئن انهن کي وڏي پيماني تي استعمال ڪري سگهجي.

گهڻن ڪيميائي عملن جو سڌو سنئون تجربيگاهه ۾ مطالعو ڪري سگهجي ٿو، جنهن لاءِ مادن کي سنڀالڻ جون مختلف، ۽ اڪثر چڱيءَ طرح آزمودل، فني طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ انهن جي بنيادي عملن کي سمجهيو وڃي ٿو. ٻين قدرتي سائنسن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ واري ڪردار سبب ڪيميا کي اڪثر ”مرڪزي سائنس“ چيو ويندو آهي.

ڪيميا جي شروعاتي تجربن جون پاڙون ڪيمياگري ۾ هيون، جيڪا عقيدن جو اهڙو نظام هو جنهن ۾ صوفيانه خيالن کي مادي تجربن سان ملايو ويندو هو. جديد ڪيميا جي سائنس رابرٽ بوائل ۽ انتوان لاووازيي جي ڪم سان ترقي ڪرڻ لڳي. لاووازيي ڪميت جي بقا جو نظريو پيش ڪيو.

ڪيميائي عنصرن جي دريافت ۽ ايٽمي نظريي هن سائنس کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. محققن مادي جي حالتن، آئنن، ڪيميائي ڳانڍاپن ۽ ڪيميائي ردعملن بابت بنيادي ڄاڻ حاصل ڪئي. هن سائنس جي ڪاميابيءَ سان هڪ وسيع ڪيميائي صنعت پڻ وجود ۾ آئي، جيڪا هاڻي عالمي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

ڌرتي سائنس

[سنواريو]

ڌرتي سائنس، جنهن کي ارضي سائنس پڻ چيو وڃي ٿو، ڌرتيءَ سان لاڳاپيل سائنسن لاءِ هڪ وسيع اصطلاح آهي. انهن ۾ ارضيات، جاگرافي، ارضياتي طبعيات، ارضياتي ڪيميا، آبهوايات، برفانيات، آبيات، موسميات ۽ سامونڊي سائنس شامل آهن.

جيتوڻيڪ کان کني ۽ قيمتي پٿر تهذيب جي سموري تاريخ دوران انسان جي دلچسپيءَ جا موضوع رهيا آهن، پر انهن سان لاڳاپيل اقتصادي ارضيات ۽ معدنيات جهڙيون سائنسون 18هين صديءَ تائين ترقي نه ڪري سگهيون. ڌرتيءَ جو مطالعو، خاص طور قديم حياتيات، 19هين صديءَ ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي. 20هين صديءَ ۾ ارضياتي طبعيات جهڙن ٻين شعبن جي واڌ سان 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پليٽ ٽيڪٽونڪس جو نظريو وجود ۾ آيو، جنهن ڌرتي سائنسن تي اهڙو ئي اثر وڌو جهڙو حياتيات تي ارتقا جي نظريي وڌو هو. اڄ ڌرتي سائنسون پيٽروليم ۽ معدني وسيلن، آبهوا بابت تحقيق، ماحولياتي جائزي ۽ ماحولياتي بحالي سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهن.

وايومنڊلي سائنسون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وايومنڊلي سائنسون

جيتوڻيڪ وايومنڊلي سائنس کي ڪڏهن ڪڏهن ڌرتي سائنسن سان گڏ شمار ڪيو ويندو آهي، پر ان جي تصورن، طريقن ۽ عملن جي آزاد ترقي ۽ ان جي ڪيترن ئي ذيلي شعبن سبب ان کي قدرتي سائنس جي هڪ الڳ شاخ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. هي شعبو زميني سطح کان خلاءَ جي ڪناري تائين وايومنڊل جي مختلف تهن جي خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿو. مطالعي جو وقتي پيمانو هڪ ڏينهن کان وٺي صدين تائين ٿي سگهي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن هن شعبي ۾ ڌرتيءَ کان سواءِ ٻين سيارن جي آبهوا جي نمونن جو مطالعو پڻ شامل ڪيو ويندو آهي.[85]

سامونڊي سائنس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سامونڊي سائنس

سمنڊن جو باقاعده سائنسي مطالعو 19هين صديءَ ۾ شروع ٿيو. قدرتي سائنس جي هڪ شعبي طور هي نسبتاً نئون آهي، پر ان بابت الڳ تعليمي پروگرام هاڻي مختلف خصوصي شعبا پيش ڪن ٿا. جيتوڻيڪ هن شعبي کي ڌرتي سائنسن، بين الشعبائي سائنسن يا هڪ آزاد علمي شعبي طور درجابندي ڪرڻ بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن، پر هن شعبي جا گهڻا جديد ماهر ان ڳالهه سان متفق آهن ته اهو ايترو ترقي ڪري چڪو آهي جو هاڻي ان جا پنهنجا نمونا ۽ تحقيقي طريقا موجود آهن.[86]

سياروي سائنس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سياروي سائنس

سياروي سائنس، يا سيارويات، سيارن جو سائنسي مطالعو آهي، جنهن ۾ ڌرتيءَ جهڙا سيارا ۽ ٻين قسمن جا سيارا، جهڙوڪ گيسي ديو ۽ برفاني ديو شامل آهن. سياروي سائنس ٻين آسماني جسمن، جهڙوڪ بونا سيارا، چنڊ، ننڍا سيارا ۽ پڇڙ تارا پڻ مطالعي هيٺ آڻي ٿي. هن شعبي جو گهڻو ڌيان نظام شمسي تي رهيو آهي، پر تازو ان جو دائرو نظام شمسي کان ٻاهر جي سيارن، خاص طور ڌرتيءَ جهڙن سيارن، تائين وڌيو آهي. هي شعبو خرد شهابي ذرڙن کان وٺي گيسي ديو سيارن تائين مختلف جسمن جي بناوت، حرڪت، پيدائش، پاڻ ۾ لاڳاپن ۽ تاريخ جو مطالعو ڪري ٿو.

سياروي سائنس هڪ بين الشعبائي ميدان آهي، جنهن جون پاڙون فلڪيات ۽ ڌرتي سائنس ۾ آهن. هن ۾ سياروي ارضيات، ڪائناتي ڪيميا، وايومنڊلي سائنس، طبعيات، سامونڊي سائنس، آبيات، نظرياتي سيارويات، برفانيات ۽ نظام شمسي کان ٻاهر جي سيارن جو علم شامل آهن. ان سان لاڳاپيل شعبن ۾ خلائي طبعيات شامل آهي، جيڪا نظام شمسي جي جسمن تي سج جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، ۽ فلڪي حياتيات پڻ شامل آهي.

سياروي سائنس مشاهداتي ۽ نظرياتي ٻن پاڻ ۾ ڳنڍيل شاخن تي مشتمل آهي. مشاهداتي تحقيق ۾ خلائي ڳولا، خاص طور ڏورانهين احساس استعمال ڪندڙ روبوٽڪ خلائي جهازن جا مشن، ۽ ڌرتيءَ تي موجود تجربيگاهن ۾ تقابلي تجرباتي ڪم شامل آهن. نظرياتي شاخ ۾ وڏي پيماني تي رياضياتي نموناسازي ۽ ڪمپيوٽري نقل استعمال ٿين ٿا.

سياروي سائنسدان عام طور يونيورسٽين يا تحقيقي مرڪزن جي فلڪيات، طبعيات يا ڌرتي سائنسن جي شعبن سان لاڳاپيل هوندا آهن، جيتوڻيڪ دنيا ۾ سياروي سائنس جا مخصوص ادارا پڻ موجود آهن. هن شعبي ۾ پيشاور زندگي اختيار ڪندڙ ماڻهو عام طور ڌرتي سائنسن، فلڪيات، فلڪي طبعيات، ارضياتي طبعيات يا طبعيات مان ڪنهن هڪ شعبي ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ سياروي سائنس ۾ تحقيق تي ڌيان ڏين ٿا. هر سال وڏيون سائنسي گڏجاڻيون منعقد ٿين ٿيون ۽ ڪيترائي هم منصب جائزي وارا علمي رسالا سياروي سائنس جي مختلف تحقيقي موضوعن کي ڍڪين ٿا. ڪجهه سياروي سائنسدان خانگي تحقيقي مرڪزن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا ۽ گڏيل تحقيقي منصوبن ۾ حصو وٺن ٿا.

طبعيات

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو طبعيات ۽ طبعيات جو خاڪو#طبعيات جون شاخون
هڪ ارتعاش ڪندڙ برقي ٻه قطبو جي تابڪاري واري رويي کي x-z هم آهنگين تي گراف جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو. ان جون رياضياتي وضاحتون برق مقناطيسيت ۾ معياري مسئلا آهن، جيڪا طبعيات جي هڪ اهم شاخ آهي.

طبعيات ڪائنات جي بنيادي جزن، انهن پاران هڪ ٻئي تي لڳايل قوتن ۽ انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن، ۽ انهن عملن مان پيدا ٿيندڙ نتيجن جو مطالعو ڪري ٿي. طبعيات کي عام طور هڪ بنيادي سائنس سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻيون سڀ قدرتي سائنسون ان جي اصولن ۽ قانونن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ انهن جي تابع آهن. اصولن کي ترتيب ڏيڻ ۽ مقداري صورت ڏيڻ لاءِ طبعيات گهڻو ڪري رياضي، خاص طور حسابان، کي منطقي ڍانچي طور استعمال ڪري ٿي.

ڪائنات جي اصولن جي مطالعي جي تاريخ تمام پراڻي آهي ۽ ان جو وڏو حصو سڌي مشاهدي ۽ تجربن مان نڪتل آهي. ڪائنات تي حڪمراني ڪندڙ قانونن بابت نظرين جي جوڙجڪ شروعاتي دور کان ئي طبعيات جي مطالعي جو مرڪزي حصو رهي آهي. وقت سان گڏ فلسفو آهستي آهستي منظم ۽ مقداري تجرباتي جاچ ۽ مشاهدي کي تصديق جي بنيادي ذريعي طور جاءِ ڏيڻ لڳو.

طبعيات جي تاريخ ۾ اهم اڳڀراين ۾ آئزڪ نيوٽن جو آفاقي ڪشش ثقل جو نظريو ۽ ڪلاسيڪي ميڪانيات، بجلي ۽ ان جي مقناطيسيت سان لاڳاپي جي سمجهه، آئنسٽائن جا خاص ۽ عام اضافيت جا نظريا، حرارتي حرڪيات جي ترقي ۽ ايٽمي توڙي ذيلي ايٽمي طبعيات جو ڪوانٽم ميڪانيڪي نمونو شامل آهن.

طبعيات جو ميدان تمام وسيع آهي ۽ ان ۾ ڪوانٽم ميڪانيات، نظرياتي طبعيات، اطلاقي طبعيات ۽ بصريات جهڙا مختلف شعبا شامل ٿي سگهن ٿا. جديد طبعيات ڏينهون ڏينهن وڌيڪ تخصصي ٿيندي پئي وڃي، جنهن ۾ محقق عام طور ڪنهن مخصوص شعبي تي ڌيان ڏين ٿا، جڏهن ته آئزڪ نيوٽن، البرٽ آئنسٽائن ۽ ليف لانڊائو جهڙا اڳوڻا سائنسدان ڪيترن ئي مختلف شعبن ۾ ڪم ڪندا هئا.

قدرتي سائنسن جا ذيلي شعبا

[سنواريو]


حياتي ۽ ماحول جون سائنسون

[سنواريو]

بايوڪيمسٽري (حياتي ڪيميا)


ڌرتي ۽ ڪائنات جون سائنسون

[سنواريو]


مادي جون سائنسون

[سنواريو]


بين الشعبائي اڀياس

[سنواريو]

قدرتي سائنس جي مختلف شعبن وچ ۾ حدون هميشه بلڪل واضح نه هونديون آهن، ۽ ڪيترائي اهڙا ميدان آهن جيڪي هڪ کان وڌيڪ شعبن سان لاڳاپيل آهن. طبعيات ٻين قدرتي سائنسن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جنهن جا مثال فلڪي طبعيات، ارضياتي طبعيات، ڪيميائي طبعيات ۽ حياتي طبعيات آهن. ساڳيءَ ريت ڪيميا جو اثر حياتياتي ڪيميا، طبعي ڪيميا، ارضياتي ڪيميا ۽ فلڪي ڪيميا جهڙن شعبن ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

اهڙي بين الشعبائي علم جو هڪ نمايان مثال ماحولياتي سائنس آهي، جيڪا ڪيترين قدرتي سائنسن مان علم حاصل ڪري ٿي. هي شعبو ماحول جي طبعي، ڪيميائي، ارضياتي ۽ حياتياتي جزن وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو، خاص طور انساني سرگرمين جي اثرن ۽ انهن جي حياتي تنوع ۽ پائيداري تي پوندڙ نتيجن تي ڌيان ڏئي ٿو. ماحولياتي سائنس اقتصاديات، قانون ۽ سماجي سائنسن جهڙن ٻين شعبن مان پڻ علم ۽ ماهريت حاصل ڪري ٿي.

سامونڊي سائنس پڻ اهڙو ئي بين الشعبائي ميدان آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ڪيترين مختلف سائنسن جا طريقا ۽ علم گڏ ٿين ٿا. سامونڊي سائنس اڳتي وڌيڪ مخصوص گڏيل شعبن ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ طبعي سامونڊي سائنس ۽ سامونڊي حياتيات. جيئن ته سامونڊي ماحولياتي نظام تمام وسيع ۽ گهڻ رخو آهي، تنهنڪري سامونڊي حياتيات پڻ ڪيترن ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهي، جن مان ڪجهه مخصوص جنسن جي مطالعي تي ڌيان ڏين ٿا.

ڪجهه بين الشعبائي شعبا اهڙا به آهن، جن ۾ مطالعي هيٺ مسئلن جي نوعيت سبب حد کان وڌيڪ تخصص جي ابتڙ گڏيل علم تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، ڪجهه گڏيل اطلاق وارن شعبن ۾ هڪ کان وڌيڪ ميدانن جا ماهر سائنسي بحث ۽ تحقيق جو لازمي حصو هوندا آهن. اهڙن شعبن ۾ نانو سائنس، فلڪي حياتيات ۽ پيچيده نظامن جي معلوماتيات شامل آهن.

مواد جي سائنس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مواد جي سائنس
مواد جي سائنس جو بنيادي نمونو، چؤسطحي شڪل ۾ ڏيکاريل، جنهن ۾ بناوت، پروسيسنگ، ڪارڪردگي ۽ خاصيتن جا لاڳاپا ظاهر ڪيا ويا آهن.

مواد جي سائنس هڪ نسبتاً نئون ۽ بين الشعبائي علمي ميدان آهي، جيڪو مادي ۽ ان جي خاصيتن جي مطالعي سان گڏ نون موادن جي دريافت ۽ تياريءَ سان واسطو رکي ٿو. هي شعبو شروعاتي طور ڌاتوڪاري مان ترقي ڪئي، پر وقت سان مادن ۽ ٺوس شين جي خاصيتن جو مطالعو هر قسم جي مواد تائين پکڙجي ويو. هن شعبي ۾ ڌاتن، سيرامڪ، مصنوعي پوليمرن ۽ ٻين ڪيترن موادن جي ڪيميا، طبعيات ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل استعمالن جو مطالعو شامل آهي. مواد جي سائنس جو بنيادي مقصد ڪنهن مواد جي بناوت ۽ ان جي خاصيتن وچ ۾ لاڳاپو سمجهڻ آهي.

مواد جي سائنس جديد سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تحقيق جي اڳين صفن وارن شعبن مان هڪ آهي. اها فارنزڪ انجنيئرنگ جو پڻ اهم حصو آهي، جنهن ۾ اهڙن موادن، شين، اڏاوتن يا جزن جي جاچ ڪئي ويندي آهي جيڪي ناڪام ٿين، صحيح نموني ڪم نه ڪن يا جن جي خرابيءَ سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. اها ناڪاميءَ جي تجزيي لاءِ پڻ بنيادي اهميت رکي ٿي، جنهن ذريعي مثال طور مختلف هوائي حادثن جا سبب سمجهي سگهجن ٿا. اڄ جي ڪيترن اهم سائنسي مسئلن جو هڪ سبب موجود موادن جون حدون آهن، تنهنڪري هن شعبي ۾ ٿيندڙ اڳڀرائي مستقبل جي ٽيڪنالاجيءَ تي وڏو اثر وجهي سگهي ٿي.

مواد جي سائنس جو بنياد مادن جي بناوت جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان کي انهن جي خاصيتن سان ڳنڍڻ تي آهي. بناوت ۽ خاصيتن جي هن لاڳاپي کي سمجهڻ کان پوءِ مواد جا سائنسدان ڪنهن مخصوص استعمال ۾ مادي جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺي سگهن ٿا. ڪنهن مادي جي بناوت ۽ نتيجي طور ان جي خاصيتن کي طئي ڪندڙ اهم عنصر ان جا ڪيميائي جزا ۽ اهو طريقو آهن، جنهن سان ان کي آخري شڪل تائين پروسيس ڪيو ويو آهي. اهي خاصيتون گڏجي حرارتي حرڪيات ۽ حرڪياتي علم جي قانونن سان لاڳاپيل ٿي مادي جي خرد بناوت ۽ ان جي خاصيتن کي طئي ڪن ٿيون.

تعليمي نصاب ۾ اھميت

[سنواريو]

فرانس جي تعليمي نظام ۾

[سنواريو]
  • اصطلاح «قدرتي سائنسون» فرانسيسي ٻوليءَ ۾ سائنسن جي وڌيڪ وسيع مجموعي کي شامل ڪري ٿو، جنهن ۾ خاص طور طبعيات ۽ ڪيميا پڻ شامل آهن. هي اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن رياضي جهڙين «تجريدي سائنسن» جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛
  • اصطلاح «قدرتي تاريخ»، قدرتي علم جي هم معنيٰ طور، فرانس جي اسڪولي تعليم ۾ تمام گهٽ يا شايد ڪڏهن به استعمال نه ٿيو آهي. تنهن هوندي به، يونيورسٽي جي تعليم ۾ هي اصطلاح سائنس جي تاريخ جهڙن شعبن ۽ انهن ادارن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيڪي تحقيق ۽ تعليم ٻنهي سان لاڳاپيل آهن، جيئن فرانس جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Definitions of the Natural Science". uopeople.edu. 10 June 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Lagemaat 2006, p. 283.
  3. ↑ Gauch, Hugh G. (2003). Scientific Method in Practice (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 71–73. ISBN 978-0-521-01708-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-12-13 تي محفوظ ڪيل. 2015-07-02 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Oglivie 2008, pp. 1–2.
  5. ↑ "Natural History". Princeton University WordNet. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان March 3, 2012 تي محفوظ ڪيل. October 21, 2012 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 Grant 2007, p. 1.
  7. ↑ Grant 2007, p. 2.
  8. ↑ Grant 2007, pp. 2–3.
  9. ↑ Magner 2002, p. 3.
  10. ↑ Magner 2002, pp. 3–4.
  11. ↑ Magner 2002, p. 4.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 Magner 2002, p. 5.
  13. 1 2 Grant 2007, p. 8.
  14. ↑ Barr 2006, p. 2.
  15. 1 2 Barr 2006, p. 3.
  16. ↑ Grant 2007, pp. 21–22.
  17. ↑ Grant 2007, pp. 27–28.
  18. ↑ Grant 2007, pp. 33–34.
  19. ↑ Grant 2007, p. 34.
  20. ↑ Grant 2007, pp. 34–35.
  21. ↑ Grant 2007, pp. 37–39, 53.
  22. ↑ Grant 2007, p. 52.
  23. ↑ Grant 2007, p. 95.
  24. ↑ Grant 2007, pp. 54, 59.
  25. ↑ Grant 2007, p. 103.
  26. ↑ Grant 2007, pp. 61–66.
  27. ↑ "John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics, pp". homepages.wmich.edu. اصل نسخو مان 2016-01-11 تي محفوظ ڪيل. 2018-04-25 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Wildberg, Christian (8 March 2018). Zalta, Edward N. (مرتب). The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2023 تي حاصل ڪيل – Stanford Encyclopedia of Philosophy وسيلي.
  29. ↑ Lindberg, David. (1992) The Beginnings of Western Science. University of Chicago Press. Page 162.
  30. ↑ Barr 2006, p. 11.
  31. ↑ Barr 2006, pp. 11–12.
  32. ↑ Grant 2007, pp. 95, 130.
  33. ↑ Grant 2007, p. 106.
  34. ↑ Grant 2007, pp. 106–107.
  35. 1 2 Grant 2007, p. 115.
  36. 1 2 Grant 2007, p. 130.
  37. 1 2 Grant 2007, p. 143.
  38. 1 2 3 Grant 2007, p. 155.
  39. 1 2 Grant 2007, p. 156.
  40. ↑ Grant 2007, pp. 156–157.
  41. 1 2 Grant 2007, p. 158.
  42. ↑ Grant 2007, pp. 159–163.
  43. ↑ Grant 2007, p. 234.
  44. ↑ Grant 2007, pp. 236–237.
  45. ↑ Grant 2007, pp. 170–178.
  46. ↑ Grant 2007, pp. 189–190.
  47. ↑ Grant 2007, pp. 239–240.
  48. ↑ Grant 2007, pp. 241–243.
  49. ↑ Grant 2007, pp. 246–247.
  50. ↑ Grant 2007, p. 251.
  51. ↑ Grant 2007, p. 252.
  52. 1 2 Grant 2007, p. 274.
  53. ↑ Grant 2007, p. 274–275.
  54. ↑ Grant 2007, pp. 276–277.
  55. ↑ Gould, Alan (24 September 2016). "Johannes Kepler: His Life, His Laws and Times". NASA. اصل نسخو مان 24 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  56. 1 2 Grant 2007, p. 278.
  57. ↑ Grant 2007, pp. 278–279.
  58. 1 2 Grant 2007, p. 279.
  59. ↑ Grant 2007, pp. 280–285.
  60. ↑ Grant 2007, pp. 280–290.
  61. ↑ Grant 2007, pp. 280–295.
  62. ↑ Grant 2007, pp. 304–306.
  63. 1 2 3 Grant 2007, p. 307.
  64. ↑ Grant 2007, pp. 317–318.
  65. 1 2 Barr 2006, p. 26.
  66. ↑ Barr 2006, pp. 26–27.
  67. 1 2 Barr 2006, p. 27.
  68. ↑ Barr 2006, p. 33.
  69. ↑ Barr 2006, pp. 33–35.
  70. ↑ Barr 2006, p. 35.
  71. ↑ Barr 2006, p. 36.
  72. 1 2 Barr 2006, p. 37.
  73. 1 2 3 Barr 2006, p. 48.
  74. 1 2 3 4 5 Barr 2006, p. 49.
  75. ↑ Mayr 1982, pp. 171–179.
  76. ↑ Holmes, R (2008). The age of wonder: How the romantic generation discovered the beauty and terror of science. London: Harper Press. ص. 449. ISBN 978-0-00-714953-7.
  77. ↑ Ross, Sydney (1962). "Scientist: The story of a word". Annals of Science 18 (2): 65–85. doi:10.1080/00033796200202722. ISSN 0003-3790. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00033796200202722.
  78. ↑ Whewell, William (2024-10-28). 'Review of On The Connexion of the Physical Sciences by Mrs Somerville' (1834) (انگريزي ۾). Taylor & Francis. ص. 353–370. doi:10.4324/9781003548249-15. ISBN 978-1-003-54824-9.
  79. ↑ Lewis, Gilbert N.; Randall, Merle (1923). Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances. later Printing edition (First ڇاپو). McGraw-Hill Book Company. ASIN B000GSLHZS.
  80. ↑ Huggins, Robert A. (2010). Energy storage (Online-Ausg. ڇاپو). New York: Springer. ص. 13. ISBN 978-1-4419-1023-3.
  81. ↑ "Criterion of falsifiability | Falsificationism, Popper, Hypotheses | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2025-09-12 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Thornton, Stephen (1997-11-13). "Karl Popper". Stanford Encyclopedia of Philosophy. December 23, 2025 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ Fidler, Fiona; Wilcox, John (2018-12-03). "Reproducibility of Scientific Results" (en ۾). Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/ENTRIES/scientific-reproducibility/index.html.
  84. ↑ Gundersen, Odd Erik (2021-03-29). "The fundamental principles of reproducibility". Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences 379 (2197). doi:10.1098/rsta.2020.0210. PMID 33775150. Bibcode: 2021RSPTA.37900210G. https://royalsocietypublishing.org/doi/full/10.1098/rsta.2020.0210.
  85. ↑ "Planetary & Exoplanetary Atmospheres". Jet Propulsion Laboratory. National Aeronautic Space Administration. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2023 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "Copernicus Ocean State Report, issue 6". Journal of Operational Oceanography 15 (sup1): 1–220. 2022-08-31. doi:10.1080/1755876x.2022.2095169. ISSN 1755-876X. https://doi.org/10.1080/1755876x.2022.2095169.
  87. ↑ سانچو:Ouvrage
  88. ↑ سانچو:Ouvrage
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=فطري_سائنس&oldid=402197" تان ورتل