مواد ڏانھن هلو

فطري تاريخ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


ايفرائيم چيمبرز جي 1728ع واري سائڪلوپيڊيا مان قدرتي تاريخ جون ڪاريون ۽ اڇيون جدولون.

قدرتي تاريخ تحقيق جو هڪ شعبو آهي، جنهن ۾ جاندار، جن ۾ جانور، فنجائي ۽ ٻوٽا شامل آهن، سندن قدرتي ماحول ۾ اڀياس ڪيا وڃن ٿا؛ هن شعبي ۾ اڀياس جا طريقا تجرباتي طريقن جي ڀيٽ ۾ مشاهداتي طريقن ڏانهن وڌيڪ مائل هوندا آهن. قدرتي تاريخ جو اڀياس ڪندڙ شخص قدرتي ماهر يا قدرتي مؤرخ سڏبو آهي.

قدرتي تاريخ سائنسي تحقيق کي پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿي، پر رڳو ان تائين محدود ناهي.[1] ان ۾ قدرتي شين يا جاندارن جي ڪنهن به زمري جو منظم اڀياس شامل آهي،[2] تنهنڪري جيتوڻيڪ ان جي شروعات قديم يوناني-رومي دنيا ۽ وچئين دور جي عرب دنيا ۾ ٿيندڙ اڀياسن کان ٿي ۽ اها اڳتي هلي يورپي نشاة ثانيه جي انهن قدرتي ماهرن تائين پهتي، جيڪي گهڻو ڪري الڳ ٿلڳ ڪم ڪندا هئا، پر اڄوڪي قدرتي تاريخ ڪيترن ئي خصوصي علمن کي پاڻ ۾ سموئيندڙ هڪ گھڻ-شعبائي ڇَٽي آهي؛ مثال طور، حياتيائي ارضيات جي نوعيت گهڻي حد تائين گھڻ-شعبائي آهي.

وصفون

[سنواريو]

1900ع کان اڳ

[سنواريو]
فرانس جو قومي قدرتي تاريخ عجائب گھر ۾ پيليوٿيريم ميگنم جي ڍانچي جي 1888ع واري تصوير (کاٻي پاسي) ۽ فوٽوگراف (ساڄي پاسي)

انگريزي اصطلاح "قدرتي تاريخ" (لاطيني historia naturalis جو ترجمي وارو قرض) جي معنيٰ وقت گذرڻ سان لڳاتار سوڙهي ٿيندي وئي آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ، لاڳاپيل اصطلاح "قدرت" جي معنيٰ وسيع ٿيندي وئي آهي (هيٺ تاريخ پڻ ڏسو).

قديم زماني ۾ "قدرتي تاريخ" بنيادي طور قدرت سان لاڳاپيل هر شيءِ کي پنهنجي دائري ۾ آڻيندي هئي، يا قدرت مان حاصل ڪيل مواد استعمال ڪندي هئي؛ مثال طور پليني بزرگ جو انهيءَ ئي نالي وارو انسائيڪلوپيڊيا، جيڪو ت. 77 to 79 AD ۾ ڇپيو، فلڪيات، جاگرافي، انسانن ۽ سندن ٽيڪنالاجي، طب ۽ وهم پرستي سان گڏوگڏ جانورن ۽ ٻوٽن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.[3]

وچئين دور جي يورپي عالمن علم کي ٻن مک ڀاڱن ۾ ورهايل سمجهيو: انسانيت جا علم (بنيادي طور اهي، جيڪي هاڻي ڪلاسيڪي علم سڏجن ٿا) ۽ الاهيات؛ جڏهن ته سائنس جو اڀياس گهڻو ڪري مشاهدي يا تجربي بدران لکڻين وسيلي ڪيو ويندو هو. نشاة ثانيه ۾ قدرت جو اڀياس ٻيهر جيئرو ٿيو ۽ جلد ئي علمي ڄاڻ جي ٽئين شاخ بڻجي ويو، جيڪا پاڻ وضاحتي قدرتي تاريخ ۽ قدرتي فلسفو، يعني قدرت جي تجزياتي اڀياس، ۾ ورهائجي وئي. جديد اصطلاحن ۾ قدرتي فلسفو لڳ ڀڳ جديد طبعيات ۽ ڪيميا جي برابر هو، جڏهن ته قدرتي تاريخ ۾ حياتيائي ۽ ارضي علم شامل هئا. ٻئي شعبا هڪٻئي سان گھڻو ويجھا لاڳاپيل هئا. شوقيه سائنسدانن جي عروج واري دور ۾ ڪيترن ئي ماڻهن ٻنهي شعبن ۾ حصو ورتو ۽ ٻنهي جا شروعاتي تحقيقي مقالا عام طور پيشور سائنسي سوسائٽين، جهڙوڪ رائل سوسائٽي ۽ فرانسيسي سائنس اڪيڊمي، جي گڏجاڻين ۾ پڙهيا ويندا هئا—اهي ٻئي ادارا 17هين صديءَ ۾ قائم ٿيا.

قدرتي تاريخ کي عملي مقصدن پڻ هٿي ڏني، جهڙوڪ لينيئس جي سويڊن جي اقتصادي حالت بهتر ڪرڻ واري خواهش.[4] اهڙيءَ طرح صنعتي انقلاب پڻ ڪارائتن معدني ذخيرن جي ڳولا ۾ مدد لاءِ ارضيات جي ترقيءَ کي هٿي ڏني.[5]

1900ع کان پوءِ

[سنواريو]
فرانس جي هڪ سرڪاري ثانوي اسڪول ۾ قدرتي تاريخ جو مجموعو

قدرتي تاريخ جون جديد وصفون مختلف شعبن ۽ ذريعن مان اچن ٿيون ۽ انهن مان ڪيتريون ئي وصفون هن شعبي جي ڪنهن خاص پهلوءَ تي زور ڏين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين گڏيل خاصيتن رکندڙ وصفن جي گهڻائي پيدا ٿي آهي. مثال طور، جيتوڻيڪ قدرتي تاريخ کي اڪثر مشاهدي جي هڪ طريقي ۽ اڀياس جي هڪ موضوع طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر ان کي علم جي ذخيري ۽ هڪ هنر يا عملي سرگرمي طور پڻ بيان ڪري سگهجي ٿو، جنهن ۾ مشاهدو ڪيل شيءِ جي ڀيٽ ۾ مشاهدو ڪندڙ تي وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.[6] هن شعبي جي وصفن جي گهڻائيءَ کي ان جي ڪمزوري ۽ طاقت ٻنهي طور تسليم ڪيو ويو آهي ۽ قدرتي تاريخ بابت تازو ڇپيل نظرين جي هڪ مجموعي ۾ عملي ماهرن پاران وصفن جو هڪ وسيع سلسلو پيش ڪيو ويو آهي.[7]

حياتيات جي ماهرن جون وصفون اڪثر جاندارن جي سندن ماحول ۾ سائنسي اڀياس تي ڌيان ڏين ٿيون، جيئن مارسٽن بيٽس جي هن وصف مان ظاهر ٿئي ٿو: "قدرتي تاريخ جانورن ۽ ٻوٽن—يعني جاندارن—جو اڀياس آهي. ... تنهنڪري، مان قدرتي تاريخ کي انفرادي سطح تي زندگيءَ جو اڀياس سمجهڻ پسند ڪريان ٿو—ٻوٽا ۽ جانور ڇا ڪن ٿا، اهي هڪٻئي ۽ پنهنجي ماحول سان ڪيئن ردعمل ڪن ٿا، ۽ اهي آباديُن ۽ برادرين جهڙن وڏن گروهن ۾ ڪيئن منظم ٿين ٿا"[8] ۽ ڊي. ايس. ولڪوو ۽ ٽي. آئزنر جي هن وڌيڪ جديد وصف ۾: "جاندارن جو ويجھڙائيءَ سان مشاهدو—سندن اصل، ارتقا، ورتاءُ ۽ ٻين جنسن سان سندن لاڳاپا".[9]

جاندارن جي سندن ماحول ۾ اڀياس تي اهو ڌيان ايڇ. ڊبليو. گرين ۽ جي. بي. لوسوس وٽ پڻ ملي ٿو: "قدرتي تاريخ ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته جاندار ڪٿي آهن ۽ پنهنجي ماحول ۾ ڇا ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻين جاندارن سان سندن لاڳاپا پڻ شامل آهن. اها اندروني حالتن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي به ان حد تائين پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿي، جيستائين اهي جاندارن جي عملن سان لاڳاپيل هجن".[10]

ڪجهه وصفون ان کان به اڳتي وڃن ٿيون ۽ ماضي توڙي حال ۾ جاندارن جي سندن ماحول ۾ سڌي مشاهدي تي زور ڏين ٿيون، جهڙوڪ جي. اي. بارٿولوميو جي هيءَ وصف: "قدرتي تاريخ جو شاگرد، يا قدرتي ماهر، ٻوٽن ۽ جانورن جو سڌو مشاهدو ڪري دنيا جو اڀياس ڪري ٿو. ڇاڪاڻ ته جاندار پنهنجي رهڻ واري ماحول کان عملي طور الڳ نٿا ٿي سگهن ۽ سندن بناوت ۽ ڪم کي سندن ارتقائي تاريخ ڄاڻڻ کان سواءِ مناسب نموني سمجهي نٿو سگهجي، تنهنڪري قدرتي تاريخ جي اڀياس ۾ پنڊپهڻن سان گڏوگڏ زميني بناوت ۽ طبعي ماحول جا ٻيا پهلو پڻ شامل آهن".[11]

قدرتي تاريخ جي ڪيترين ئي وصفن ۾ هڪ گڏيل عنصر وضاحتي جزو جي شموليت آهي، جيئن ايڇ. ڊبليو. گرين جي هن تازي وصف ۾ ڏسجي ٿو: "وضاحتي ماحوليات ۽ جانورن جي ورتاءَ جو علم".[12] ڪيترن ليکڪن قدرتي تاريخ جي وڌيڪ وسيع تصور جي حمايت ڪئي آهي، جن ۾ ايس. هرمن شامل آهي، جيڪو هن شعبي کي "ٻوٽن ۽ جانورن جو سندن قدرتي ماحول ۾ سائنسي اڀياس" قرار ڏئي ٿو. اهو انفرادي جاندار کان وٺي ماحولي سرشتي تائين تنظيمي سطحن سان لاڳاپيل آهي ۽ سڃاڻپ، حياتيءَ جي تاريخ، ورڇ، گهڻائي ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن تي زور ڏئي ٿو. ان ۾ اڪثر ۽ مناسب طور جمالياتي جزو پڻ شامل هوندو آهي"،[13] ۽ ٽي. فليشينر، جيڪو هن شعبي کي ان کان به وڌيڪ وسيع نموني "انسان کان سواءِ دنيا ڏانهن ارادي، مرڪوز ڌيان ۽ قبوليت جو هڪ عمل، جنهن جي رهنمائي ايمانداري ۽ درستگي ڪن ٿيون" طور بيان ڪري ٿو.[14] اهي وصفون فنن کي به قدرتي تاريخ جي دائري ۾ واضح طور شامل ڪن ٿيون ۽ بي. لوپيز جي بيان ڪيل وسيع وصف سان هم آهنگ آهن، جيڪو ايسڪيمو (انيوئٽ) ماڻهن جي قدرتي تاريخ واري ڄاڻ جو حوالو ڏيندي هن شعبي کي "ڪنهن منظرنامي جي صبر سان پڇا ڳاڇا" طور بيان ڪري ٿو.[15]

قدرتي تاريخ لاءِ هڪ ٿورو مختلف خاڪو، جيڪو موضوعن جي ساڳئي وسيع سلسلي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي اهم قدرتي تاريخ جي عجائب گھرن جي ڪم جي دائري مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ انهن ۾ اڪثر نباتيات ۽ حيوانيات سان گڏ علم الانسان، ارضيات، قديم حياتيات ۽ فلڪيات جا عنصر شامل هوندا آهن،[16][17] يا دنيا جا ثقافتي ۽ قدرتي ٻئي جزا شامل ڪيا ويندا آهن.[18]

تاريخ

[سنواريو]

قبل از تاريخ

[سنواريو]

مغربي سائنس جي ظهور کان اڳ، انسان غير انساني دنيا کي سمجهڻ جي مقامي طريقن ۾ سرگرم ۽ انتهائي ماهر هئا، جن کي هاڻي روايتي ماحولياتي ڄاڻ سڏيو وڃي ٿو. 21هين صديءَ جون قدرتي تاريخ جون وصفون هن سمجهه کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻين ٿيون، جيئن پريسڪاٽ، ايريزونا جي نيچرل هسٽري انسٽيٽيوٽ جي ٿامس فليشينر جي هيءَ وصف:

قدرتي تاريخ—انسان کان سواءِ دنيا ڏانهن ارادي، مرڪوز ڌيان ۽ قبوليت جو اهڙو عمل، جنهن جي رهنمائي ايمانداري ۽ درستگي ڪن ٿيون—انسان جو سڀ کان قديم لڳاتار جاري رهندڙ ڪم آهي. اسان جي جنس جي ارتقائي ماضيءَ ۾ قدرتي تاريخ جو عمل اسان جي بقا لاءِ ضروري هو، ڇاڪاڻ ته اهو انهن ٻوٽن ۽ جانورن جي عادتن ۽ وقتي چڪرن بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪندو هو، جن کي اسين کائي سگهندا هئاسين يا جيڪي اسان کي کائي سگهندا هئا. قدرتي تاريخ اڄ به انساني بقا ۽ خوشحاليءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. اها قدرتي علمن لاءِ تجرباتي بنياد مهيا ڪري دنيا جي ڪم ڪرڻ بابت اسان جي بنيادي سمجهه ۾ حصو وٺي ٿي ۽ سڌي توڙي اڻ سڌي نموني انساني جذباتي ۽ جسماني صحت ۾ به حصو وجهي ٿي، جنهن سان وڌيڪ صحتمند انساني برادريون وڌن ٿيون. اها تحفظ جي سڀني ڪوششن جو بنياد پڻ آهي، ڇاڪاڻ ته قدرتي تاريخ تحفظ جي سائنس کي ڄاڻ مهيا ڪرڻ سان گڏ انهن قدرن کي پڻ اتساهي ٿي، جيڪي اهڙين ڪوششن کي اڳتي وڌائين ٿا.[3]

قديم دور

[سنواريو]
ڇهين صديءَ جي ويانا ڊيوسڪورائڊس مخطوطي مان بليڪ بيري

مغربي سائنس جي اڳواڻ طور قدرتي تاريخ جي شروعات ارسطو ۽ ٻين قديم فلسفين سان ٿي، جن قدرتي دنيا جي گوناگونيت جو تجزيو ڪيو. پليني بزرگ قدرتي تاريخ کي دنيا ۾ ملندڙ هر شيءِ تي پکڙيل سمجهندو هو، جنهن ۾ جاندار شيون، ارضيات، فلڪيات، ٽيڪنالاجي، فن ۽ انسانيت شامل هئا.[19]

ڊي ميٽيريا ميڊيڪا 50ع کان 70ع جي وچ ۾ يوناني نسل جي رومي طبيب پيڊانيوس ڊيوسڪورائڊس لکيو. اهو نشاة ثانيه تائين 1,500 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وڏي پيماني تي پڙهيو ويندو رهيو، جنهن کان پوءِ ان جي جاءِ ٻين ڪتابن ورتي؛ اهڙيءَ طرح اهو قدرتي تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين اثرائتن رهندڙ ڪتابن مان هڪ آهي.

قديم يونانين کان وٺي ڪارل لينيئس ۽ 18هين صديءَ جي ٻين قدرتي ماهرن جي ڪم تائين، قدرتي تاريخ جو هڪ اهم تصور scala naturae يا وجود جي عظيم زنجير هو، جنهن ۾ معدنيات، ٻوٽن، جانورن جي وڌيڪ ابتدائي صورتن ۽ وڌيڪ پيچيده حياتيائي صورتن کي مبينا طور وڌندڙ ڪمال جي هڪ سڌي پيماني تي ترتيب ڏنو ويندو هو، جنهن جي چوٽيءَ تي اسان جي جنس رکيل هئي.[20]

وچيون دور

[سنواريو]

يورپ ۾ وچئين دور دوران قدرتي تاريخ بنيادي طور ساڳي حالت ۾ رهي—جيتوڻيڪ عرب ۽ مشرقي دنيا ۾ ان جي ترقي وڌيڪ تيزيءَ سان جاري رهي. 13هين صديءَ کان ارسطو جي ڪم کي، خاص طور ٿامس اڪويناس جي هٿان، نهايت سختيءَ سان مسيحي فلسفي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ اهو قدرتي الاهيات جو بنياد بڻيو. نشاة ثانيه دوران عالمن (خاص طور جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ انسانيت پسندن) قدرتي تاريخ لاءِ ٻيهر ٻوٽن ۽ جانورن جي سڌي مشاهدي ڏانهن موٽ ڪئي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ڌارين نمونن ۽ غير معمولي راڪاسن جا وڏا مجموعا گڏ ڪرڻ شروع ڪيا. ليون هارٽ فوڪس، اوٽو برونفيلس ۽ هيرونيمس بوڪ سان گڏ نباتيات جي ٽن بنيادي باني شخصيتن مان هڪ هو. هن شعبي جي ٻين اهم شخصيتن ۾ ويليريوس ڪورڊس، ڪونراڊ گيسنر (هسٽوريا اينيماليئم)، فريڊرڪ روئش ۽ گيسپار بوهن شامل هئا.[21] ڄاتل جاندارن جي انگ ۾ تيز واڌ سبب جنسن کي درجا بندياتي گروهن ۾ ورهائڻ ۽ منظم ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ٿيون، جيڪي آخرڪار سويڊني قدرتي ماهر ڪارل لينيئس جي سرشتي تي وڃي پهتيون.[21]

چيني سائنس جي برطانوي مؤرخ جوزف نيڊهم، لي شيجين کي "چيني قدرتي ماهرن جو 'بي تاج بادشاهه'" سڏي ٿو،[22] ۽ سندس بينڪائو گانگمو کي "بيشڪ منگ دور جي سڀ کان وڏي سائنسي ڪاميابي" قرار ڏئي ٿو.[اقتباس لاءِ حوالو گهربل] سندس ڪم ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا ۽ سڌي يا اڻ سڌي نموني ڪيترن عالمن ۽ محققن تي اثرانداز ٿيا.[حوالو گهربل]

جديد دور

[سنواريو]
جارج بوفون کي سندس هسٽوئر نيچرل لاءِ سڀ کان وڌيڪ ياد ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 44 جلدن تي ٻڌل هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي ۽ جنهن ۾ چوپايا، پکي، معدنيات ۽ سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جا ڪجهه موضوع بيان ڪيا ويا آهن. ريڙهندڙ جانورن ۽ مڇين کي برنار جرمان دي لاسيپيڊ جي ضميمن ۾ شامل ڪيو ويو هو.

انگريزي قدرتي تاريخ ۾ پادري-قدرتي ماهرن جهڙوڪ گلبرٽ وائيٽ، وليم ڪربي، جان جارج ووڊ ۽ جان ري اهم حصو وڌو، جن ٻوٽن، جانورن ۽ قدرت جي ٻين پهلوئن بابت لکيو. انهن مان ڪيترن ئي قدرت بابت ان مقصد سان لکيو ته جيئن خدا جي وجود يا ڀلائيءَ لاءِ قدرتي الاهيات وارو دليل پيش ڪري سگهجي.[23] تنهن هوندي به، شروعاتي جديد دور کان وٺي گهڻين عورتن قدرتي تاريخ ۾، خاص ڪري نباتيات جي شعبي ۾، ليکڪن، گڏ ڪندڙن يا تصوير ٺاهيندڙن طور اهم حصو وڌو.[24]

جديد يورپ ۾ نباتيات، ارضيات، فنگس علم، قديم حياتيات، فعليات ۽ حيوانيات جهڙا پيشور علمي شعبا وجود ۾ آيا. قدرتي تاريخ، جيڪا اڳ ڪاليجن جي سائنس استادن پاران پڙهايو ويندڙ مکيه مضمون هئي، وڌيڪ خصوصي رخ رکندڙ سائنسدانن پاران آهستي آهستي گهٽ اهم سمجهي وڃڻ لڳي ۽ باقاعده سائنس جي حصي بدران هڪ "شوقيه" سرگرميءَ تائين محدود ڪئي وئي. وڪٽوريائي اسڪاٽلينڊ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته قدرتي تاريخ جو اڀياس سٺي ذهني صحت ۾ مدد ڪري ٿو.[25] خاص ڪري برطانيا ۽ آمريڪا ۾، اهو پکين جي اڀياس (پکين جو علم)، پوپٽن، سامونڊي کوپن (مولسڪ علم/کوپ علم)، ڀونئرن ۽ جهنگلي گلن جهڙن خصوصي شوقن ۾ تبديل ٿيو؛ ساڳئي وقت سائنسدانن حياتيات جي هڪ گڏيل شعبي جي وصف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيتوڻيڪ گهٽ ۾ گهٽ جديد ارتقائي ترڪيب تائين رڳو جزوي ڪاميابي حاصل ٿي. تنهن هوندي به، قدرتي تاريخ جون روايتون اڄ به حياتيات، خاص ڪري ماحوليات (انهن قدرتي سرشتن جو اڀياس، جن ۾ جيئرا جاندار ۽ ڌرتيءَ جي حياتياتي گولي جا اهي غيرنامياتي جزا شامل آهن، جيڪي انهن کي سهارو ڏين ٿا)، رويويات (جانورن جي ورتاءَ جو سائنسي اڀياس) ۽ ارتقائي حياتيات (تمام ڊگهن وقتي عرصن دوران حياتيءَ جي صورتن جي وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿيون، ۽ اڄ ٻيهر مربوط جانداري حياتيات جي صورت ۾ ظاهر ٿي رهيون آهن.

شوقيه گڏ ڪندڙن ۽ قدرتي تاريخ سان لاڳاپيل واپارين دنيا جي وڏن قدرتي تاريخي مجموعن، جهڙوڪ قدرتي تاريخ عجائب گھر، لنڊن ۽ واشنگٽن ڊي سي جي قومي قدرتي تاريخ عجائب گھر، جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

19هين صديءَ جي ٽن وڏن انگريزي قدرتي ماهرن، هينري والٽر بيٽس، چارلس ڊارون ۽ الفريڊ رسل والس—جيڪي هڪٻئي کي سڃاڻندا هئا—سالين تائين هلندڙ قدرتي تاريخي سفر ڪيا، هزارين نمونا گڏ ڪيا، جن مان ڪيترائي سائنس لاءِ نوان هئا، ۽ پنهنجي لکڻين وسيلي دنيا جي "پري پيل" علائقن—جن ۾ ايميزون حوض، گالاپاگوس ٻيٽ ۽ انڊونيشي ٻيٽاري شامل آهن—بابت ڄاڻ کي اڳتي وڌايو؛ اهڙيءَ طرح انهن حياتيات کي وضاحتي سائنس مان نظريي تي ٻڌل سائنس ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.

"قدرت" کي "هڪ جاندار، نه ڪي هڪ مشين" طور سمجهڻ جو تصور اليگزينڊر فان همبولٽ (پروشيا، 1769–1859ع) جي لکڻين تائين ڳولي سگهجي ٿو. همبولٽ جون گهڻيون لکڻيون ۽ تحقيق چارلس ڊارون، سائمن بوليوار، هينري ڊيوڊ ٿورو، ارنسٽ هيڪل ۽ جان موئر تي بنيادي اثر رکندڙ رهيون.[26]

عجائب گھر

[سنواريو]

قدرتي تاريخ جا عجائب گھر، جيڪي حيرت انگيز شين جي ڪٻٽن مان ترقي ڪري وجود ۾ آيا، پيشور حياتياتي شعبن ۽ تحقيقي پروگرامن جي اڀرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. خاص طور 19هين صديءَ ۾ سائنسدانن پنهنجن قدرتي تاريخي مجموعن کي اعليٰ درجي جي شاگردن لاءِ تدريسي وسيلن ۽ پنهنجي شڪلي تحقيق جي بنياد طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.

انجمنون

[سنواريو]
پولينڊ جي شيچن شهر ۾ جان چيكانوفسڪي جو يادگار، جيڪو پولش ڪوپرنيڪس سوسائٽي آف نيچرلسٽس جو صدر (1923–1924ع) رهيو

"قدرتي تاريخ" اصطلاح اڪيلي يا ڪڏهن ڪڏهن آثار قديمه سان گڏ ڪيترين قومي، علائقائي ۽ مقامي قدرتي تاريخي انجمنن جي نالن جو حصو آهي، جيڪي جانورن—جن ۾ پکي (پکين جو علم)، جيت (حشراتيات) ۽ کير پياريندڙ جانور (کير پياريندڙن جو علم)—فنگس (فنگس علم)، ٻوٽن (نباتيات) ۽ ٻين جاندارن جا رڪارڊ سنڀالين ٿيون. انهن وٽ ارضياتي ۽ خوردبيني شعبا پڻ ٿي سگهن ٿا.

برطانيا ۾ اهڙين انجمنن جا مثال 1829ع ۾ قائم ٿيل نارٿمبريا جي قدرتي تاريخ انجمن، لنڊن نيچرل هسٽري سوسائٽي (1858ع)، برمنگهم نيچرل هسٽري سوسائٽي (1859ع)، 1872ع ۾ قائم ٿيل برٽش اينٽومولاجيڪل اينڊ نيچرل هسٽري سوسائٽي، گلاسگو نيچرل هسٽري سوسائٽي، 1880ع ۾ قائم ٿيل مانچسٽر مائڪروسڪوپيڪل اينڊ نيچرل هسٽري سوسائٽي، 1913ع ۾ قائم ٿيل وِٽبي نيچرلسٽس ڪلب،[27] اسڪاربره فيلڊ نيچرلسٽس سوسائٽي ۽ 1918ع ۾ شيفيلڊ ۾ قائم ٿيل سوربي نيچرل هسٽري سوسائٽي آهن.[28] قدرتي تاريخي انجمنن جي واڌ کي انهن استوائي علائقن ۾ برطانوي نوآبادين جي ڦهلاءَ پڻ هٿي ڏني، جتي دريافت ٿيڻ لاءِ ڪيتريون نيون جنسون موجود هيون. ڪيترن ئي سرڪاري ملازمن پنهنجي نئين ماحول ۾ دلچسپي ورتي ۽ نمونا برطانيا جي عجائب گهرن ڏانهن موڪليا. (پڻ ڏسو: هندستان جي قدرتي تاريخ)

ٻين ملڪن جي انجمنن ۾ آمريڪن سوسائٽي آف نيچرلسٽس ۽ پولش ڪوپرنيڪس سوسائٽي آف نيچرلسٽس شامل آهن. ايڪولاجيڪل سوسائٽي آف آمريڪا 2010ع ۾ پنهنجو "قدرتي تاريخ شعبو" شروع ڪيو، جنهن لاءِ "ماحوليات جي دل ۽ روح" نعرو استعمال ڪيو ويو.[29]

پيشور انجمنن قدرتي تاريخ جي اهميت کي تسليم ڪندي پنهنجي رسالن ۾ قدرتي تاريخي مشاهدن لاءِ نوان خاص شعبا شروع ڪيا آهن، ته جيئن هن علمي شعبي کي سهارو ملي. انهن ۾ بائيوٽروپيڪا جا "نيچرل هسٽري فيلڊ نوٽس"،[30] ايڪولاجي جو "دي سائنٽفڪ نيچرلسٽ"، واٽر برڊس جو "فرام دي فيلڊ"،[31] ۽ آمريڪن نيچرلسٽ جو "نيچرل هسٽري مسيليني سيڪشن" شامل آهن.

قدرتي تاريخ جا فائدا

[سنواريو]

قدرتي تاريخي مشاهدن سائنسي سوالن ۽ نظرين جي تشڪيل ۾ حصو وڌو آهي. اهڙا مشاهدا تحفظ جي ترجيحن جي تعين ۾ پڻ مدد ڏين ٿا. فردن لاءِ، قدرت جي چونڊيل جزن جو باقاعده ۽ سرگرم مشاهدو ذهني صحت جا فائدا ڏئي سگهي ٿو، جيڪي قدرتي علائقن مان رڳو غيرسرگرم نموني پنڌ ڪرڻ مان ملندڙ فائدن کان وڌيڪ آهن.[3]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ With "natural history" articles more often published today in سائنسي رسالن than in علمي تحقيقي رسالن.Natural History WordNet Search, princeton.edu آرڪائيو ڪيا ويا 2012-03-03 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  2. ↑ Brown, Lesley (1993), The New shorter Oxford English dictionary on historical principles, Oxford [Eng.]: Clarendon, ISBN 0-19-861271-0
  3. 1 2 3 Fleischner, Thomas Lowe (2025). "The enduring and elemental importance of natural history". The Ecological Citizen 8 (1). https://www.ecologicalcitizen.net/pdfs/epub-115.pdf.
  4. ↑ Koerner, Lisbet (1999). Linnaeus: Nature and Nation. Harvard: هارورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-674-09745-2.
  5. ↑ Barry Barnes and Steven Shapin, "Natural order: historical studies of scientific culture", Sage, 1979.
  6. ↑ Fleischner, Thomas Lowe (2011-05-01). The Way of Natural History (انگريزي ۾). Trinity University Press. ISBN 978-1-59534-074-0.
  7. ↑ An Accepted Way of Viewing Art
  8. ↑ Marston Bates, The nature of natural history, Scribners, 1954.
  9. ↑ D. S Wilcove and T. Eisner, "The impending extinction of natural history," Chronicle of Higher Education 15 (2000): B24
  10. ↑ Greene, Harry W.; Losos, Jonathan B. (1988). "Systematics, Natural History, and Conservation: Field Biologists Must Fight a Public-Image Problem". BioScience 38 (7): 458–462. doi:10.2307/1310949. ISSN 0006-3568. https://www.jstor.org/stable/1310949.
  11. ↑ Bartholomew, George A. (1986). "The Role of Natural History in Contemporary Biology". BioScience 36 (5): 324–329. doi:10.2307/1310237. ISSN 0006-3568. https://www.jstor.org/stable/1310237.
  12. ↑ Greene, Harry W. (2005-01-01). "Organisms in nature as a central focus for biology". Trends in Ecology & Evolution 20 (1): 23–27. doi:10.1016/j.tree.2004.11.005. ISSN 0169-5347. PMID 16701336. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169534704003350.
  13. ↑ Herman, Steven G. (2002). "Wildlife Biology and Natural History: Time for a Reunion". The Journal of Wildlife Management 66 (4): 933–946. doi:10.2307/3802927. ISSN 0022-541X. https://www.jstor.org/stable/3802927.
  14. ↑ T. L. Fleischner, "Natural history and the spiral of offering", Wild Earth 11, no. 3/4 (2002): 10–13
  15. ↑ Barry Lopez, Arctic Dreams, Vintage, 1986.
  16. ↑ American Museum of Natural History, Mission Statement آرڪائيو ڪيا ويا 2011-06-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  17. ↑ Field Museum, Mission Statement آرڪائيو ڪيا ويا 2012-01-03 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  18. ↑ The Natural History Museum, Mission Statement آرڪائيو ڪيا ويا 2014-12-27 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  19. ↑ Pliny the Elder (2004). Natural History: A Selection. Penguin Classics. ISBN 978-0-14-044413-1.
  20. ↑ Arthur O. Lovejoy (1964) [1936], The Great Chain of Being: A Study of the History of an Idea, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, ISBN 0-674-36153-9 {{citation}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  21. 1 2 "Natural History Timeline آرڪائيو ڪيا ويا 2010-12-31 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". HistoryofScience.com.
  22. ↑ Needham, J., & Ling, W. (1976). Science and civilization in China (Vol. 5, part.3, p. 216). Cambridge: Cambridge University Press
  23. ↑ Patrick Armstrong (2000). The English Parson-naturalist: A Companionship Between Science and Religion. Gracewing Publishing. ISBN 978-0-85244-516-7. 31 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "Women in Botany". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-09-03 تي محفوظ ڪيل. 2019-12-19 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Finnegan, Diarmid A. (2008), "'An aid to mental health': natural history, alienists and therapeutics in Victorian Scotland", Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences, 39 (3): 326–337, doi:10.1016/j.shpsc.2008.06.006, PMID 18761284
  26. ↑ Andrea Wulf (2015),The Invention of Nature, Knopf [صفحو گهربل]
  27. ↑ "Whitby Naturalists' Club". whitbynaturalists.co.uk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 24, 2018 تي محفوظ ڪيل. January 23, 2018 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Mabbett, Andy (20 November 2010). "Older Organisations". West Midland Bird Club. اصل نسخي مان 23 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "The Natural History Section of the ESA". esa.org. Ecological Society of America. 16 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ Powers, Jennifer S.; Carlo, Tomás A.; Slade, Eleanor M.; Slik, Ferry (2021). "Biotropica announces a new paper category: Natural History Field Notes" (en ۾). Biotropica 53 (2): 352–353. doi:10.1111/btp.12944. ISSN 0006-3606. Bibcode: 2021Biotr..53..352P. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/btp.12944.
  31. ↑ Sundar, K. S. Gopi (2022). "Editorial: Transitioning Editorial Boards Through a Global Pandemic". Waterbirds 45 (1): i–iii. doi:10.1675/063.045.0101. ISSN 1524-4695. https://doi.org/10.1675/063.045.0101.

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • Allen, David Elliston (1994), The Naturalist in Britain: a social history, New Jersey: Princeton University Press, ص. 270, ISBN 0-691-03632-2
  • Liu, Huajie (2012), Living as a Naturalist, Beijing: Peking University Press, ص. 363, ISBN 978-7-301-19788-2
  • Peter Anstey (2011), Two Forms of Natural History آرڪائيو ڪيا ويا 2011-08-09 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Early Modern Experimental Philosophy آرڪائيو ڪيا ويا 2011-07-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  • Atran, Scott (1990), Cognitive Foundations of Natural History: Towards an Anthropology of Science, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ص. 376, ISBN 978-0-521-43871-1
  • Farber, Paul Lawrence (2000), Finding Order in Nature: The Naturalist Tradition from Linnaeus to E. O. Wilson. Johns Hopkins University Press: Baltimore.
  • Kohler, Robert E. (2002), Landscapes and Labscapes: Exploring the Lab-Field Border in Biology. University of Chicago Press: Chicago.
  • Mayr, Ernst. (1982), The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. The Belknap Press of Harvard University Press: Cambridge, Massachusetts.
  • Rainger, Ronald; Keith R. Benson; and Jane Maienschein (eds) (1988), The American Development of Biology. University of Pennsylvania Press: Philadelphia.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Wikisource portal

سانچو:قدرتي تاريخ سانچو:حياتيات جي تاريخ سانچو:ماحولياتي انسانيت جا علم

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=فطري_تاريخ&oldid=392618" تان ورتل