مواد ڏانھن هلو

فطرت

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
انڊونيشيا ۾ جبل برومو جي چوڌاري مختلف قدرتي مظهرن ۽ ماحولن جو وقت-گذري گڏيل وسيع منظر.

فطرت يا قدرت (Nature) ڪنهن شيءِ جي موروثي خاصيت يا جوڙجڪ آهي،[1] خاص ڪري ماحولي گولي يا مجموعي طور ڪائنات جي. هن عام معنيٰ ۾ قدرت مان مراد مادي دنيا جا قانون، عنصر ۽ مظهر آهن، جن ۾ حيات پڻ شامل آهي. جيتوڻيڪ انسان قدرت جو حصو آهن، پر انساني سرگرمي يا مجموعي طور انسانن کي اڪثر ڪڏهن قدرت سان ٽڪراءَ ۾، يا بلڪل قدرت کان الڳ ۽ ان کان مٿانهون به بيان ڪيو ويندو آهي.[2]

گذريل ڪيترين صدين دوران جديد سائنسي طريقي جي اڀار سان، قدرت کي هڪ غيرفعال حقيقت سمجهيو وڃڻ لڳو، جيڪا خدائي قانونن وسيلي منظم ۽ هلندڙ هئي.[3][4] صنعتي انقلاب سان قدرت کي وڌندڙ طور حقيقت جو اهو حصو سمجهيو وڃڻ لڳو، جيڪو ارادي واري انساني مداخلت جي تابع نه هو. ڪجهه روايتن (روسو، آمريڪي ماورائيت) ان کي مقدس سمجهيو، جڏهن ته ٻين (هيگل، مارڪس) ان کي خدائي تدبير يا انساني تاريخ لاءِ رڳو هڪ پس منظر سمجهيو. تنهن هوندي به، قدرت بابت حياتيت پسند تصور، جيڪو سقراط کان اڳ واري تصور جي وڌيڪ ويجهو هو، ساڳئي وقت ٻيهر اڀريو، خاص ڪري چارلس ڊارون کان پوءِ.[2]

اڄ لفظ جي مختلف استعمالن ۾، "قدرت" مان اڪثر ارضيات ۽ جهنگلي جيوت مراد ورتي وڃي ٿي. قدرت مان جيئرن جاندارن جي عام دائري، ۽ ڪجهه حالتن ۾ بي جان شين سان لاڳاپيل عملن—يعني مخصوص قسمن جون شيون پنهنجي سر ڪيئن وجود رکن ٿيون ۽ تبديل ٿين ٿيون، جهڙوڪ ڌرتي جي موسم ۽ ارضيات—ڏانهن پڻ اشارو ٿي سگهي ٿو. ان مان اڪثر "قدرتي ماحول" يا جهنگلي علائقو مراد ورتي ويندي آهي—جهنگلي جانور، پٿر، ٻيلا ۽ عام طور اهي شيون، جن کي انساني مداخلت بنيادي طور تبديل نه ڪيو هجي يا جيڪي انساني مداخلت باوجود برقرار رهن. مثال طور، ٺاهيل شين ۽ انساني لاڳاپن کي عام طور قدرت جو حصو نه سمجهيو ويندو آهي، جيستائين انهن کي، مثال طور، "انساني فطرت" يا "سموري قدرت" جهڙن لفظن سان مخصوص نه ڪيو وڃي. قدرتي شين جو هي وڌيڪ روايتي تصور، جيڪو اڄ به ملي ٿو، قدرتي ۽ مصنوعي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو؛ مصنوعي مان مراد اها شيءِ آهي، جيڪا انساني شعور يا انساني ذهن وسيلي وجود ۾ آندي وئي هجي. مخصوص حوالي موجب، "قدرتي" اصطلاح کي غيرقدرتي يا ماورائي کان پڻ الڳ سمجهي سگهجي ٿو.[2]

اشتقاقيات

[سنواريو]

لفظ نيچر قديم فرانسيسي nature مان ورتل آهي ۽ لاطيني لفظ natura مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "بنيادي خاصيتون، پيدائشي لاڙو" آهي، ۽ قديم دور ۾ ان جي لفظي معنيٰ "پيدائش" هئي.[5] قديم فلسفي ۾ natura گهڻو ڪري يوناني لفظ فوسس (φύσις) جي لاطيني ترجمي طور استعمال ٿيندو هو، جيڪو اصل ۾ ٻوٽن، جانورن ۽ دنيا جي ٻين جزن جي انهن اندروني خاصيتن سان لاڳاپيل هو، جن وسيلي اهي پنهنجي سر وڌن ۽ ترقي ڪن ٿا.[6][7] مجموعي طور قدرت، يعني مادي ڪائنات جو تصور، اصل تصور جي ڪيترين وسعتن مان هڪ آهي؛[2] اهو φύσις لفظ جي ڪجهه بنيادي استعمالن سان سقراط کان اڳ وارن فلسفين وٽ شروع ٿيو—جيتوڻيڪ ان وقت هن لفظ ۾ هڪ متحرڪ پهلو هو، خاص ڪري هيراڪليٽس وٽ—۽ ان کان پوءِ لاڳيتو عام ٿيندو ويو آهي.[8]

ڌرتي

[سنواريو]
−13 —
–
−12 —
–
−11 —
–
−10 —
–
−9 —
–
−8 —
–
−7 —
–
−6 —
–
−5 —
–
−4 —
–
−3 —
–
−2 —
–
−1 —
–
0 —
←
←
←
سڀ کان پراڻو ڪواسار / ڪارو سوراخ
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڌرتي ۽ ڌرتيءَ جو علم
نيرو گولو، ڌرتي جو مشهور منظر، جيڪو 1972ع ۾ اپولو 17 جي عملي ورتو هو

ڌرتي واحد ڄاتل سيارو آهي، جيڪو حيات کي سهارو ڏئي ٿو، ۽ ان جون قدرتي خاصيتون سائنسي تحقيق جي ڪيترن ئي شعبن جو موضوع آهن. شمسي سرشتي ۾ اها سج کان ٽيون ويجهو سيارو آهي؛ اها سڀ کان وڏي پٿريلي سيارو ۽ مجموعي طور پنجون وڏو سيارو آهي.[9] ان جون سڀ کان نمايان آبهوايي خاصيتون ٻه وڏا قطبي علائقا، ٻه نسبتاً سوڙها معتدل علائقا ۽ هڪ ويڪرو استوائي اڀرندي کان نيم اڀرندي علائقو آهن.[10] برسات هنڌن موجب تمام گهڻي مختلف ٿئي ٿي، ساليانو ڪيترن ميٽرن پاڻيءَ کان وٺي هڪ ملي ميٽر کان به گهٽ تائين.[11] ڌرتيءَ جي مٿاڇري جو 71 سيڪڙو کاري پاڻيءَ وارن سمنڊن سان ڍڪيل آهي. باقي حصو کنڊن ۽ ٻيٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آباد زمين جو وڏو حصو اتر اڌ گولي ۾ آهي.[12]

ڌرتي ارضياتي ۽ حياتياتي عملن وسيلي ارتقا ڪئي آهي، جن اصل حالتن جا تمام ٿورا نشان ڇڏيا آهن.[13] ٻاهرين مٿاڇري ڪيترين آهستي آهستي چرندڙ ٽيڪٽونڪ پليٽن ۾ ورهايل آهي.[14] اندريون حصو سرگرم رهي ٿو، جنهن ۾ پلاسٽڪ جهڙي ٿلهي مينٽل جي تهه ۽ لوهه سان ڀريل مرڪز آهي، جيڪو مقناطيسي ميدان پيدا ڪري ٿو. هي لوهائي مرڪز هڪ ٺوس اندرين مرحلي ۽ هڪ پاڻياٺ ٻاهرين مرحلي تي مشتمل آهي. ٻاهرين مرڪز ۾ حَملي چرپر ڊائنامو عمل وسيلي برقي وهڪرا پيدا ڪري ٿي، ۽ اهي وري ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان پيدا ڪن ٿا.[15]

فضائي حالتون حياتيءَ جي صورتن جي موجودگيءَ سبب اصل حالتن کان گهڻو تبديل ٿي چڪيون آهن،[16] جيڪي ماحولي توازن پيدا ڪن ٿيون ۽ مٿاڇري جي حالتن کي مستحڪم رکن ٿيون. ويڪرائي ڦاڪ ۽ ٻين جاگرافيائي عنصرن سبب آبهوا ۾ وڏين علائقائي تبديلين باوجود، برفاني دورن جي وچ وارن عرصن ۾ ڊگهي مدي واري سراسري عالمي آبهوا ڪافي مستحڪم رهي ٿي،[17] ۽ سراسري عالمي گرمي پد ۾ هڪ يا ٻن درجن جي تبديليءَ جا تاريخي طور ماحولي توازن ۽ ڌرتيءَ جي حقيقي جاگرافيءَ تي وڏا اثر پيا آهن.[18][19]

ارضيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارضيات

ارضيات ڌرتيءَ کي جوڙيندڙ ٺوس ۽ پاڻياٺ مادي جو علم ۽ اڀياس آهي. ارضيات جي شعبي ۾ ڌرتيائي مادن جي بناوت، ساخت، طبعي خاصيتن، حرڪيات ۽ تاريخ، ۽ انهن عملن جو اڀياس شامل آهي، جن وسيلي اهي ٺهن، چرپر ڪن ۽ تبديل ٿين ٿا. هي شعبو هڪ اهم علمي شعبو آهي، ۽ معدنيات ۽ هائڊروڪاربن ڪڍڻ، قدرتي خطرن بابت ڄاڻ ۽ انهن جي اثرن کي گهٽائڻ، جيوٽيڪنيڪل انجنيئرنگ جي ڪجهه شعبن، ۽ گذريل آبهوا ۽ ماحولن کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي.[20]

ارضياتي ارتقا

[سنواريو]
ارضياتي ٽيڪٽونڪ پليٽن جي حدن جا ٽي قسم

ڪنهن علائقي جي ارضيات وقت سان گڏ ارتقا ڪندي آهي، جيئن پٿريلا ايڪا جمع ٿين ۽ داخل ٿين ٿا ۽ شڪل بدلائيندڙ عمل انهن جي شڪلين ۽ هنڌن کي تبديل ڪن ٿا.

پٿريلا ايڪا پهرين يا ته رسوب ٿيڻ وسيلي مٿاڇري تي رکجن ٿا يا مٿان موجود پٿر ۾ داخل ٿين ٿا. رسوب ٿيڻ تڏهن ٿي سگهي ٿو، جڏهن رسوب ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي ويهن ۽ پوءِ پٿرائجي رسوبي پٿر بڻجن، يا جڏهن آتش فشاني مادو، جهڙوڪ آتش فشاني رک يا لاوا جا وهڪرا، مٿاڇري کي ڍڪي ڇڏين. اگنيائي دراندازيون جهڙوڪ باٿولٿ، ليڪولٿ، ڊائيڪ ۽ سِل مٿان موجود پٿر ۾ مٿي ڌڪجن ٿيون ۽ داخل ٿيڻ دوران قلمجي وڃن ٿيون.[21][22]

پٿرن جو شروعاتي سلسلو جمع ٿيڻ کان پوءِ، پٿريلا ايڪا شڪل بدلائي يا ڪايا پلٽجي سگهن ٿا. شڪل بدلجڻ عام طور افقي سوڙهائپ، افقي ڇڪاءَ يا پاسي کان پاسي (اسٽرائيڪ-سلپ) چرپر جي نتيجي ۾ ٿئي ٿو. اهي ساختي نظام ترتيبوار گڏجندڙ حدن، ڌار ٿيندڙ حدن ۽ تبديل ٿيندڙ حدن سان وسيع طور لاڳاپيل آهن، جيڪي ٽيڪٽونڪ پليٽن جي وچ ۾ ٿين ٿيون.[21][22]

تاريخي پسمنظر

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڌرتيءَ جي تاريخ ۽ ارتقا
هڪ متحرڪ تصوير، جيڪا پينجيا جي ٽٽڻ کان هاڻوڪي دور تائين کنڊن جي چرپر ڏيکاري ٿي

اندازو آهي ته ڌرتي 4.54 ارب سال اڳ شمسي نيبيولا مان، سج ۽ ٻين سيارن سان گڏ ٺهي.[23] چنڊ لڳ ڀڳ 20 ملين سال پوءِ ٺهيو. شروعات ۾ ڌرتي ڳريل حالت ۾ هئي؛ پوءِ ان جي ٻاهرين تهه ٿڌي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ٺوس پرت ٺهي. گيسن جي ٻاهر نڪرڻ ۽ ٻرندڙ جبلن جي سرگرميءَ ابتدائي فضا پيدا ڪئي. پاڻيءَ جي ٻاڦ جي ڳاڙهائپ، جنهن جو گهڻو يا سمورو حصو دمدار تارن وسيلي پهتل برف مان آيو، سمنڊن ۽ پاڻيءَ جي ٻين ذخيرن کي جنم ڏنو.[24] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته انتهائي توانائي واري ڪيميائي عملن لڳ ڀڳ 4 ارب سال اڳ پاڻ نقل ٺاهيندڙ ماليڪيول پيدا ڪيو.[25]

پلانڪٽن سمنڊن، ساگرن ۽ ڍنڍن ۾ رهن ٿا، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 2 ارب سالن کان مختلف صورتن ۾ موجود رهيا آهن.[26]

سوين ملين سالن دوران ڌرتيءَ جي مٿاڇري جي ٻيهر جوڙجڪ سان کنڊ ٺهيا، پوءِ ٽٽا ۽ ٻيهر ٺهيا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن گڏجي عظيم کنڊ بڻيا. لڳ ڀڳ 750 ملين سال اڳ سڀ کان پراڻو ڄاتل عظيم کنڊ روڊينيا ٽٽڻ شروع ٿيو. پوءِ کنڊ ٻيهر گڏجي پينوٽيا بڻيا، جيڪو لڳ ڀڳ 540 ملين سال اڳ ٽٽي ويو، ۽ آخرڪار پينجيا ٺهيو، جيڪو لڳ ڀڳ 180 ملين سال اڳ ٽٽي ويو.[27]

نيوپروٽيروزوئڪ دور دوران، منجمد ڪندڙ گرمي پدن سبب ڌرتيءَ جو وڏو حصو برفاني ڍيرن ۽ برف جي چادرن سان ڍڪجي ويو. هن مفروضي کي "برفاني گولو ڌرتي" چيو ويو آهي، ۽ اهو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو ڪيمبرين ڌماڪي کان اڳ ٿيو، جڏهن لڳ ڀڳ 530–540 ملين سال اڳ گهڻ گهرڙيون حياتيائي صورتون تيزيءَ سان وڌڻ لڳيون.[28]

ڪيمبرين ڌماڪي کان پوءِ پنج چٽيءَ طرح سڃاڻپ جوڳا وڏا اجتماعي نابوديءَ جا واقعا ٿي چڪا آهن.[29] آخري اجتماعي نابودي لڳ ڀڳ 66 ملين سال اڳ ٿي، جڏهن شايد هڪ شهابي ٽڪر غير پکي ڊائناسورن ۽ ٻين وڏن ريڙهندڙ جانورن جي نابوديءَ جو سبب بڻيو، پر کير پياريندڙن جهڙن ننڍن جانورن کي بچائي ويو. گذريل 66 ملين سالن دوران کير پياريندڙ جاندار گهڻو گوناگون ٿيا.[30]

ڪيترائي ملين سال اڳ آفريڪا جي ننڍي بندر جي هڪ جنس سڌو بيهڻ جي سگهه حاصل ڪئي.[26] پوءِ انساني حياتيءَ جي ظهور، زراعت جي ترقي ۽ اڳتي هلي تهذيب انسانن کي ڌرتيءَ تي اڳين سڀني حياتيائي صورتن کان وڌيڪ تيزيءَ سان اثرانداز ٿيڻ جي سگهه ڏني، جنهن سان ٻين جاندارن جي نوعيت ۽ انگ سان گڏ عالمي آبهوا پڻ متاثر ٿي.[31] ان جي ڀيٽ ۾، عظيم آڪسيجني واقعو، جيڪو سائڊيرين دور دوران الجي جي واڌ سبب ٿيو، پنهنجي عروج تائين پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 400 ملين سال ورتا.[32]

هاڻوڪو دور اجتماعي نابوديءَ جي واقعي، يعني هولوسين نابودي، جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو هينئر تائين ٿيندڙ سڀ کان تيز نابوديءَ وارو واقعو آهي.[33][34] ڪجهه ماهر، جهڙوڪ هارورڊ يونيورسٽي جو اي. او. ولسن، اڳڪٿي ڪن ٿا ته انسانن پاران حياتي گولي جي تباهي ايندڙ 100 سالن ۾ سڀني جنسن مان اڌ جي نابوديءَ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.[35] هاڻوڪي نابوديءَ جي واقعي جي پکيڙ بابت حياتياتدان اڃا تائين تحقيق، بحث ۽ ڳڻپ ڪري رهيا آهن.[36][37][38]

فضا، آبهوا ۽ موسم

[سنواريو]
نيري روشني ٻين موجي ڊيگهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڇڙوڇڙ ٿئي ٿي، جنهن ڪري فضا ۾ موجود گيسون خلاءَ مان ڏسڻ وقت ڌرتيءَ جي چوڌاري نيرو هالو پيدا ڪن ٿيون.
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڌرتيءَ جي فضا, آبهوا ۽ موسم

ڌرتيءَ جي فضا ماحولياتي سرشتي کي قائم رکڻ ۾ هڪ اهم عنصر آهي. ڌرتيءَ کي ويڙهيندڙ گيسن جي سنهي تهه کي ڪشش ثقل پنهنجي جاءِ تي قائم رکي ٿي. هوا گهڻو ڪري نائيٽروجن، آڪسيجن ۽ پاڻيءَ جي ٻاڦ تي مشتمل آهي، جڏهن ته ان ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، آرگن وغيره تمام ٿوري مقدار ۾ موجود آهن.[39]:258 اوچائي وڌڻ سان فضائي دٻاءُ ۽ گهاٽائي لاڳيتو گهٽجندا وڃن ٿا.[40] اوزون تهه ڌرتيءَ جي مٿاڇري تائين پهچندڙ بالابنفشي (UV) تابڪاريءَ جي مقدار کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. جيئن ته ڊي اين اي کي بالابنفشي روشني آسانيءَ سان نقصان پهچائي ٿي، تنهنڪري اوزون تهه مٿاڇري تي موجود حياتيءَ جي بچاءَ ۾ مدد ڪري ٿي.[41] فضا رات جي وقت گرميءَ کي پڻ روڪي رکي ٿي، جنهن سان روزاني گرمي پد جون انتهائون گهٽجن ٿيون.[42]

ڌرتيءَ جي موسم لڳ ڀڳ مڪمل طور فضا جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿي ۽ گرميءَ کي ٻيهر ورهائڻ لاءِ هڪ وهڪراوي سرشتي طور ڪم ڪري ٿي.[43] موسم هڪ افراتفريءَ واري سرشتي آهي، جيڪا ماحول ۾ ننڍين تبديلين سان به آسانيءَ سان بدلجي سگهي ٿي؛ تنهنڪري موسم جي درست اڳڪٿي رڳو ڪجهه ڏينهن تائين محدود رهي ٿي.[44] موسم تي مندون پڻ اثرانداز ٿين ٿيون، جيڪي ڌرتيءَ جي محور جي ان جي مداري سطح جي ڀيٽ ۾ جهڪيل هجڻ سبب پيدا ٿين ٿيون. تنهنڪري اونهاري يا سياري ۾ ڪنهن به وقت ڌرتيءَ جو هڪ حصو سج جي ڪرڻن جي وڌيڪ سڌي سامهون هوندو آهي. ڌرتيءَ جي پنهنجي مدار ۾ گردش ڪرڻ سان اها سامهون اچڻ واري حالت مٽجندي رهي ٿي. ڪنهن به وقت، مند ڪهڙي به هجي، اتر ۽ ڏکڻ اڌ گولن ۾ ابتڙ مندون هونديون آهن.[45]

ٽيڪساس ۾ وڄ جي چمڪاٽ سان گڏ هڪ واچوڙو

موسم جا فائديڪار ۽ نقصانڪار ٻئي اثر ٿي سگهن ٿا. وڄ ڪرڻ سان جهنگن ۾ باهه لڳي سگهي ٿي، جڏهن ته ڳري برسات ٻوڏ ۽ گپ جي سرڪڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. موسم جون انتهائي حالتون، جهڙوڪ واچوڙا يا هريڪين ۽ سامونڊي طوفان، پنهنجي رستي ۾ وڏي مقدار ۾ توانائي خارج ڪري سخت تباهي آڻي سگهن ٿيون.[46] زميني ٻوٽن ۾ موسم جي مندي تبديلين تي دارومدار رکڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي،[47] ۽ رڳو ڪجهه سالن تائين رهندڙ اوچتيون تبديليون ٻوٽن تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون.[48] اهڙيون تبديليون انهن جانورن لاءِ خطرو بڻجن ٿيون، جيڪي خوراڪ لاءِ ٻوٽن جي واڌ تي دارومدار رکن ٿا.

آبهوا موسم جي ڊگهي مدي وارن لاڙن جي ماپ آهي. ڪيترائي عنصر آبهوا تي اثرانداز ٿين ٿا، جن ۾ سامونڊي وهڪرا، مٿاڇري جو البيدو، گرين هائوس گيسون، سج جي چمڪ ۾ ڦيرڦار ۽ ڌرتيءَ جي مدار ۾ تبديليون شامل آهن.[49] تاريخي ۽ ارضياتي رڪارڊن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڌرتي ماضيءَ ۾ سخت آبهوايي تبديلين مان گذري چڪي آهي، جن ۾ برفاني دور پڻ شامل آهن.[50] هاڻوڪي دور ۾ سڄي دنيا ۾ ٻه ڳالهيون ٿي رهيون آهن: (1) سراسري گرمي پد وڌي رهيو آهي؛ ۽ (2) علائقائي آبهوا ۾ چٽيون تبديليون اچي رهيون آهن.[51]

سامونڊي وهڪرا آبهوا جي تعين ۾ اهم عنصر آهن، خاص ڪري پاڻيءَ هيٺان هلندڙ وڏي حرارتي لوڻائپ واري گردش، جيڪا خط استوا وارن سمنڊن مان گرميءَ جي توانائي قطبي علائقن تائين ورهائي ٿي. اهي وهڪرا معتدل علائقن ۾ سياري ۽ اونهاري جي گرمي پد جي فرق کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ان کان سواءِ، جيڪڏهن سامونڊي وهڪرن ۽ فضا وسيلي گرميءَ جي توانائي ٻيهر ورهائجي نه ها، ته اڀرندا علائقا گهڻو وڌيڪ گرم ۽ قطبي علائقا گهڻو وڌيڪ ٿڌا هجن ها.[52]

ڪنهن علائقي جي آبهوا ڪيترن ئي عنصرن تي دارومدار رکي ٿي، جن ۾ زميني بناوت، غالب هوائون، پاڻيءَ جي وڏي ذخيري سان ويجهڙائي،[53] ۽ خاص طور ويڪرائي ڦاڪ شامل آهن. هڪجهڙين آبهوايي خاصيتن واري مٿاڇري جي ويڪرائي پٽي هڪ آبهوايي علائقو بڻائي ٿي. اهڙا ڪيترائي علائقا آهن، جيڪي خط استوا وٽ اڀرندي آبهوا کان وٺي اتر ۽ ڏکڻ جي انتهائن ۾ قطبي آبهوا تائين پکڙيل آهن. پوين علائقن ۾ سال جو گهڻو حصو گرمي پد عام طور پاڻيءَ جي ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ رهي ٿو، جنهن ڪري ڄميل پاڻي برفاني ٽوپين ۾ گڏ ٿي سگهي ٿو ۽ ان سان مٿاڇري جو البيدو بدلجي سگهي ٿو.[54]

ڌرتيءَ تي پاڻي

[سنواريو]
برازيل ۽ ارجنٽينا جي سرحد تي اگوازو آبشار
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آبي گولو

پاڻي هڪ ڪيميائي مادو آهي، جيڪو هائيڊروجن ۽ آڪسيجن (H2O) تي مشتمل آهي ۽ حياتيءَ جي سڀني ڄاتل صورتن لاءِ لازمي آهي.[55] عام استعمال ۾ "پاڻي" مان رڳو ان جي پاڻياٺ حالت مراد ورتي ويندي آهي، پر ان جي هڪ ٺوس حالت، برف، ۽ هڪ گيس واري حالت، پاڻيءَ جي ٻاڦ يا ٻاڦ، پڻ آهي. پاڻي ڌرتي جي مٿاڇري جو 71 سيڪڙو ڍڪي ٿو.[56] ڌرتيءَ تي پاڻي گهڻو ڪري سمنڊن ۽ پاڻيءَ جي ٻين وڏن ذخيرن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته 1.6 سيڪڙو پاڻي زمين هيٺ آبي تهن ۾ ۽ 0.001 سيڪڙو هوا ۾ ٻاڦ، ڪڪرن ۽ برسات جي صورت ۾ موجود آهي.[57][58] مٿاڇري واري پاڻيءَ جو 96.5 سيڪڙو سمنڊن ۾، 2.4 سيڪڙو برفاني درياهن ۽ قطبي برفاني ٽوپين ۾، ۽ 1 سيڪڙو دريائن، ڍنڍن، تلائن، زمين هيٺ آبي تهن ۽ زميني پاڻي جهڙن ٻين زميني ذخيرن ۾ آهي. تازو پاڻيءَ جو سڀ کان ننڍو ذخيرو، يعني 0.1 سيڪڙو، فضا ۾ موجود آهي.[59] ڌرتيءَ جي پرت ۾ ذيلي ڌڪجڻ جي عملن وسيلي، ڌرتيءَ جي مٿاڇري واري پاڻيءَ جي برابر مقدار رڳو مٿئين مينٽل ۾ دفن ٿي چڪي آهي.[60]

سمنڊ

[سنواريو]
ريو ڊي جينيرو جي ليب لون مان اوقيانوس سمنڊ جو منظر
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سمنڊ

سمنڊ کاري پاڻيءَ جو هڪ وڏو ذخيرو ۽ آبي گولي جو بنيادي جزو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو، يعني اٽڪل 361 ملين چورس ڪلوميٽر، سمنڊ سان ڍڪيل آهي؛ اهو پاڻيءَ جو هڪ لاڳيتو ذخيرو آهي، جنهن کي روايتي طور ڪيترن مکيه سمنڊن ۽ ننڍن ساگرن ۾ ورهايو ويندو آهي. هن ايراضيءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو 3,000 meters (9,800 feet) کان وڌيڪ اونهو آهي. سمنڊن جي سراسري لوڻائپ لڳ ڀڳ 35 هزارين حصا (ppt) يا 3.5 سيڪڙو آهي، ۽ لڳ ڀڳ سموري سامونڊي پاڻيءَ جي لوڻائپ 30 کان 38 ppt جي وچ ۾ آهي. جيتوڻيڪ انهن کي عام طور ڪيترن "الڳ" سمنڊن طور سڃاتو وڃي ٿو، پر اهي پاڻ ۾ ڳنڍيل کاري پاڻيءَ جو هڪ عالمي ذخيرو ٺاهين ٿا، جنهن کي اڪثر عالمي سمنڊ يا مجموعي سمنڊ چيو وڃي ٿو.[61][62] هي سامونڊيات جو هڪ بنيادي تصور آهي: سڄي دنيا تي پکڙيل اهڙو سمنڊ، جيڪو پاڻيءَ جي هڪ لاڳيتي ذخيري طور ڪم ڪري ٿو ۽ جنهن جي مختلف حصن وچ ۾ نسبتاً آزاد مٽاسٽا ٿيندي رهي ٿي.[63]

سمنڊن جون مکيه ورهاستون مختلف کنڊن، ٻيٽارين ۽ ٻين معيارن موجب طئي ڪيون وڃن ٿيون. ماپ جي گهٽجندڙ ترتيب ۾ اهي پئسفڪ سمنڊ، اوقيانوس سمنڊ، هندي سمنڊ، ڏاکڻو سمنڊ ۽ اتر برفاني سمنڊ آهن. سمنڊن جي ننڍن حصن کي ساگر، نار، کاري ۽ ٻين نالن سان سڏيو ويندو آهي. کاري ڍنڍون پڻ آهن، جيڪي زمين سان گهيريل کاري پاڻيءَ جا ننڍا ذخيرا آهن ۽ عالمي سمنڊ سان ڳنڍيل ناهن. کاري ڍنڍن جا ٻه اهم مثال گريٽ سالٽ ڍنڍ ۽ ڪئسپين سمنڊ آهن.[64][65] شمسي سرشتي جي ڪنهن ٻئي سياري تي مٿاڇري وارا سمنڊ ناهن، جيتوڻيڪ 15 چنڊن بابت شڪ آهي ته انهن تي برف سان ڍڪيل سمنڊ موجود آهن.[66]

ڍنڍون ۽ تلاءَ

[سنواريو]
نيوزيلينڊ جي ميپوريڪا ڍنڍ
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڍنڍ ۽ تلاءُ

ڍنڍ، جنهن جو نالو لاطيني لفظ lacus مان نڪتل آهي، هڪ زميني خاصيت يا طبعي خاصيت آهي؛ اها ڪنهن دنيا جي مٿاڇري تي پاڻياٺ جو اهڙو ذخيرو آهي، جيڪو حوض جي تري ۾ محدود هجي، يعني عالمي نه هجي، ۽ جيڪڏهن چرپر ڪري به ته تمام آهستي ڪري. ڌرتيءَ تي پاڻيءَ جي ڪنهن ذخيري کي تڏهن ڍنڍ چيو ويندو آهي، جڏهن اهو خشڪيءَ جي اندر هجي، سمنڊ جو حصو نه هجي، تلاءَ کان وڏو ۽ اونهو هجي ۽ ڪنهن درياهه مان پاڻي وٺندو هجي.[67][68]

ڌرتيءَ کان سواءِ واحد ڄاتل دنيا، جتي ڍنڍون موجود آهن، ٽائيٽن آهي، جيڪو زحل جو سڀ کان وڏو چنڊ آهي ۽ جنهن تي ايٿين جون ڍنڍون آهن، جيڪي غالباً ميٿين سان مليل آهن. اهو معلوم ناهي ته ٽائيٽن جون ڍنڍون دريائن مان پاڻي وٺن ٿيون يا نه، جيتوڻيڪ ٽائيٽن جي مٿاڇري تي ڪيترائي دريائي پيٽ موجود آهن.[69] ڌرتيءَ تي قدرتي ڍنڍون عام طور جبلائي علائقن، دراڙ وارن علائقن ۽ انهن هنڌن تي ملن ٿيون، جتي هاڻوڪي يا تازو برفاني عمل ٿيو هجي. ٻيون ڍنڍون بند حوضن، پختن دريائن جي وهڪري سان يا بندن پويان انسان ٺاهيل پاڻي ذخيرن ۾ ملن ٿيون. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ گذريل برفاني دور کان بچيل بي ترتيب نيڪال واري نظام سبب ڪيتريون ڍنڍون موجود آهن.[70] ارضياتي وقت جي پيماني تي سڀ ڍنڍون عارضي آهن، ڇاڪاڻ ته اهي آهستي آهستي رسوبن سان ڀرجي وينديون يا پنهنجي حوض مان ٻاهر وهي وينديون.[71]

ويسٽبرو، ميساچوسٽس ۾ ويسٽبرو پاڻي ذخيرو (مل تلاءُ)

بيٺل پاڻيءَ جا ننڍا ذخيرا، جيڪي عام طور ٻن هيڪٽرن کان گهٽ هجن، تلاءُ يا پاڻيءَ جو کڏ سڏجن ٿا. اهي قدرتي يا انسان ٺاهيل ٿي سگهن ٿا.[72] انسان ٺاهيل پاڻيءَ جي ڪيترن ئي قسمن کي تلاءُ چيو ويندو آهي، جن ۾ سينگار لاءِ ٺهيل آبي باغ،[73] ڪاروباري مڇي پالڻ لاءِ ٺهيل مڇي تلاءُ،[74] ۽ حرارتي توانائي ذخيرو ڪرڻ لاءِ ٺهيل شمسي تلاءُ شامل آهن.[75] تلائن ۽ ڍنڍن کي نهرن کان وهڪري جي رفتار جي بنياد تي الڳ ڪيو ويندو آهي. نهرن ۾ وهڪرو آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته تلائن ۾ گرميءَ سبب پيدا ٿيندڙ ننڍڙا وهڪرا ۽ هوائن سبب پيدا ٿيندڙ وچولي درجي جا وهڪرا هوندا آهن.[76] اهي خاصيتون تلاءَ کي ٻين ڪيترين آبي زميني خاصيتن، جهڙوڪ نهر جو تلاءُ ۽ جوار تلاءُ، کان ڌار ڪن ٿيون.[حوالو گهربل]

درياهه ۽ نهرون

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو درياهه ۽ نهر
مصر جي گاديءَ واري شهر قاهره ۾ نيل درياهه

درياهه هڪ قدرتي پاڻيءَ جو وهڪرو آهي،[77] جيڪو عام طور تازو پاڻي کڻي ڪنهن سمنڊ، ڍنڍ، ساگر يا ٻئي درياهه ڏانهن وهي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ درياهه زمين اندر وهي وڃي ٿو يا ڪنهن ٻئي پاڻيءَ جي ذخيري تائين پهچڻ کان اڳ مڪمل طور سڪي وڃي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي چڪر جو حصو آهي. درياهه جو پاڻي عام طور برسات مان مٿاڇري واري وهڪري، زميني پاڻي جي ٻيهر ڀرپائي، چشمن ۽ قدرتي برف يا برفاني ذخيرن، يعني برفاني درياهن، مان ڇڏيل پاڻي وسيلي گڏ ٿئي ٿو. جتي درياهه ڪنهن آهستي وهندڙ پاڻيءَ جي ذخيري سان ملي ٿو، اتي گڏ ٿيندڙ رسوبن مان ڊيلٽا ٺهي سگهي ٿو.[78][79]

هوائي ۾ پٿريلي نهر

اهڙو ڪو عام اصول ناهي، جيڪو واضح ڪري ته ڪهڙي وهڪري کي درياهه چيو وڃي. لڳاتار وهڪري رکندڙ ننڍن پاڻيءَ جي وهڪرن کي نهر، کڏ نهر، ننڍي ندي يا ٻيو مقامي نالو ڏنو ويندو آهي.[79] اهي نهر جي پيٽ ۽ ڪنارن جي اندر محدود هوندا آهن. ننڍن دريائن جا ڪيترائي نالا مخصوص جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل آهن؛ مثال طور اسڪاٽلينڊ ۽ اتر اوڀر انگلينڊ ۾ Burn استعمال ٿيندو آهي. آمريڪي نالن ۾ ڪڏهن درياهه کي نهر کان وڏو چيو ويندو آهي، پر ٻوليءَ جي اڻچٽائيءَ سبب اهو هميشه درست ناهي؛ تنهنڪري آمريڪي جاگرافيائي نالن جي معلوماتي سرشتي ۾ سڀني "سڌي رخ ۾ وهندڙ پاڻيءَ جي ذخيرن" کي نهرون چيو وڃي ٿو.[80]

نهرون پاڻيءَ جي چڪر ۾ پاڻيءَ جي گذرگاهن، زميني پاڻي جي ٻيهر ڀرپائيءَ جي وسيلي ۽ مڇين ۽ جهنگلي جيوت جي لڏپلاڻ لاءِ رستن طور اهم آهن. نهر جي بلڪل ويجهو موجود حياتياتي رهائشگاهه کي دريائي ڪناري وارو علائقو چيو ويندو آهي.[81] هلندڙ هولوسين نابودي جي حالت کي نظر ۾ رکندي، نهرون لنگهن طور ٽڪرا ٽڪرا ٿيل رهائشگاهن کي ڳنڍڻ ۽ اهڙيءَ طرح حياتيائي گوناگوني کي بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.[82] نهرن ۽ آبي گذرگاهن جي اڀياس ۾ گهڻ-شعبائي قدرتي سائنس ۽ انجنيئرنگ جون ڪيتريون شاخون شامل آهن، جن ۾ آبيات، دريائي زميني شڪليات، آبي ماحوليات، مڇين جي حياتيات، دريائي ڪناري جي ماحوليات ۽ ٻيا شعبا شامل آهن.[83]

ماحولياتي سرشتا

[سنواريو]
اسڪاٽلينڊ ۾ لوخ لومونڊ نسبتاً الڳ ٿلڳ ماحولياتي سرشتو ٺاهي ٿو[84]
ڀارت جي راجسٿان واري ريگستاني علائقي ۾ اراوَلي جبلن جو سلسلو
هڪ انساني ماحولياتي سرشتي جو فضائي منظر؛ تصوير ۾ شڪاگو شهر ڏيکاريل آهي
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ماحوليات ۽ ماحولياتي سرشتو

ماحولياتي سرشتا مختلف حياتيائي ۽ غير حياتيائي جزن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي پاڻ ۾ لاڳاپيل نموني ڪم ڪن ٿا.[85] انهن جي ساخت ۽ جوڙجڪ ڪيترن پاڻ ۾ لاڳاپيل ماحولياتي عنصرن سان طئي ٿيندي آهي. انهن عنصرن ۾ ڦيرڦار ماحولياتي سرشتي ۾ متحرڪ تبديليون پيدا ڪندي آهي. وڌيڪ اهم جزن ۾ مٽي، فضا، سج مان ايندڙ تابڪاري، پاڻي ۽ جيئرا جاندار شامل آهن.[86]

ماحولياتي سرشتي جي تصور جو مرڪزي خيال اهو آهي ته جيئرا جاندار پنهنجي مقامي ماحول جي هر ٻئي عنصر سان لاڳاپا رکن ٿا. ماحوليات جي باني شخصيتن مان هڪ، يوجين اوڊم، لکيو: "اهڙو هر ايڪو، جنهن ۾ ڪنهن مخصوص علائقي جا سڀ جاندار (يعني 'برادري') طبعي ماحول سان اهڙي نموني لاڳاپا رکن جو توانائيءَ جو وهڪرو چٽي نموني طئي ٿيل خوراڪي ساخت، حياتيائي گوناگوني ۽ مادي چڪرن (يعني جيئرن ۽ اڻ جيئرن حصن وچ ۾ مادي جي ڏي وٺ) کي جنم ڏئي، ماحولياتي سرشتو آهي."[87] ماحولياتي سرشتي اندر جنسون کاڌي جي زنجير وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل ۽ هڪٻئي تي دارومدار رکندڙ هونديون آهن، ۽ اهي پاڻ ۾ توڙي پنهنجي ماحول سان توانائي ۽ مادو جي ڏي وٺ ڪنديون آهن.[88] انساني ماحولياتي سرشتي جو تصور انسان/قدرت جي ٻه ورهاست ۽ ان خيال تي ٻڌل آهي ته سڀ جنسون ماحولياتي لحاظ کان هڪٻئي تي، ۽ پنهنجي حياتياتي رهائشگاهه جي غير حياتيائي جزن تي پڻ، دارومدار رکن ٿيون.[89]

ننڍي ماپ واري ايڪي کي خرد ماحولياتي سرشتو چيو ويندو آهي. مثال طور، هڪ پٿر ۽ ان جي هيٺان موجود سموري حياتي هڪ خرد سرشتو ٿي سگهي ٿي. هڪ وڏو ماحولياتي سرشتو پنهنجي پاڻي نيڪال حوض سميت سڄي ماحولي علائقي تي مشتمل ٿي سگهي ٿو.[90]

جهنگلي علائقا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جهنگلي علائقو

جهنگلي علائقن جي عام وصف اهڙن علائقن طور ڪئي ويندي آهي، جن کي انساني سرگرمين نمايان نموني تبديل نه ڪيو هجي. جهنگلي علائقا محفوظ علائقن، جاگيرن، کيتن، تحفظاتي محفوظ علائقن، چوپائي مال جي فارمَن، قومي ٻيلن، قومي پارڪن ۽ شهرن جي اندر به دريائن، کاهين يا ٻين اڻسڌريل هنڌن ڀرسان ملي سگهن ٿا. جهنگلي علائقا ۽ محفوظ پارڪ مخصوص جنسن جي بقا، ماحولياتي اڀياس، تحفظ ۽ اڪيلائيءَ لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا. ڪجهه قدرتي ليکڪ جهنگلي علائقن کي انساني روح ۽ تخليقيت لاءِ ضروري سمجهن ٿا،[91] ۽ ڪجهه ماحوليات جا ماهر انهن کي ڌرتيءَ جي پاڻ سنڀاليندڙ قدرتي ماحولياتي سرشتي، يعني حياتي گولي، جو لازمي حصو سمجهن ٿا. اهي تاريخي جينياتي خاصيتن کي پڻ محفوظ رکي سگهن ٿا ۽ جهنگلي نباتات ۽ حيوانات لاءِ اهڙي رهائشگاهه مهيا ڪن ٿا، جنهن کي چڙيا گهرن، وڻن جي باغن يا تجربيگاهن ۾ ٻيهر ٺاهڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو.[92]

حيات

[سنواريو]
−4500 —
–
—
–
−4000 —
–
—
–
−3500 —
–
—
–
−3000 —
–
—
–
−2500 —
–
—
–
−2000 —
–
—
–
−1500 —
–
—
–
−1000 —
–
—
–
−500 —
–
—
–
0 —
 
 
 
 
 
ٻوٽا
 
 
 
 
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو حيات, حياتيات ۽ حياتي گولو
مادي مالارڊ ۽ ان جا ٻچا – حيات جي تسلسل لاءِ نسل واڌارو ضروري آهي.

جيتوڻيڪ حيات جي وصف بابت ڪو عالمگير اتفاق موجود ناهي، پر سائنسدان عام طور تي قبول ڪن ٿا ته حيات جي حياتيائي اظهار جون خاصيتون تنظيم، استقلاب، واڌ، موافقت، محرڪن ڏانهن ردعمل ۽ نسل واڌارو آهن.[93] حيات کي رڳو جاندارن جي مخصوص حالت پڻ چئي سگهجي ٿو. اهڙن جاندارن جي وصف وري حياتيائي ڪيميا، جينيات يا گرمي حرڪيات جي لحاظ کان ڪري سگهجي ٿي.[94] ڌرتيءَ جي جاندارن (ٻوٽن، جانورن، فنگس، پروٽسٽن، آرڪيا ۽ بيڪٽيريا) جون گڏيل خاصيتون هي آهن ته اهي گهرڙن تي مشتمل ۽ هڪ پيچيده ڪيميائي تنظيم تي ٻڌل آهن. تنهن هوندي به، حيات جي هر وصف انهن خاصيتن کي لازمي نٿي سمجهي. انسان جي ٺاهيل حيات جا هم شڪل نمونا پڻ حيات سمجهي سگهجن ٿا.[95]

هاڻوڪن جاندارن، وائرسن کان وٺي انسانن تائين، وٽ پاڻ کي نقل ڪندڙ معلوماتي ماليڪيول (جينوم) موجود آهي، جيڪو يا ته ڊي اين اي يا آر اين اي (جيئن ڪجهه وائرسن ۾) هوندو آهي، ۽ اهڙو معلوماتي ماليڪيول شايد حيات جي بنيادي خاصيت آهي. امڪان آهي ته حيات جون شروعاتي شڪليون پاڻ کي نقل ڪندڙ معلوماتي ماليڪيول (جينوم) تي ٻڌل هيون، جيڪو شايد آر اين اي[96][97] يا آر اين اي ۽ ڊي اين اي کان به وڌيڪ ابتدائي ڪو ماليڪيول هو.[98] هر جاندار ۾ نيوڪليوٽائيڊن جو مخصوص سلسلو اهڙي معلومات رکي ٿو، جيڪا بقا، نسل واڌارو ۽ نسل واڌاري لاءِ گهربل وسيلا حاصل ڪرڻ جي صلاحيت کي هٿي ڏئي ٿي؛ اهڙا سلسلا شايد حيات جي ارتقا جي شروعاتي دور ۾ ئي ظاهر ٿيا هئا.[99] حيات جي ارتقا جي شروعاتي دور ۾ موجود بقا جي عملن ۾ شايد اهڙا جينومي سلسلا پڻ شامل هئا، جيڪي پاڻ کي نقل ڪندڙ ماليڪيول کي نقصان کان بچائيندا هئا ۽ ٿيندڙ نقصان جي مرمت جي صلاحيت پڻ مهيا ڪندا هئا. جينوم جي ڪجهه نقصانن جي مرمت ۾ شايد ٻيهر ميلاپ جي عمل وسيلي ڪنهن ٻئي ساڳئي ماليڪيول جي معلومات استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪو جنسي لاڳاپي جي هڪ ابتدائي شڪل هو.[100]

حياتي گولو ڌرتيءَ جي ٻاهرين تهه جو اهو حصو آهي—جنهن ۾ زمين، مٿاڇري جا پٿر، پاڻي، هوا ۽ فضا شامل آهن—جتي حيات موجود آهي ۽ جنهن کي حياتيائي عمل موٽ ۾ بدلائين يا روپ مٽائين ٿا. وسيع تر ارضياتي فزيالاجياتي نقطه نظر کان، حياتي گولو هڪ عالمي ماحولياتي سرشتو آهي، جيڪو سڀني جيئرن جاندارن ۽ انهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي گڏ ڪري ٿو، جنهن ۾ پٿري گولي (پٿرن)، آبي گولي (پاڻي) ۽ فضا (هوا) جي عنصرن سان سندن لاڳاپا پڻ شامل آهن.[101] سڄي ڌرتيءَ تي 75 ارب ٽنن (150 ٽريلين پائونڊن يا لڳ ڀڳ 6.8×1013 kilograms) کان وڌيڪ حياتي ڪتلو (حيات) موجود آهي، جيڪو حياتي گولي جي مختلف ماحولن ۾ رهي ٿو.[102]

ڌرتيءَ جي ڪُل حياتي ڪتلي جو نَوَ ڏهائي کان وڌيڪ حصو ٻوٽن جي حيات تي مشتمل آهي، جنهن تي جانورن جي حيات پنهنجي وجود لاءِ وڏي حد تائين دارومدار رکي ٿي.[103] هينئر تائين ٻوٽن ۽ جانورن جون 20 لک کان وڌيڪ جنسون سڃاڻيون ويون آهن،[104] جڏهن ته موجود جنسُن جي حقيقي انگ بابت اندازا ڪيترن ملينن کان وٺي 5 ڪروڙ کان به گهڻو آهن.[105][106][107] حيات جي انفرادي جنسُن جو انگ سدائين ڪنهن نه ڪنهن حد تائين بدلجندو رهي ٿو، نيون جنسون لڳاتار ظاهر ٿين ٿيون ۽ ٻيون ختم ٿينديون رهن ٿيون.[108][109] جنسُن جو ڪُل انگ تيزيءَ سان گهٽجي رهيو آهي.[110][111][112]

ارتقا

[سنواريو]
ڪولمبيا ۽ برازيل وچ ۾ ورهايل ايمازون برساتي ٻيلي جو هڪ علائقو. ڏکڻ آمريڪا جي اڀرندي برساتي ٻيلن ۾ ڌرتيءَ تي جنسُن جي سڀ کان وڏي گوناگوني موجود آهي.[113][114]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارتقا

ڌرتيءَ تي حيات جي ابتدا اڃا چڱيءَ ريت سمجهي نه وئي آهي، پر ايترو معلوم آهي ته اها گهٽ ۾ گهٽ 3.5 ارب سال اڳ،[115][116][117] هيڊيئن يا آرڪيئن دؤرن ۾، اهڙي شروعاتي ڌرتيءَ تي ٿي، جنهن جو ماحول هاڻوڪي ماحول کان گهڻو مختلف هو.[118] حيات جي انهن شڪلين ۾ پاڻ کي نقل ڪرڻ ۽ ورثي ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيتن جون بنيادي صلاحيتون موجود هيون. حيات جي ظاهر ٿيڻ کان پوءِ، قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا جي عمل حيات جي وڌ کان وڌ گوناگون شڪلين کي جنم ڏنو.[119]

جيڪي جنسون بدلجندڙ ماحول ۽ حيات جي ٻين شڪلين سان چٽاڀيٽيءَ سان موافقت نه ڪري سگهيون، سي ناپيد ٿي ويون. تنهن هوندي به، پنڊ پهڻن جو رڪارڊ انهن ڪيترين ئي پراڻين جنسُن جا ثبوت محفوظ رکي ٿو. هاڻوڪن پنڊ پهڻن ۽ ڊي اين اي جا ثبوت ڏيکارين ٿا ته سڀ موجود جنسون پنهنجي لڳاتار نسب کي حيات جي پهرين ابتدائي شڪلين تائين ڳنڍي سگهن ٿيون.[118]

جڏهن ٻوٽن جي حيات جي بنيادي شڪلين ضيافت تَرڪيب جو عمل پيدا ڪيو ته سج جي توانائي حاصل ڪري اهڙيون حالتون پيدا ڪرڻ ممڪن ٿيو، جن حيات جي وڌيڪ پيچيده شڪلين کي وجود ۾ اچڻ جي اجازت ڏني.[120] نتيجي ۾ پيدا ٿيل آڪسيجن فضا ۾ گڏ ٿي ۽ اوزون تهه کي جنم ڏنو. ننڍن گهرڙن جي وڏن گهرڙن اندر شامل ٿيڻ سان وڌيڪ پيچيده گهرڙا پيدا ٿيا، جن کي حقيقي مرڪز وارا گهرڙا چيو وڃي ٿو.[121] وسندين اندر گهرڙا وڌ کان وڌ خاص ڪم ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ حقيقي گهڻ گهرڙائي جاندار وجود ۾ آيا. اوزون تهه پاران نقصانڪار بالابنفشي تابڪاري جذب ٿيڻ کان پوءِ حيات ڌرتيءَ جي خشڪيءَ واري مٿاڇري تي پکڙجي وئي.

خرد جاندار

[سنواريو]
هڪ خوردبيني ڪينئرو، لورِيا فارموسا
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو خرد جاندار

ڌرتيءَ تي پيدا ٿيندڙ حيات جون پهرين شڪليون هڪ گهرڙائي هيون، ۽ اهي لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ گهڻ گهرڙائي جاندارن جي ظاهر ٿيڻ تائين حيات جون اڪيليون شڪليون رهيون.[122] خرد جاندار يا جراثيم خوردبيني هوندا آهن ۽ ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني اک سان ڏسي نٿا سگهجن.[123] خرد جاندار هڪ گهرڙائي ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ بيڪٽيريا، آرڪيا، ڪيترائي پروٽسٽ ۽ فنگس جو ٿورڙو حصو.[124]

حيات جون اهي شڪليون ڌرتيءَ جي لڳ ڀڳ هر ان هنڌ تي ملن ٿيون، جتي پاڻياٺ پاڻي موجود آهي، جنهن ۾ ڌرتيءَ جو اندريون حصو پڻ شامل آهي.[125] انهن جو نسل واڌارو تيز ۽ وڏي مقدار ۾ ٿيندو آهي. تيز ميوٽيشن جي شرح ۽ افقي جين منتقلي[126] جي صلاحيت جو ميلاپ انهن کي تمام گهڻو موافقت پذير بڻائي ٿو، جنهن ڪري اهي نون ۽ ڪڏهن ڪڏهن انتهائي سخت ماحولن، جن ۾ ٻاهريون خلا پڻ شامل آهي، ۾ زنده رهي سگهن ٿا.[127] اهي ڌرتيءَ جي ماحولياتي سرشتي جو هڪ لازمي حصو آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه خرد جاندار مرض پيدا ڪندڙ هوندا آهن ۽ ٻين جاندارن جي صحت لاءِ خطرو پيدا ڪري سگهن ٿا.

وائرس وچڙندڙ عامل آهن، پر اهي خودمختيار حياتي شڪليون ناهن؛ ساڳي ڳالهه وائرائيڊن، سيٽلائيٽن، ناقص مداخلتي ذرڙن ۽ پريونن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿي.

انساني لاڳاپا

[سنواريو]
−10 —
–
−9 —
–
−8 —
–
−7 —
–
−6 —
–
−5 —
–
−4 —
–
−3 —
–
−2 —
–
−1 —
–
0 —
 
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
←
پنهنجي قدرتي سونهن باوجود، هوائي ۾ نا پالي سامونڊي ڪناري سان لڳو لڳ اڪيلائيءَ وادين کي ٻاهران آندل حملو ڪندڙ جنسُن، جهڙوڪ شي اوڪ، وڏي پيماني تي بدلائي ڇڏيو آهي.

انساني اثر

[سنواريو]

جيتوڻيڪ انسان ڌرتيءَ تي موجود ڪُل جاندار حياتي ڪتلي جو نهايت ٿورڙو حصو آهن، پر قدرت تي انساني اثر ان نسبت کان گهڻو وڏو آهي. انساني اثر جي وسعت سبب، انهن شين جي وچ ۾ حدون چٽيون ناهن، جن کي انسان قدرت ۽ ”ٺاهيل ماحول“ سمجهن ٿا، سواءِ انتهائي حالتن جي. انتهائي حالتن ۾ به، سڃاڻپ جوڳي انساني اثر کان آزاد قدرتي ماحول جو مقدار ڏينهون ڏينهن وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي رهيو آهي. 2020ع ۾ نيچر ۾ ڇپيل هڪ اڀياس موجب، انساني پيدا ڪيل ڪتلو (انسانن جا ٺاهيل مادا) ڌرتيءَ جي سموري جاندار حياتي ڪتلي کان وڌيڪ ٿي چڪو آهي، جڏهن ته رڳو پلاسٽڪ جو ڪتلو خشڪيءَ ۽ سمنڊ جي سڀني جانورن جي گڏيل ڪتلي کان به وڌيڪ آهي.[128] 2021ع ۾ فرنٽيئرز اِن فاريسٽس اينڊ گلوبل چينج ۾ ڇپيل هڪ اڀياس موجب، ڌرتيءَ جي خشڪيءَ واري مٿاڇري جو رڳو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو حصو ماحولياتي ۽ جانوري لحاظ کان سالم آهي، جتي انساني اثر گهٽ ۽ ڏيهي جانورن جي جنسُن جون آباديون صحتمند آهن.[129][130] ڪولوراڊو اسٽيٽ يونيورسٽي جي اسڪول آف گلوبل انوائرنمينٽل سسٽينيبِلٽي ۾ فلسفي جي پروفيسر فلپ ڪافارو 2022ع ۾ لکيو ته ”عالمي حياتيائي گوناگوني جي نقصان جو سبب چٽو آهي: تيزيءَ سان وڌندڙ انساني معيشت ٻين جنسُن کي سندن جڳهن تان هٽائي رهي آهي.“[131]

انساني نسل پاران ٽيڪنالاجي جي ترقي قدرتي وسيلن جي وڌيڪ استحصال کي ممڪن بڻايو آهي[132] ۽ قدرتي خطرن مان پيدا ٿيندڙ ڪجهه جوکن کي گهٽائڻ ۾ مدد ڏني آهي.[133] تنهن هوندي به، هن اڳڀرائي باوجود، انساني تهذيب جي قسمت ماحول ۾ ٿيندڙ تبديلين سان اڃا به ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال ۽ ماحولياتي تبديلين وچ ۾ هڪ نهايت پيچيده موٽ چڪر موجود آهي.[134] ڌرتيءَ جي قدرتي ماحول لاءِ انسانن جا پيدا ڪيل خطرا گدلاڻ، ٻيلن جي واڍي ۽ تيل جي هارجڻ جهڙيون آفتون آهن. انسان ڪيترن ئي ٻوٽن ۽ جانورن جي ناپيدگي ۾ حصو ورتو آهي،[135] ۽ لڳ ڀڳ 10 لک جنسُن کي ايندڙ ڪجهه ڏهاڪن اندر ناپيد ٿيڻ جو خطرو آهي.[136] گذريل اڌ صديءَ دوران حياتيائي گوناگوني جي نقصان ۽ ماحولياتي سرشتن جي عملن ۾ گهٽتائيءَ ان حد تائين اثر وڌو آهي، جو قدرت انسانن جي زندگيءَ جي معيار ۾ ڪيترو حصو وجهي سگهي ٿي؛[137] ۽ جيڪڏهن ترت واٽ نه بدلي وئي ته لڳاتار گهٽتائي انساني تهذيب جي وجود لاءِ وڏو خطرو بڻجي سگهي ٿي.[138] سماج لاءِ قدرتي وسيلن جي اهميت اڪثر بازاري اگهن ۾ صحيح نموني ظاهر نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ ته ڪڍڻ جا خرچ ته هوندا آهن، پر قدرتي وسيلا پاڻ عام طور مفت دستياب هوندا آهن. ان سان قدرتي وسيلن جي بازاري اگهن ۾ بگاڙ پيدا ٿئي ٿو ۽ ساڳئي وقت اسان جي قدرتي اثاثن ۾ گهٽ سيڙپڪاري ٿئي ٿي. قدرت کي نقصان پهچائيندڙ سرڪاري رعايتن جي سالياني عالمي لاڳت جو محتاط اندازو 4 کان 6 ٽريلين ڊالر آهي. سمنڊن ۽ برساتي ٻيلن جهڙين قدرتي نعمتن لاءِ ادارتي تحفظ اڻپورو آهي. حڪومتون انهن معاشي خارجي اثرن کي روڪي نه سگهيون آهن.[139][140]

انسان قدرت کي وندر ۽ معاشي سرگرمين، ٻنهي لاءِ استعمال ڪن ٿا. صنعتي استعمال لاءِ قدرتي وسيلن جو حصول اڃا تائين دنيا جي معاشي سرشتي جو هڪ وڏو حصو آهي.[141][142] ڪجهه سرگرميون، جهڙوڪ شڪار ۽ مڇي مارڻ، گذران ۽ وندر ٻنهي لاءِ استعمال ٿين ٿيون، اڪثر مختلف ماڻهن پاران. زراعت پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 9هين هزار سال قبل مسيح ۾ اختيار ڪئي وئي. خوراڪ جي پيداوار کان توانائيءَ تائين، قدرت معاشي دولت تي اثرانداز ٿئي ٿي.

جيتوڻيڪ شروعاتي انسان خوراڪ لاءِ اڻ پوکيل ٻوٽن جو مواد گڏ ڪندا هئا ۽ علاج لاءِ ٻوٽن جي دوائي خاصيتن کي استعمال ڪندا هئا،[143] پر ٻوٽن جو گهڻو ڪري جديد انساني استعمال زراعت وسيلي ٿئي ٿو. فصلن جي پوک لاءِ زمين جي وڏن ٽڪرن جي صفائي ٻيلن ۽ آلاڻ وارين زمينن لاءِ موجود ايراضيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين ٻوٽن ۽ جانورن جي جنسُن لاءِ رهائشگاهن جو نقصان ۽ ڪٽاءُ وڌيو آهي.[144]

جماليات ۽ سونهن

[سنواريو]
جمالياتي طور وڻندڙ گل

قدرت جي سونهن تاريخي طور فن ۽ ڪتابن ۾ هڪ نمايان موضوع رهي آهي، جنهن سان ڪتبخانن ۽ ڪتاب گهرن جا وڏا حصا ڀريل آهن. فن، ڦوٽوگرافي، شاعري ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ قدرت جي ايتري گهڻي عڪاسي ۽ ساراهه ان ڳالهه کي ظاهر ڪري ٿي ته ڪيترائي ماڻهو قدرت ۽ سونهن کي ڪيتري مضبوطيءَ سان هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. هي لاڳاپو ڇو موجود آهي ۽ ان جي نوعيت ڪهڙي آهي، تنهن جو اڀياس فلسفي جي جماليات نالي شاخ ۾ ڪيو وڃي ٿو.[145] ڪجهه بنيادي خاصيتن کان سواءِ، جن بابت ڪيترائي فلسفي متفق آهن ته اهي ڪنهن شيءِ کي سهڻو سمجهڻ جي وضاحت ڪن ٿيون، رايا لڳ ڀڳ اڻکٽ آهن.[146] قدرت ۽ جهنگلاڻ عالمي تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ اهم موضوع رهيا آهن. منظرنگاري جي هڪ شروعاتي روايت چين ۾ تانگ گهراڻي (618–907ع) دوران شروع ٿي.[147] قدرت کي جيئن اها آهي تيئن پيش ڪرڻ جي روايت چيني مصوري جي مقصدن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ايشيائي فن تي ان جو نمايان اثر پيو.[حوالو گهربل]

جيتوڻيڪ قدرتي عجائبات جي زبور ۽ ايوب جي ڪتاب ۾ واکاڻ ڪئي وئي آهي،[148] پر اولهه ۾ فن اندر جهنگلاڻ جي عڪاسي 1800ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ عام ٿي، خاص طور رومانوي تحريڪ جي ڪمن ۾. برطانوي فنڪارن جان ڪانسٽيبل ۽ جي. ايم. ڊبليو. ٽرنر پنهنجي مصورين ۾ قدرتي دنيا جي سونهن کي پيش ڪرڻ ڏانهن ڌيان ڏنو.[149] ان کان اڳ مصورين ۾ گهڻو ڪري مذهبي منظر يا انسان ڏيکاريا ويندا هئا.[حوالو گهربل] وليم ورڊسورٿ جي شاعريءَ قدرتي دنيا جي حيرت انگيز سونهن کي بيان ڪيو، جنهن کي ان کان اڳ هڪ خطري واري جاءِ سمجهيو ويندو هو. وقت سان گڏ قدرت کي اهميت ڏيڻ اولهندي ثقافت جو هڪ پهلو بڻجي ويو.[150] هيءَ فني تحريڪ اولهندي دنيا جي ماورائي تحريڪ سان پڻ هم وقت هئي. سهڻي فن بابت هڪ عام قديم تصور ۾ تقليد جو خيال شامل آهي، يعني قدرت جي نقل.[151] قدرت جي سونهن بابت خيالن ۾ اهو تصور پڻ شامل آهي ته ڪمال مڪمل رياضياتي شڪلين ۽ وڌيڪ عام طور قدرتي نمونن وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. جيئن ڊيوڊ روٿنبرگ لکي ٿو، ”سونهن سائنس جي پاڙ ۽ فن جو مقصد آهي، اها سڀ کان اوچي امڪاني شيءِ آهي، جنهن کي ڏسڻ جي انسان اميد رکي سگهي ٿو.“[152]:281

مادو ۽ توانائي

[سنواريو]
سج جي مرڪز ۾ ڳانڍاپي وسيلي هائيڊروجن ائٽمن جو هيليم ۾ بدلجڻ ڪتلي جي ڪجهه حصي کي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري ٿو، جنهن سان سج جي روشني پيدا ٿئي ٿي
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو مادو ۽ توانائي

مادي جي وصف اهڙي شيءِ طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪا ڪتلو رکي ٿي ۽ خلاءَ جو ڪو حجم والاري ٿي، جڏهن ته توانائي اهڙي خاصيت آهي، جيڪا مادي کان ڪم ڪرائي سگهي ٿي. انتهائي ننڍي مقداري ميڪانياتي پيماني تي مادو ۽ توانائي ٻئي موج-ذرڙو ٻه روپيت جي خاصيت ڏيکارين ٿا، ۽ اهي ڪتلو-توانائي برابري وسيلي هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن.[153] مادو ڏسڻ جوڳي ڪائنات کي جوڙي ٿو، جيڪا توانائي جي موجن واري تابڪاري وسيلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. هاڻي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ڪائنات جا ڏسڻ ۾ ايندڙ جزا ڪُل ڪتلي جو رڳو 4.9 سيڪڙو آهن. باقي حصو هڪ اڻڄاتل صورت ۾ آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو 26.8 سيڪڙو ٿڌو اونداهو مادو ۽ 68.3 سيڪڙو اونداهي توانائي تي مشتمل آهي.[154] انهن اڻ ڏٺل جزن جي صحيح نوعيت بابت طبعيات جا ماهر وڏي پيماني تي تحقيق ڪري رهيا آهن.[155]

ڏسڻ جوڳي ڪائنات ۾ مادي ۽ توانائيءَ جو ورتاءُ چٽي نموني طئي ٿيل طبعي قانونن، يا قدرت جي قانونن، جي پيروي ڪندي نظر اچي ٿو، جن کي سائنسدان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[156] انهن قانونن کي ڪائناتي نمونا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي ڏسڻ ۾ ايندڙ ڪائنات جي ساخت ۽ ارتقا جي ڪاميابيءَ سان وضاحت ڪن ٿا. طبعيات جي قانونن جون رياضياتي صورتون ويهن طبعي مستقلن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪن ٿيون،[157] جيڪي سڄي ڏسڻ جوڳي ڪائنات ۾ اڻبدل نظر اچن ٿا.[158] انهن مستقلن جي قدرن کي نهايت ڌيان سان ماپيو ويو آهي، پر انهن مخصوص قدرن جو سبب اڃا تائين هڪ ڳجهارت آهي. انسان مرڪزي اصول دليل ڏئي ٿو ته طبعي مستقلن جون ڏٺل قدرون بلڪل ان ڪري اهڙيون آهن، جو ذهين حيات انهن جو مشاهدو ڪرڻ لاءِ هتي موجود آهي.[159]

ڌرتيءَ کان اڳتي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٻاهريون خلاءُ, ڪائنات ۽ ڌرتيءَ کان ٻاهر حيات
نظام شمسي جا گرھ (ماپون حقيقي تناسب موجب، فاصلا ۽ روشني حقيقي تناسب موجب نه آهن)

ٻاهريون خلاءُ، جنهن کي رڳو خلاءُ پڻ چيو وڃي ٿو، ڪائنات جي انهن نسبتاً خالي علائقن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي فلڪي جسمن جي فضائي گولن کان ٻاهر آهن. ٻاهريون خلاءُ جو اصطلاح ان کي هوائي حد (۽ ڌرتيءَ تي موجود هنڌن) کان الڳ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ڌرتيءَ جي فضائي گولي ۽ خلاءَ جي وچ ۾ ڪا چٽي حد ڪانهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اوچائي وڌڻ سان فضائي گولو آهستي آهستي ڇڊو ٿيندو وڃي ٿو.[160] نظام شمسي جي اندر موجود ٻاهرئين خلاءَ کي بين گرهي خلاءُ چيو وڃي ٿو، جيڪو هيليوپاز نالي حد وٽ بين تاريڪي خلاءَ ۾ بدلجي وڃي ٿو.[161]

ٻاهريون خلاءُ وڏي ڌماڪي ۽ ڪائنات جي ابتدا کان بچيل ڪاري جسم واري تابڪاري سان ڀريل آهي.[162] ان ۾ گهڻو ڪري هائيڊروجن ۽ هيليم جي پلازما تي مشتمل لڳ ڀڳ مڪمل خال موجود آهي،[163] ۽ ان ۾ برقي مقناطيسي تابڪاري، مقناطيسي ميدان ۽ ڪائناتي ڪرڻا پکڙيل آهن؛ پوين ۾ مختلف آئن ٿيل ائٽمي مرڪز ۽ زيراتمي ذرڙا شامل آهن. تارن مان نڪتل مادي سان مالامال علائقن ۾ ڌوڙ ۽ مائڪروويو طيف نگاري وسيلي هيل تائين دريافت ڪيل ڪيترن ئي قسمن جا نامياتي ماليڪيول ڇڊي نموني پکڙيل آهن.[164] ڌرتيءَ جي ويجهو اڄ ٻاهرئين خلاءَ ۾ انساني سرگرميءَ جون نشانيون پڻ موجود آهن، جيئن اڳوڻين انسان بردار ۽ بنا انسان جي اڏامن کان بچيل مادو، جيڪو خلائي جهازن لاءِ امڪاني خطرو آهي. هن ڪچري جو ڪجهه حصو وقت بوقت فضائي گولي ۾ ٻيهر داخل ٿئي ٿو.[165]

اين جي سي 4414 ڪومي بيرينيس تارن جي ميڙ ۾ هڪ گهاڻي نما ڪهڪشان آهي، جنهن جو قطر لڳ ڀڳ 56,000 نوري سال آهي ۽ اها ڌرتي کان لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ نوري سال پري آهي.

سڀ کان وڏي پيماني تي ڏسڻ جوڳي ڪائنات ڪائناتي اصول جي پيروي ڪري ٿي ۽ سڀني طرفن ۾ هڪجهڙي سمتي يڪسان ۽ هم جنس نظر اچي ٿي. ننڍن پيمانن تي ڏسڻ جوڳو مادو ڪشش ثقل جي گڏيل اثر سبب بناوتن جي درجي وار سلسلي ۾ ترتيب ڏنل آهي. تارا ڪهڪشانن جي بناوتن ۾ ٺهن ٿا، جيڪي عام طور تي ماپ ۾ 100,000 نوري سالن تائين پکڙيل هونديون آهن. اهي وري لکين نوري سالن تائين پکڙيل وڏن ڪهڪشاني ميڙن ۽ ٽولن ۾ ترتيب ڏنل آهن، ۽ پوءِ وڏا ڪهڪشاني ميڙ اچن ٿا، جيڪي ڪروڙين نوري سالن تائين پکڙيل هوندا آهن.[166] سڀ کان وڏيون ڄاتل بناوتون ڪهڪشاني تنت آهن، جيڪي وڏن ڪهڪشاني ميڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.[167] انهن بناوتن جي وچ وارن کليل علائقن ۾ وسيع ۽ لڳ ڀڳ خالي خال موجود آهن. انفرادي ڪهڪشائن ۾ تارن جا ڪيترائي ٽولا ٿين ٿا، جن کي ميڙ چيو وڃي ٿو. سڀ تارا اڪيلا يا هڪٻئي جي چوڌاري گردش ڪندڙ تارن جي درجي وار نظامن ۾ موجود ٿي سگهن ٿا. هر تاري جي چوڌاري مختلف پيمانن جا ننڍا فلڪي جسم گردش ڪري سگهن ٿا: ڀورا ٻانها، نظام شمسي کان ٻاهر گرھ، چنڊ، ننڍا گرھ ۽ پڇڙ تارا، ويندي شهابڙن تائين.[166]

فلڪيات جو هڪ اهم سوال ڪائنات ۾ ٻين هنڌن تي حيات جي وجود بابت آهي. جيتوڻيڪ ڌرتي نظام شمسي ۾ واحد اهڙو ڄاتل جسم آهي، جيڪو حيات کي سهارو ڏئي ٿو، پر ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گهڻو اڳ مريخ جي مٿاڇري تي پاڻياٺ پاڻيءَ جا ذخيرا موجود هئا.[168] مريخ جي تاريخ جي هڪ مختصر دور ۾ اتي حيات پيدا ٿيڻ لاءِ حالتون به موجود ٿي سگهيون ٿي. تنهن هوندي به، هن وقت مريخ تي بچيل گهڻو پاڻي ڄميل آهي. جيڪڏهن مريخ تي حيات موجود آهي ته ان جو سڀ کان امڪاني هنڌ زمين هيٺان آهي، جتي پاڻياٺ پاڻي اڃا به موجود ٿي سگهي ٿو.[169] ٻين پٿريلي گرهن، عطارد ۽ زهره، جون حالتون اهڙيون سخت نظر اچن ٿيون، جو اهي اسان جي ڄاتل حيات کي سهارو نٿيون ڏئي سگهن. پر اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته يورپا، مشتري جو چوٿون سڀ کان وڏو چنڊ، پنهنجي مٿاڇري هيٺان پاڻياٺ پاڻيءَ جو سمنڊ رکي سگهي ٿو ۽ ممڪن طور حيات جو گهر ٿي سگهي ٿو.[170] فلڪيات جي ماهرن نظام شمسي کان ٻاهر ڌرتيءَ جهڙا گرھ دريافت ڪيا آهن—اهي گرھ جيڪي ڪنهن تاري جي چوڌاري رهڻ جوڳي علائقي ۾ واقع آهن ۽ تنهنڪري ممڪن طور حيات جي ميزباني ڪري سگهن ٿا. تنهن هوندي به، حيات لاءِ گهربل شرط اڃا مڪمل طور معلوم نه آهن ۽ فلڪياتي مشاهدا محدود ڄاڻ مهيا ڪن ٿا.[171]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ميڊيا:

تنظيمون:

فلسفو:

  • قدرت جو توازن (حياتيائي مغالطو)، شڪاري ۽ شڪار جي حرڪيات ۾ قدرتي توازن بابت رد ڪيل تصور
  • مادر فطرت
  • فطرت پسندي، ڪيترن فلسفياڻن موقفن مان ڪو هڪ، عام طور اهي موقف جيڪي ماديت ۽ عمل پسندي مان نڪتل آهن ۽ ماورائي کي قدرت کان الڳ نٿا سمجهن؛[172] هن ۾ قدرتي سائنس جي طريقياتي فطرت پسندي پڻ شامل آهي، جيڪا طريقياتي مفروضو اختيار ڪري ٿي ته قدرت ۾ مشاهدي جوڳن واقعن جي وضاحت رڳو قدرتي سببن وسيلي ڪئي وڃي، ماورائي جي وجود يا عدم وجود بابت ڪو مفروضو اختيار ڪرڻ کان سواءِ
  • قدرت (فلسفو)

نوٽ ۽ حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Definition of NATURE". Merriam-Webster. January 2, 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 2, 2024 تي محفوظ ڪيل. January 7, 2024 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 4 Ducarme, Frédéric; Couvet, Denis (2020). "What does 'nature' mean?". Palgrave Communications (Springer Nature) 6 (14). doi:10.1057/s41599-020-0390-y.
  3. ↑ مثال طور، آئزڪ نيوٽن جي فلسفي نيچرالس پرنسيپيا ميٿيميٽيڪا (1687ع) جو ترجمو "قدرتي فلسفي جا رياضياتي اصول" ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان وقت جي "قدرتي فلسفو" اصطلاح جي استعمال جي عڪاسي ڪري ٿو، جيڪو "قدرت جي منظم اڀياس" جي ويجهو هو.
  4. ↑ "Physical" لفظ جي اشتقاقيات مان ظاهر ٿئي ٿو ته 15هين صديءَ جي وچ ڌاري اهو "natural" جي هم معنيٰ طور استعمال ٿيندو هو: Harper, Douglas. "physical". Online Etymology Dictionary. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  5. ↑ Harper, Douglas. "nature". Online Etymology Dictionary. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  6. ↑ سقراط کان اڳ واري دور ۾ φύσις جي تصور جي استعمال جو احوال Naddaf, Gerard (2006) The Greek Concept of Nature, SUNY Press، ۽ Ducarme, Frédéric; Couvet, Denis (2020). "What does 'nature' mean?". Palgrave Communications (Springer Nature) 6 (14). doi:10.1057/s41599-020-0390-y. ۾ ملي ٿو.
  7. ↑ physis جو سڀ کان پهريون ڄاتل استعمال هومر هڪ ٻوٽي جي اندروني خاصيتن جي حوالي سان ڪيو هو: ὣς ἄρα φωνήσας πόρε φάρμακον ἀργεϊφόντης ἐκ γαίης ἐρύσας, καί μοι φύσιν αὐτοῦ ἔδειξε. اوڊيسي 10.302–303 (مرتب: A.T. Murray).
  8. ↑ Stano, Simona (2023). Critique of Pure Nature. Numanities – Arts and Humanities in Progress. جلد 26. Springer Nature. ص. 10–11. ISBN 978-3-031-45075-4.
  9. ↑ Ahmad, Latief; ۽ ٻيا (August 27, 2024). Fundamentals and Applications of Crop and Climate Science. Biomedical and Life Sciences. Springer Nature=2024. ص. 169. ISBN 978-3-031-61459-0.
  10. ↑ "World Climates". Blue Planet Biomes. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان ڊسمبر 17, 2008 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 21, 2006 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Cech, Thomas V. (2018). Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy (4th ڇاپو). John Wiley & Sons. ص. 34–37. ISBN 978-1-118-79029-8.
  12. ↑ Wurm, Stefan (2020). The Human Condition: Our Place In The Cosmos & In Life. ATICE LLC. ص. 165. ISBN 978-1-951894-00-9.
  13. ↑ Dietrich, Lars E. P.; Tice, Michael M.; Newman, Dianne K. (August 2006). "The co-evolution of life and Earth". Current Biology 16 (15): R395-400. doi:10.1016/j.cub.2006.07.050. PMID 16753547. Bibcode: 2006CBio...16.1579D.
  14. ↑ Martin, Paula; van Hunen, Jeroen; Parman, Stephen; Davidson, Jon (March 2008). "Why does plate tectonics occur only on Earth?". Physics Education 43 (2): 144–150. doi:10.1088/0031-9120/43/2/002. Bibcode: 2008PhyEd..43..144M. https://durham-repository.worktribe.com/output/1564296.
  15. ↑ Landeau, Maylis; Fournier, Alexandre; Nataf, Henri-Claude; Cébron, David; Schaeffer, Nathanaël (April 2022). "Sustaining Earth's magnetic dynamo". Nature Reviews Earth & Environment 3 (4): 255–269. doi:10.1038/s43017-022-00264-1. Bibcode: 2022NRvEE...3..255L. https://hal.science/hal-03623383.
  16. ↑ "Calculations favor reducing atmosphere for early Earth". Science Daily. سيپٽمبر 11, 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان آگسٽ 30, 2006 تي محفوظ ڪيل. جنوري 6, 2007 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "Past Climate Change". U.S. Environmental Protection Agency. آڪٽوبر 19, 2006. اصل نسخو مان مَئي 11, 2012 تي محفوظ ڪيل. جنوري 7, 2007 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Hugh Anderson; Bernard Walter (March 28, 1997). "History of Climate Change". NASA. اصل نسخو مان January 23, 2008 تي محفوظ ڪيل. January 7, 2007 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Weart, Spencer (جُونِ 2006). "The Discovery of Global Warming". American Institute of Physics. اصل نسخو مان آگسٽ 4, 2011 تي محفوظ ڪيل. جنوري 7, 2007 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ De Vivo, Benedetto; ۽ ٻيا (2009). "Preface". Geology. Encyclopedia of Life Support Systems. جلد 1. UNESCO/EOLSS Publications. ص. xxx–xxxi. ISBN 978-1-84826-004-7.
  21. 1 2 Salita, Domingo C. (2002). Environmental Geography. JMC Press, Inc. ص. 39–44. ISBN 978-971-11-1091-8.
  22. 1 2 DiPietro, Joseph A. (2024). Geology and Landscape Evolution: General Principles Applied to the United States (3rd ڇاپو). Elsevier. ص. 11–24. ISBN 978-0-443-15895-7.
  23. ↑ Dalrymple, G. Brent (1991). The Age of the Earth. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1569-0.
  24. ↑ Morbidelli, A. (2000). "Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth". Meteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–1320. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x. Bibcode: 2000M&PS...35.1309M. https://archive.org/details/sim_meteoritics-planetary-science_2000-11_35_6/page/1309.
  25. ↑ "Earth's Oldest Mineral Grains Suggest an Early Start for Life". NASA Astrobiology Institute. December 24, 2001. اصل نسخو مان September 28, 2006 تي محفوظ ڪيل. May 24, 2006 تي حاصل ڪيل.
  26. 1 2 Margulis, Lynn; Sagan, Dorian (1995). What is Life?. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-81326-4.
  27. ↑ Murphy, J. B.; Nance, R. D. (2004). "How do supercontinents assemble?". American Scientist 92 (4): 324. doi:10.1511/2004.4.324. http://www.americanscientist.org/issues/page2/how-do-supercontinents-assemble. Retrieved August 23, 2010. آرڪائيو ڪيا ويا January 28, 2011, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  28. ↑ Kirschvink, J. L. (1992). "Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth" (PDF). ۾ Schopf, J. W.; Klein, C. (مرتب). The Proterozoic Biosphere. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 51–52. ISBN 978-0-521-36615-1. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان September 9, 2014 تي محفوظ ڪيل. September 22, 2006 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Raup, David M.; Sepkoski Jr., J. John (March 1982). "Mass extinctions in the marine fossil record". Science 215 (4539): 1501–1503. doi:10.1126/science.215.4539.1501. PMID 17788674. Bibcode: 1982Sci...215.1501R. https://archive.org/details/sim_science_1982-03-19_215_4539/page/1501.
  30. ↑ Margulis, Lynn; Dorian Sagan (1995). What is Life?. New York: Simon & Schuster. ص. 145. ISBN 978-0-684-81326-4.
  31. ↑ Turvey, Samuel T.; Crees, Jennifer J. (October 2019). "Extinction in the Anthropocene". Current Biology 29 (19): R982–R986. doi:10.1016/j.cub.2019.07.040. PMID 31593681. Bibcode: 2019CBio...29.R982T.
  32. ↑ Gumsley, Ashley P.; Chamberlain, Kevin R.; Bleeker, Wouter; Söderlund, Ulf; De Kock, Michiel O.; Larsson, Emilie R.; Bekker, Andrey (February 6, 2017). "Timing and tempo of the Great Oxidation Event" (en ۾). Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 114 (8): 1811–1816. doi:10.1073/pnas.1608824114. ISSN 0027-8424. PMID 28167763. Bibcode: 2017PNAS..114.1811G.
  33. ↑ Diamond, J.; Ashmole, N. P.; Purves, P. E. (1989). "The present, past and future of human-caused extinctions". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. B Biological Sciences 325 (1228): 469–476; discussion 476–477. doi:10.1098/rstb.1989.0100. PMID 2574887. Bibcode: 1989RSPTB.325..469D.
  34. ↑ Novacek, M.; Cleland, E. (2001). "The current biodiversity extinction event: scenarios for mitigation and recovery". Proceedings of the National Academy of Sciences 98 (10): 5466–5470. doi:10.1073/pnas.091093698. PMID 11344295. PMC 33235. Bibcode: 2001PNAS...98.5466N. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-05-08_98_10/page/5466.
  35. ↑ Wick, Lucia; Möhl, Adrian (2006). "The mid-Holocene extinction of silver fir (Abies alba) in the Southern Alps: a consequence of forest fires? Palaeobotanical records and forest simulations". Vegetation History and Archaeobotany 15 (4): 435–444. doi:10.1007/s00334-006-0051-0. Bibcode: 2006VegHA..15..435W. http://doc.rero.ch/record/309852/files/334_2006_Article_51.pdf. Retrieved November 15, 2018.
  36. ↑ "The Holocene Extinction". Park.org. اصل نسخو مان 2006-09-25 تي محفوظ ڪيل. 2016-11-03 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Mass Extinctions Of The Phanerozoic Menu". Park.org. اصل نسخو مان 2006-09-25 تي محفوظ ڪيل. November 3, 2016 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "Patterns of Extinction". Park.org. اصل نسخو مان 2006-09-25 تي محفوظ ڪيل. November 3, 2006 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Cox, Arthur N., مرتب (2002). "11. Earth". Allen's Astrophysical Quantities (انگريزي ۾) (4th ڇاپو). New York, NY: Springer New York. doi:10.1007/978-1-4612-1186-0. ISBN 978-1-4612-7037-9.
  40. ↑ Daniel, R. R. (2002). Concepts in Space Science. Universities Press. ص. 70–72. ISBN 978-81-7371-410-8.
  41. ↑ "Science: Ozone Basics". Stratospheric Ozone. National Oceanic and Atmospheric Association. 2025-07-22 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ Corbet, John H. (2005). Physical Geography Manual. Kendall Hunt. ص. 67. ISBN 978-0-7872-9247-8.
  43. ↑ Miller; Spoolman, Scott (September 28, 2007). Environmental Science: Problems, Connections and Solutions. Cengage Learning. ISBN 978-0-495-38337-6.
  44. ↑ Stern, Harvey; Davidson, Noel (May 25, 2015). "Trends in the skill of weather prediction at lead times of 1–14 days". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 141 (692): 2726–2736. doi:10.1002/qj.2559. Bibcode: 2015QJRMS.141.2726S.
  45. ↑ O'Hare, Greg; ۽ ٻيا (2014). Weather, Climate and Climate Change: Human Perspectives. Routledge. ص. 67–68. ISBN 978-1-317-90482-3.
  46. ↑ Veenema, Tener Goodwin (2018). Disaster Nursing and Emergency Preparedness (4th ڇاپو). Springer Publishing Company. ص. 299–305. ISBN 978-0-8261-4422-5.
  47. ↑ Chapin (III), Francis Stuart; ۽ ٻيا (2002). Principles of Terrestrial Ecosystem Ecology. Springer Science & Business Media. ص. 123–147. ISBN 978-0-387-95443-1.
  48. ↑ Huang, Bingru (2016). "Cellular Membranes in Stress Sensing and Regulation of Plant Adaption to Abiotic Stresses". Plant-Environment Interactions. Books in soils, plants, and the environment (3rd ڇاپو). CRC Press. ص. 2–3. ISBN 978-1-4200-1934-6.
  49. ↑ Kilifarska, N. A.; ۽ ٻيا (2020). The Hidden Link Between Earth's Magnetic Field and Climate. Elsevier. ISBN 978-0-12-819347-1.
  50. ↑ Fluteau, Frédéric (January 2003). "Earth dynamics and climate changes". Comptes Rendus Geoscience 335 (1): 157–174. doi:10.1016/S1631-0713(03)00004-X.
  51. ↑ "Tropical Ocean Warming Drives Recent Northern Hemisphere Climate Change". Science Daily. اپريل 6, 2001. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان اپريل 21, 2006 تي محفوظ ڪيل. مَئي 24, 2006 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Joseph, Antony (2013). Measuring Ocean Currents: Tools, Technologies, and Data. Newnes. ص. 1–5. ISBN 978-0-12-391428-6.
  53. ↑ Birdsall, Stephen S.; ۽ ٻيا (2017). Regional Landscapes of the US and Canada (8th ڇاپو). John Wiley & Sons. ص. 27–31. ISBN 978-1-118-79034-2.
  54. ↑ Mongillo, John F.; Zierdt-Warshaw, Linda (2000). Encyclopedia of Environmental Science. University Rochester Press. ISBN 978-1-57356-147-1.
  55. ↑ "Water for Life". Un.org. مارچ 22, 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان مَئي 14, 2011 تي محفوظ ڪيل. مَئي 14, 2011 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "World". CIA – World Fact Book. اصل نسخو مان جنوري 26, 2021 تي محفوظ ڪيل. ڊسمبر 20, 2008 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Water Vapor in the Climate System". Special Report. American Geophysical Union. December 1995. اصل نسخو مان 2007-03-20 تي محفوظ ڪيل. 2007-03-20 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Vital Water". UNEP. اصل نسخو مان 2008-02-20 تي محفوظ ڪيل. 2008-02-20 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Stephens, Graeme L.; Slingo, Julia M.; Rignot, Eric; Reager, John T.; Hakuba, Maria Z.; Durack, Paul J.; Worden, John; Rocca, Remy (April 2020). "Earth's water reservoirs in a changing climate". Proceedings of the Royal Society A 476 (2236): id. 20190458. doi:10.1098/rspa.2019.0458. PMID 32398926. Bibcode: 2020RSPSA.47690458S.
  60. ↑ Andrault, Denis; Bolfan-Casanova, Nathalie (January 2022). "Mantle rain toward the Earth's surface: A model for the internal cycle of water". Physics of the Earth and Planetary Interiors 322: id. 106815. doi:10.1016/j.pepi.2021.106815. Bibcode: 2022PEPI..32206815A.
  61. ↑ "Ocean". The Columbia Encyclopedia. New York: Columbia University Press. 2002. اصل نسخو مان 2011-01-26 تي محفوظ ڪيل. 2011-01-26 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "Distribution of land and water on the planet". UN Atlas of the Oceans. May 31, 2008. اصل نسخو مان 2008-05-31 تي محفوظ ڪيل. 2008-05-31 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ Spilhaus, Athelstan F. (1942). "Maps of the whole world ocean". Geographical Review 32 (3): 431–435. doi:10.2307/210385. Bibcode: 1942GeoRv..32..431S. https://archive.org/details/sim_geographical-review_1942-07_32_3/page/431.
  64. ↑ Khan, Firdos Alam (2020). Biotechnology Fundamentals (Third ڇاپو). CRC Press. ISBN 978-1-000-04148-4.
  65. ↑ Talley, Lynne D.; ۽ ٻيا (2011). Descriptive Physical Oceanography: An Introduction (6th ڇاپو). Academic Press. ص. 7–17. ISBN 978-0-08-093911-7.
  66. ↑ Soderlund, Krista M.; Rovira-Navarro, Marc; Le Bars, Michael; Schmidt, Britney E.; Gerkema, Theo (January 2023). "The Physical Oceanography of Ice-Covered Moons". Annual Review of Marine Science 16: 25–53. doi:10.1146/annurev-marine-040323-101355. Bibcode: 2023ARMS...16...25S.
  67. ↑ Britannica Online. "Lake (physical feature)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان جُونِ 11, 2008 تي محفوظ ڪيل. جُونِ 25, 2008 تي حاصل ڪيل. [a Lake is] any relatively large body of slowly moving or standing water that occupies an inland basin of appreciable size. Definitions that precisely distinguish lakes, ponds, swamps, and even rivers and other bodies of nonoceanic water are not well established. It may be said, however, that rivers and streams are relatively fast moving; marshes and swamps contain relatively large quantities of grasses, trees, or shrubs; and ponds are relatively small in comparison to lakes. Geologically defined, lakes are temporary bodies of water.
  68. ↑ "Lake Definition". Dictionary.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان سيپٽمبر 5, 2016 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 6, 2016 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Lunine, Jonathan I.; Lorenz, Ralph D. (May 2009). "Rivers, Lakes, Dunes, and Rain: Crustal Processes in Titan's Methane Cycle". Annual Review of Earth and Planetary Sciences 37 (1): 299–320. doi:10.1146/annurev.earth.031208.100142. Bibcode: 2009AREPS..37..299L.
  70. ↑ Cohen, Andrew S. (2003). Paleolimnology: The History and Evolution of Lake Systems. Oxford University Press. ص. 21–55. ISBN 978-0-19-513353-0.
  71. ↑ Brenner, M.; Escobar, J. (2009). "Ontogeny of Lake Ecosystems". ۾ Likens, Gene E. (مرتب). Encyclopedia of Inland Waters. Gale virtual reference library. جلد 1. Academic Press. ص. 456–459. ISBN 978-0-12-370626-3.
  72. ↑ Deacon, Charl; Samways, Michael John; Pryke, James Stephen (September 2018). Chapman, Maura (Gee) Geraldine. ed. "Artificial reservoirs complement natural ponds to improve pondscape resilience in conservation corridors in a biodiversity hotspot". PLOS ONE 13 (9). doi:10.1371/journal.pone.0204148. PMID 30235267. Bibcode: 2018PLoSO..1304148D.
  73. ↑ Adams, Clark E. (2012). Urban Wildlife Management (2nd ڇاپو). CRC Press. ص. 116–117. ISBN 978-1-4665-2127-8.
  74. ↑ Compton, Lawrence V. (1943). Techniques of Fishpond Management. Miscellaneous publication. U.S. Department of Agriculture. ص. 1–21.
  75. ↑ El-Sebaii, A. A.; Ramadan, M. R. I.; Aboul-Enein, S.; Khallaf, A. M. (January 2011). "History of the solar ponds: A review study". Renewable and Sustainable Energy Reviews 15 (6): 3319–3325. doi:10.1016/j.rser.2011.04.008. Bibcode: 2011RSERv..15.3319E.
  76. ↑ Mischke, Charles C., مرتب (2012). Aquaculture Pond Fertilization: Impacts of Nutrient Input on Production. John Wiley & Sons. ص. 23–29. ISBN 978-1-118-32941-2.
  77. ↑ "River {definition}". Merriam-Webster. اصل نسخو مان 2010-02-21 تي محفوظ ڪيل. 2010-02-21 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ Upadhyay, R. K. (2025). Geology and Mineral Resources. Springer Geology. Springer Nature. ص. 225–242. ISBN 978-981-96-0598-9.
  79. 1 2 Speight, James G. (2019). Natural Water Remediation: Chemistry and Technology. Elsevier. ص. 16–17. ISBN 978-0-12-803810-9.
  80. ↑ "USGS – U.S. Geological Survey – FAQs". اصل نسخو مان 2015-07-01 تي محفوظ ڪيل. 2015-07-01 تي حاصل ڪيل. No. 17 What is the difference between mountain, hill, and چوٽي; lake and pond; or river and creek?
  81. ↑ Pusey, Bradley J.; Arthington, Angela H. (2003). "Importance of the riparian zone to the conservation and management of freshwater fish: a review". Marine and Freshwater Research 54 (1): 1. doi:10.1071/MF02041. Bibcode: 2003MFRes..54....1P. https://archive.org/details/sim_marine-and-freshwater-research_2003_54_1/page/n6.
  82. ↑ Brauer, Chris J.; Beheregaray, Luciano B. (December 2020). "Recent and rapid anthropogenic habitat fragmentation increases extinction risk for freshwater biodiversity". Evolutionary Applications 13 (10): 2857–2869. doi:10.1111/eva.13128. PMID 33294027. Bibcode: 2020EvApp..13.2857B.
  83. ↑ "Linking Stream Geomorphology and Aquatic Ecology". Streams, Rivers, and Estuaries (STRIVE) Lab: School of Environment and Natural Resources. The Ohio State University. November 11, 2016. 2025-09-17 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ Adams, C.E. (1994). "The fish community of Loch Lomond, Scotland: its history and rapidly changing status". Hydrobiologia 290 (1–3): 91–102. doi:10.1007/BF00008956. Bibcode: 1994HyBio.290...91A. http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=3302548. Retrieved January 5, 2007.
  85. ↑ Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Introduction to the Ecosystem Concept". Fundamentals of Physical Geography (2nd ڇاپو). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان جُولاءِ 18, 2011 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 28, 2006 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Mareddy, Anji Reddy (2017). Environmental Impact Assessment: Theory and Practice. Butterworth-Heinemann. ص. 317–319. ISBN 978-0-12-811238-0.
  87. ↑ Odum, E. P. (1971). Fundamentals of ecology (3rd ڇاپو). New York: Saunders.
  88. ↑ Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Organization of Life". Fundamentals of Physical Geography (2nd ڇاپو). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان آگسٽ 13, 2011 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 28, 2006 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ Khan, Firdos Alam (2011). Biotechnology Fundamentals. CRC Press. ISBN 978-1-4398-2009-4.
  90. ↑ Bailey, Robert G. (April 2004). "Identifying Ecoregion Boundaries". Environmental Management 34 (Supplement 1): S14–S26. doi:10.1007/s00267-003-0163-6. PMID 15883869. Bibcode: 2004EnMan..34S..14B. http://www.fs.fed.us/institute/news_info/Identifying_ecoregion_boundaries.pdf.
  91. ↑ Botkin, Daniel B. (2000). No Man's Garden. Island Press. ص. 155–157. ISBN 1-55963-465-0.
  92. ↑ Hunter, Jr., Malcolm L.; Gibbs, James P. (2009). Fundamentals of Conservation Biology (3 ڇاپو). John Wiley & Sons. ص. 226–251. ISBN 978-1-4443-0897-6.
  93. ↑ "Definition of Life". California Academy of Sciences. 2006. اصل نسخو مان February 8, 2007 تي محفوظ ڪيل. January 7, 2007 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ Sagan, Carl (2018). "Definitions of Life". ۾ Bedau, Mark A.; Cleland, Carol E. (مرتب). The Nature of Life. Cambridge University Press. ص. 303–306. ISBN 978-1-108-72206-3.
  95. ↑ Aguilar, Wendy; Santamaría-Bonfil, Guillermo; Froese, Tom; Gershenson, Carlos (October 10, 2014). "The past, present, and future of artificial life". Frontiers in Robotics and AI 1 (8). doi:10.3389/frobt.2014.00008.
  96. ↑ "The "strong" RNA world hypothesis: fifty years old". Astrobiology 13 (4): 391–403. April 2013. doi:10.1089/ast.2012.0868. PMID 23551238. Bibcode: 2013AsBio..13..391N.
  97. ↑ "The RNA worlds in context". Cold Spring Harb Perspect Biol 4 (7). July 2012. doi:10.1101/cshperspect.a006742. PMID 21441585. Bibcode: 2012CSHPB...406742C.
  98. ↑ Cafferty, Brian J.; ۽ ٻيا (2018). "Searching for Possible Ancestors of RNA: The Self-Assembly Hypothesis for the Origin of Proto-RNA". ۾ Menor-Salván, César (مرتب). Prebiotic Chemistry and Chemical Evolution of Nucleic Acids. ص. 143–174. Bibcode:2018pcce.book..143C. doi:10.1007/978-3-319-93584-3_5. ISBN 978-3-319-93583-6.
  99. ↑ Sharov, Alexei A. (March 28, 2016). "Evolution of Natural Agents: Preservation, Advance, and Emergence of Functional Information". Biosemiotics 9 (1): 103–120. doi:10.1007/s12304-015-9250-3. PMID 27525048.
  100. ↑ Bernstein, H.; Byerly, H. C.; Hopf, F. A.; Michod, R. E. (September 1985). "Genetic damage, mutation, and the evolution of sex". Science 229 (4719): 1277–81. doi:10.1126/science.3898363. PMID 3898363. Bibcode: 1985Sci...229.1277B. https://archive.org/details/sim_science_1985-09-20_229_4719/page/1277.
  101. ↑ Savenko, V. S. (March 2023). "Ecosphere and Biosphere". Geography and Natural Resources 44 (1): 9–15. doi:10.1134/S1875372823010092. Bibcode: 2023GNR....44....9S.
  102. ↑ The figure "about one-half of one percent" takes into account the following (See, e.g., Leckie, Stephen (1999). "How Meat-centred Eating Patterns Affect Food Security and the Environment". For hunger-proof cities: sustainable urban food systems. Ottawa: International Development Research Centre. ISBN 978-0-88936-882-8. اصل نسخو مان November 13, 2010 تي محفوظ ڪيل., which takes global average weight as 60 kg.), the total human biomass is the average weight multiplied by the current human population of approximately 6.5 billion (see, e.g., "World Population Information". U.S. Census Bureau. اصل نسخو مان September 22, 2006 تي محفوظ ڪيل. September 28, 2006 تي حاصل ڪيل.): Assuming 60–70 kg to be the average human mass (approximately 130–150 lb on the average), an approximation of total global human mass of between 390 billion (390×109) and 455 billion kg (between 845 billion and 975 billion lb, or about 423 million–488 million short tons). The total biomass of all kinds on earth is estimated to be in excess of 6.8×1013 kg (75 billion short tons). By these calculations, the portion of total biomass accounted for by humans would be very roughly 0.6%.
  103. ↑ Sengbusch, Peter V. "The Flow of Energy in Ecosystems – Productivity, Food Chain, and Trophic Level". Botany online. University of Hamburg Department of Biology. اصل نسخو مان جُولاءِ 26, 2011 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 23, 2006 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Species Diversity and Biodiversity". Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان جُولاءِ 18, 2011 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 23, 2006 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "How Many Species are There?". Extinction Web Page Class Notes. اصل نسخو مان September 9, 2006 تي محفوظ ڪيل. September 23, 2006 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ "Animal." World Book Encyclopedia. 16 vols. Chicago: World Book, 2003. This source gives an estimate of from 2 to 50 million.
  107. ↑ "Just How Many Species Are There, Anyway?". Science Daily. مَئي 2003. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان فيبروري 11, 2007 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 26, 2006 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Withers, Mark A.; ۽ ٻيا (1998). "Changing Patterns in the Number of Species in North American Floras". Land Use History of North America. اصل نسخو مان September 23, 2006 تي محفوظ ڪيل. September 26, 2006 تي حاصل ڪيل. Website based on the contents of the book: Sisk, T.D., مرتب (1998). Perspectives on the land use history of North America: a context for understanding our changing environment (Revised September 1999 ڇاپو). U.S. Geological Survey, Biological Resources Division. USGS/BRD/BSR-1998-0003.
  109. ↑ "Tropical Scientists Find Fewer Species Than Expected". Science Daily. اپريل 2002. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان آگسٽ 30, 2006 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 27, 2006 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ Bunker, Daniel E. (November 2005). "Species Loss and Aboveground Carbon Storage in a Tropical Forest". Science 310 (5750): 1029–1031. doi:10.1126/science.1117682. PMID 16239439. Bibcode: 2005Sci...310.1029B. https://archive.org/details/sim_science_2005-11-11_310_5750/page/1029.
  111. ↑ Wilcox, Bruce A. (2006). "Amphibian Decline: More Support for Biocomplexity as a Research Paradigm". EcoHealth 3 (1): 1–2. doi:10.1007/s10393-005-0013-5.
  112. ↑ Clarke, Robin; Robert Lamb; Dilys Roe Ward, مرتب (2002). "Decline and loss of species". Global environment outlook 3: past, present and future perspectives. London; Sterling, VA: Nairobi, Kenya: UNEP. ISBN 978-92-807-2087-7.
  113. ↑ "Why the Amazon Rainforest is So Rich in Species: News". Earthobservatory.nasa.gov. December 5, 2005. اصل نسخو مان February 25, 2011 تي محفوظ ڪيل. May 14, 2011 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Why The Amazon Rainforest Is So Rich in Species". Sciencedaily.com. December 5, 2005. اصل نسخو مان February 25, 2011 تي محفوظ ڪيل. May 14, 2011 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ Schopf, J. William; Kudryavtsev, Anatoliy B.; Czaja, Andrew D.; Tripathi, Abhishek B. (2007). "Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils". Precambrian Research 158 (3–4): 141–155. doi:10.1016/j.precamres.2007.04.009. Bibcode: 2007PreR..158..141S. https://archive.org/details/sim_precambrian-research_2007-10-05_158_3-4/page/141.
  116. ↑ Schopf, J. W. (2006). "Fossil evidence of Archaean life". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 361 (1470): 869–885. doi:10.1098/rstb.2006.1834. PMID 16754604.
  117. ↑ Raven, Peter Hamilton; Johnson, George Brooks (2002). Biology. McGraw-Hill Education. ص. 68. ISBN 978-0-07-112261-0. جُولاءِ 7, 2013 تي حاصل ڪيل.
  118. 1 2 Line, M. (January 1, 2002). "The enigma of the origin of life and its timing". Microbiology 148 (Pt 1): 21–27. doi:10.1099/00221287-148-1-21. PMID 11782495.
  119. ↑ Gabora, Liane (August 7, 2006). "Self-other organization: Why early life did not evolve through natural selection". Journal of Theoretical Biology 241 (3): 443–450. doi:10.1016/j.jtbi.2005.12.007. PMID 16442126. Bibcode: 2006JThBi.241..443G.
  120. ↑ "Photosynthesis more ancient than thought, and most living things could do it". Phys.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان جنوري 20, 2019 تي محفوظ ڪيل. جنوري 19, 2019 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ Berkner, L. V.; Marshall, L. C. (May 1965). "On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere". Journal of the Atmospheric Sciences 22 (3): 225–261. doi:10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2. Bibcode: 1965JAtS...22..225B. https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1965-05_22_3/page/225.
  122. ↑ Schopf J (1994). "Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic". Proc Natl Acad Sci USA 91 (15): 6735–42. doi:10.1073/pnas.91.15.6735. PMID 8041691. PMC 44277. Bibcode: 1994PNAS...91.6735S. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6735.
  123. ↑ سانچو:Britannica URL
  124. ↑ "Unicellular". BiologyOnline.com. 5 August 2008 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ Szewzyk U; Szewzyk R; Stenström T (1994). "Thermophilic, anaerobic bacteria isolated from a deep borehole in granite in Sweden". Proc Natl Acad Sci USA 91 (5): 1810–1813. doi:10.1073/pnas.91.5.1810. PMID 11607462. PMC 43253. Bibcode: 1994PNAS...91.1810S. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-03-01_91_5/page/1810.
  126. ↑ Wolska K (2003). "Horizontal DNA transfer between bacteria in the environment". Acta Microbiol Pol 52 (3): 233–243. PMID 14743976.
  127. ↑ Horneck G (1981). "Survival of microorganisms in space: a review". Adv Space Res 1 (14): 39–48. doi:10.1016/0273-1177(81)90241-6. PMID 11541716. https://archive.org/details/sim_advances-in-space-research_1981_1_14/page/39.
  128. ↑ Elhacham, Emily; Ben-Uri, Liad (2020). "Global human-made mass exceeds all living biomass". Nature 588 (7838): 442–444. doi:10.1038/s41586-020-3010-5. PMID 33299177. Bibcode: 2020Natur.588..442E.
  129. ↑ Carrington, Damian (April 15, 2021). "Just 3% of world's ecosystems remain intact, study suggests". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان November 24, 2021 تي محفوظ ڪيل. April 16, 2021 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ Plumptre, Andrew J.; Baisero, Daniele (2021). "Where Might We Find Ecologically Intact Communities?". Frontiers in Forests and Global Change 4. doi:10.3389/ffgc.2021.626635. Bibcode: 2021FrFGC...4.6635P.
  131. ↑ Cafaro, Philip (2022). "Reducing Human Numbers and the Size of our Economies is Necessary to Avoid a Mass Extinction and Share Earth Justly with Other Species". Philosophia 50 (5): 2263–2282. doi:10.1007/s11406-022-00497-w. https://www.researchgate.net/publication/359182950.
  132. ↑ Dahlberg, Kenneth A. (2019). "The Changing Nature of Natural Resources". ۾ Dahlberg, Kenneth A.; Bennett, John W. (مرتب). Natural Resources and People: Conceptual Issues in Interdisciplinary Research. Routledge. ISBN 978-0-429-71168-8.
  133. ↑ Coppola, Damon (2010). Introduction to International Disaster Management (2 ڇاپو). Elsevier. ص. 1–8. ISBN 978-0-12-382175-1.
  134. ↑ "Feedback Loops in Global Climate Change Point to a Very Hot 21st Century". Science Daily. مَئي 22, 2006. اصل نسخو مان ڊسمبر 8, 2006 تي محفوظ ڪيل. جنوري 7, 2007 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ Kolbert, Elizabeth (2014). The Sixth Extinction: An Unnatural History. New York City: هينري هولٽ اينڊ ڪمپني. ISBN 978-0-8050-9299-8.
  136. ↑ Stokstad, Erik (5 May 2019). "Landmark analysis documents the alarming global decline of nature". سائنس. doi:10.1126/science.aax9287.
  137. ↑ Brauman, Kate A.; Garibaldi, Lucas A. (2020). "Global trends in nature's contributions to people". پي اين اي ايس 117 (51): 32799–32805. doi:10.1073/pnas.2010473117. PMID 33288690. Bibcode: 2020PNAS..11732799B.
  138. ↑ Bradshaw, Corey J. A.; Ehrlich, Paul R.; Beattie, Andrew; Ceballos, Gerardo; Crist, Eileen; Diamond, Joan; Dirzo, Rodolfo; Ehrlich, Anne H. et al. (2021). "Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future". Frontiers in Conservation Science 1. doi:10.3389/fcosc.2020.615419. Bibcode: 2021FrCS....1.5419B.
  139. ↑ UK Government Official Documents, February 2021, "The Economics of Biodiversity: The Dasgupta Review Headline Messages" آرڪائيو ڪيا ويا May 20, 2022, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. p. 2
  140. ↑ Carrington, Damian (February 2, 2021). "Economics of biodiversity review: what are the recommendations?". دي گارجين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان May 24, 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ "Natural Resources contribution to GDP". World Development Indicators (WDI). November 2014. اصل نسخو مان December 23, 2014 تي محفوظ ڪيل.
  142. ↑ "GDP – Composition by Sector". دي ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي ڳجهي اداري. اصل نسخو مان مَئي 22, 2014 تي محفوظ ڪيل. فيبروري 19, 2017 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "Plant Conservation Alliance – Medicinal Plant Working Groups Green Medicine". US National Park Services. اصل نسخو مان آڪٽوبر 9, 2006 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 23, 2006 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ Oosthoek, Jan (1999). "Environmental History: Between Science & Philosophy". Environmental History Resources. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان جُونِ 26, 2007 تي محفوظ ڪيل. ڊسمبر 1, 2006 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ Velasco, Marcelo; Nieto, Ignacio (2024). The Art-Science Symbiosis. Springer Nature. ص. 51–55. ISBN 978-3-031-47404-0.
  146. ↑ "On the Beauty of Nature". The Wilderness Society. اصل نسخو مان September 9, 2006 تي محفوظ ڪيل. September 29, 2006 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ Brown, Ju; Brown, John (2006). China, Japan, Korea: Culture and Customs. Book Surge, LLD. ص. 104–108. ISBN 978-1-4196-4893-9.
  148. ↑ Himmelfarb, Martha (2010). The Apocalypse: A Brief History. Wiley Blackwell Brief Histories of Religion. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-1822-7.
  149. ↑ The New York Times (2007). The New York Times Guide to Essential Knowledge, A Desk Reference for the Curious Mind (Second ڇاپو). Macmillan. ISBN 978-0-312-37659-8.
  150. ↑ "History of Conservation". BC Spaces for Nature. July 8, 2006. اصل نسخو مان 2006-07-08 تي محفوظ ڪيل. May 20, 2006 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Crowell, Steven (2010). "Phenomenology and Aestetics; or, why art matters". ۾ Parry, Joseph (مرتب). Art and Phenomenology. Routledge. ص. 32. ISBN 978-1-136-84685-4.
  152. ↑ Rothenberg, David (2011). Survival of the Beautiful: Art, Science and Evolution. Bloomsbury. ISBN 978-1-60819-216-8.
  153. ↑ Chang, Donald C. (February 27, 2024). "Why Can Mass and Energy Be Converted Between Each Other? Energy, Momentum, and Mass Have Geometrical Meanings in the Wave View". On the Wave Nature of Matter. Springer, Cham. ص. 143–160. doi:10.1007/978-3-031-48777-4_11. ISBN 978-3-031-48776-7.
  154. ↑ Ade, P. A. R.; Aghanim, N.; Armitage-Caplan, C.; et al. (Planck Collaboration) (March 22, 2013). "Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results – Table 9.". فلڪيات ۽ فلڪياتي طبعيات 571: A1. doi:10.1051/0004-6361/201321529. Bibcode: 2014A&A...571A...1P.
  155. ↑ Oks, Eugene (December 2021). "Brief review of recent advances in understanding dark matter and dark energy". New Astronomy Reviews 93: id. 101632. doi:10.1016/j.newar.2021.101632. Bibcode: 2021NewAR..9301632O.
  156. ↑ Feynman, Richard (1965). The Character of Physical Law. Modern Library. ISBN 978-0-679-60127-2.
  157. ↑ Taylor, Barry N. (1971). "Introduction to the constants for nonexperts". National Institute of Standards and Technology. اصل نسخو مان جنوري 7, 2007 تي محفوظ ڪيل. جنوري 7, 2007 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ Varshalovich, D.A.; Potekhin, A.Y.; Ivanchik, A.V. (2000). "Testing cosmological variability of fundamental constants". AIP Conference Proceedings 506: 503. doi:10.1063/1.1302777. Bibcode: 2000AIPC..506..503V.
  159. ↑ Müller, Berndt (2002). "The Anthropic Principle Revisited". ۾ Gurzadyan, V. G.; Sedrakian, A. G. (مرتب). From Integrable Models to Gauge Theories: A Volume in Honor of Sergei Matinyan. World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd. ص. 251–260. arXiv:astro-ph/0108259. Bibcode:2002fimg.book..251M. doi:10.1142/9789812777478_0016. ISBN 978-981-277-747-8.
  160. ↑ Frederick, John E. (2008). Principles of Atmospheric Science. Jones & Bartlett Learning. ص. 20. ISBN 978-0-7637-4089-4.
  161. ↑ Stone, E. C. (2003). "Voyager Journeys to Interstellar Space". Engineering and Science 66 (1): 10–17. https://core.ac.uk/download/pdf/46702176.pdf. Retrieved 2025-09-12.
  162. ↑ Webster, Adrian (August 1974). "The Cosmic Background Radiation". Scientific American 231 (2): 26–33. doi:10.1038/scientificamerican0874-26. Bibcode: 1974SciAm.231b..26W. https://archive.org/details/sim_scientific-american_1974-08_231_2/page/26.
  163. ↑ Trimble, Virginia (June 1991). "The origin and abundances of the chemical elements revisited". The Astronomy and Astrophysics Review 3 (1): 1–46. doi:10.1007/BF00873456. Bibcode: 1991A&ARv...3....1T.
  164. ↑ Kwok, S. (2009). "Organic matter in space: from star dust to the Solar System". Astrophysics and Space Science 319 (1): 5–21. doi:10.1007/s10509-008-9965-6. Bibcode: 2009Ap&SS.319....5K.
  165. ↑ Pardini, Carmen; Anselmo, Luciano (June 2025). "Orbital re-entries of human-made space objects: Drawbacks for the upper atmosphere and the safety of people". Journal of Space Safety Engineering 12 (2): 274–283. doi:10.1016/j.jsse.2025.04.009.
  166. 1 2 Frè, Pietro Giuseppe (2012). Black Holes, Cosmology and Introduction to Supergravity. Gravity, a Geometrical Course. جلد 2. Springer Science & Business Media. ص. 86–88. ISBN 978-94-007-5443-0.
  167. ↑ Boehringer, Hans; Chon, Gaoyung; Truemper, Joachim; Kraan-Korteweg, Renee C. (March 7, 2025). "Unveiling the largest structures in the nearby Universe: Discovery of the Quipu superstructure". Astronomy and Astrophysics 695 (A59): A59. doi:10.1051/0004-6361/202453582. Bibcode: 2025A&A...695A..59B.
  168. ↑ Bibring, J (2006). "Global mineralogical and aqueous mars history derived from OMEGA/Mars Express data". Science 312 (5772): 400–404. doi:10.1126/science.1122659. PMID 16627738. Bibcode: 2006Sci...312..400B. https://archive.org/details/sim_science_2006-04-21_312_5772/page/n89.
  169. ↑ Malik, Tariq (مارچ 8, 2005). "Hunt for Mars life should go underground". Space.com via NBC News. اصل نسخو مان سيپٽمبر 30, 2013 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 4, 2006 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ Turner, Scott (مارچ 2, 1998). "Detailed Images From Europa Point To Slush Below Surface". NASA. اصل نسخو مان سيپٽمبر 29, 2006 تي محفوظ ڪيل. سيپٽمبر 28, 2006 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ Winn, Joshua N.; Fabrycky, Daniel C. (2015-08-18). "The Occurrence and Architecture of Exoplanetary Systems" (en ۾). Annual Review of Astronomy and Astrophysics 53 (1): 409–447. doi:10.1146/annurev-astro-082214-122246. ISSN 0066-4146. Bibcode: 2015ARA&A..53..409W. https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-082214-122246.
  172. ↑ Papineau, David (2016) "Naturalism", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), آرڪائيو ڪيا ويا April 1, 2019, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.>

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
فطرت
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

سانچو:ڌرتي سانچو:قدرت سانچو:قدرتي سائنس سانچو:ماحولياتي سائنس سانچو:حياتيات جون شاخون

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=فطرت&oldid=407415" تان ورتل