فرانسيسي ڊائريڪٽوري

ڊائريڪٽري (Directory) جو پهريون فرانسيسي جمهوريه Première République Directoire (فرانسيسي)
خطاب جو انداز	"هز ايڪسيلنسي"
قسم	ڊائريڪٽوريل حڪومت
حيثيت	ختم ٿيل
مخفف	دي ڊائريڪٽري
سيٽ	Luxembourg Palace, پيرس
نامزد ڪندڙ	پنج سئو جي ڪائونسل
مقرر ڪندڙ	بزرگن جي ڪائونسل
مدتِ عهدي	چونڊ جي تاريخ موجب مختلف
بنيادي قانوني دستاويز	ٽئين سال جو آئين
پيش رو	عوامي تحفظ جي ڪميٽي
قيام	26/31 آڪٽوبر 1795ع
ختم ڪيو ويو	9 نومبر 1799ع
جانشيني ترتيب	فرانسيسي ڪائونسليٽ

ڊائريڪٽري (The Directory؛ فرانسيسي ۾: le Directoire) فرانس ۾ 1795ع جي آئين تحت قائم ڪيل حڪومتي نظام هو. هن جو نالو پنجن ماڻهن جي ان ڪميٽيءَ تان ورتو ويو هو، جن وٽ ملڪي انتظام هلائڻ جون انتظامي طاقتون هيون. ڊائريڪٽريءَ 26 آڪٽوبر 1795ع کان 9 نومبر 1799ع تائين فرانسيسي جمهوريه تي حڪومت ڪئي، جنهن کانپوءِ نيپولين بوناپارٽ پاران تختو اونڌو ڪرڻ (Coup of 18 Brumaire) جي نتيجي ۾ ان جو خاتمو ٿيو. ڊائريڪٽريءَ جو دور مسلسل پرڏيهي جنگين جو دور هو، جنهن ۾ هن برطانيه، آسٽريا، روس ۽ عثماني سلطنت جهڙن طاقتور ملڪن سان مقابلو ڪيو. هن جي دور ۾ بيلجيم ۽ رائن جي اولهندي ڪناري کي فرانس ۾ شامل ڪيو ويو. ڊائريڪٽريءَ اٽلي، سوئٽزرلينڊ ۽ هالينڊ ۾ 29 عارضي "برادري جمهوريتون" (sister republics) قائم ڪيون. بوناپارٽ جي قيادت ۾ فرانسيسي فوج مصر تائين به پهتي.

فرانس جي معيشت هن دور ۾ سخت بحران جو شڪار رهي. شروعات ۾ خزانو خالي هو ۽ ڪاغذي ڪرنسي (assignat) جي قيمت صفا گهٽجي چڪي هئي. ڊائريڪٽريءَ ڪاغذي پئسا ڇاپڻ بند ڪري پئسي جي قيمت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان سان هڪ نئون بحران پيدا ٿيو؛ قيمتون ۽ پگهارون ڪري پيون ۽ معاشي سرگرميون بيهجي ويون.

پس منظر

فرانس ۾ "دهشت جو دور" (Reign of Terror) روبيسپيئر جي خاتمي سان پڄاڻي تي پهتو هو. جولائي 1794ع ۾ نيشنل ڪنوينشن هڪ نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ ڪميٽي قائم ڪئي، جنهن جو مقصد قانون سازي جي عمل کي مستحڪم ڪرڻ ۽ اڳوڻي نظام جي انتهاپسندي کي ختم ڪرڻ هو. هي نئون نظام ٻن ايوانن تي ٻڌل هو: "پنج سئو جي ڪائونسل" (جيڪا قانون تيار ڪندي هئي) ۽ "بزرگن جي ڪائونسل" (جيڪا انهن قانونن جي منظوري ڏيندي هئي).

نئون آئين ۽ انتظامي ڍانچو

1795ع جي آئين تحت انتظامي اختيار پنجن "ڊائريڪٽرن" کي ڏنا ويا. هر ڊائريڪٽر جي عمر گهٽ ۾ گهٽ 40 سال هجڻ ضروري هئي. هر سال هڪ ڊائريڪٽر کي بدلايو ويندو هو ته جيئن ڪو به هڪ شخص سڀ طاقتون پنهنجي قبضي ۾ نه ڪري سگهي ۽ آمريت (tyranny) کان بچي سگهجي.

ڊائريڪٽريءَ جي ميمبرن کي بزرگن جي ڪائونسل چونڊيندي هئي. انهن ڊائريڪٽرن کي رياست جي وزيرن پاران مدد فراهم ڪئي ويندي هئي، پر انهن وزيرن وٽ حڪومت هلائڻ جا عام اختيار نه هئا.

سياسي ۽ معاشي مشڪلاتون

ڊائريڪٽريءَ کي هڪ طرف جئڪوبن (انتهاپسند انقلابي) ۽ ٻئي طرف شاهي نظام جي حامين (Royalists) جي مخالفت جو مقابلو ڪرڻو پيو. 1795ع ۾ جئڪوبن پاران ۽ پوءِ شاهي نظام جي حامين پاران ڪيتريون ئي بغاوتون ڪيون ويون، جن کي فوج جي مدد سان دٻايو ويو. معاشي طور تي، ملڪ سخت ڏڪار ۽ مهانگائيءَ جي ور چڙهيل هو. جيتوڻيڪ ڊائريڪٽريءَ ڪجهه سڌارا آندا، پر عوامي سطح تي حڪومت جي مقبوليت گهٽجي وئي هئي.

خاتمو

1799ع تائين ڊائريڪٽري سياسي طور تي ڪمزور ٿي چڪي هئي ۽ پنهنجو وقار وڃائي ويٺي هئي. نيپولين بوناپارٽ، جيڪو مصر جي مهمن مان واپس موٽيو هو، ان کي هڪ مضبوط ليڊر طور ڏٺو پئي ويو. 9 نومبر 1799ع تي نيپولين پارلياماني بغاوت ذريعي ڊائريڪٽريءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "فرانسيسي ڪائونسليٽ" قائم ڪئي، جنهن ۾ هو پاڻ "فرسٽ ڪائونسل" بڻجي ويو.