مواد ڏانھن هلو

عقليت پسندي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


ريني ڊيڪارٽ
باروخ اسپنوزا
گوٽفريڊ لائبنز
سلسلي جو حصو
علميات

عقليت پسندي : (Rationalism)فلسفي ۾، عقليت پسندي هڪ علمياتي نظريو آهي، جيڪو ”عقل کي علم جو مکيه ذريعو ۽ ان جي پرک جو معيار سمجهي ٿو“[1] يا ”اهو موقف ته علم حاصل ڪرڻ جي ٻين طريقن جي ڀيٽ ۾ عقل کي اوليت حاصل آهي“،[2] ۽ ان کي اڪثر علم جي ٻين ممڪن ذريعن، جهڙوڪ ايمان، روايت يا حسي تجربي جي ابتڙ پيش ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ رسمي نموني، عقليت پسندي کي هڪ طريقه ڪار يا نظريو طور بيان ڪيو ويندو آهي، ”جنهن ۾ سچائي جو معيار حسي نه، پر عقلي ۽ استنتاجي هوندو آهي“.[3]

روشن خياليءَ جي دور ۾ ٿيل هڪ اهم فلسفياڻي بحث دوران،[4] عقليت پسندي (جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هتي فطري علم جي برابر سمجهيو ويندو هو) کي تجربيت پسندي جي مقابلي ۾ رکيو ويو. هڪ پاسي ريني ڊيڪارٽ جهڙن عقليت پسندن زور ڏنو ته علم بنيادي طور فطري آهي ۽ ان ڪري عقل، يعني انساني ذهن جي اندروني صلاحيت، منطقي سچائين کي سڌو سنئون سمجهي يا اخذ ڪري سگهي ٿو؛ ٻئي پاسي، جان لاڪ جهڙن تجربيت پسندن زور ڏنو ته علم بنيادي طور فطري ناهي ۽ اهو ذهن کان ٻاهر موجود مادي دنيا جي محتاط مشاهدي، يعني حسي تجربن، وسيلي بهتر نموني حاصل ٿئي ٿو. عقليت پسندن جو چوڻ هو ته منطق، رياضيات، اخلاقيات ۽ مابعدالطبعيات ۾ ڪي اهڙا اصول موجود آهن، جيڪي ايترا بنيادي طور سچا آهن جو انهن جو انڪار ڪرڻ انسان کي تضاد ۾ وجهي ٿو. عقليت پسندن کي عقل تي ايترو گهڻو اعتماد هو جو ڪجهه سچائين کي معلوم ڪرڻ لاءِ تجرباتي ثبوت ۽ مادي شاهديءَ کي غيرضروري سمجهيو ويندو هو – ٻين لفظن ۾، ”اهڙا اهم طريقا موجود آهن، جن وسيلي اسان جا تصور ۽ علم حسي تجربي کان آزاد نموني حاصل ٿين ٿا“.[5]

هن طريقي يا نظريي تي مختلف درجن تائين زور ڏيڻ سان عقليت پسنديءَ جا ڪيترائي موقف وجود ۾ اچن ٿا، جن ۾ وچٿرو موقف، يعني ”علم حاصل ڪرڻ جي ٻين طريقن جي ڀيٽ ۾ عقل کي اوليت حاصل آهي“، کان وٺي انتهائي موقف تائين شامل آهن، جنهن موجب عقل ”علم حاصل ڪرڻ جو واحد رستو“ آهي.[2] عقل جي قبل جديد سمجهه موجب، عقليت پسندي فلسفي، سقراطي تحقيقي زندگي، يا اختيار ۽ سند جي زيٽيٽڪ (شڪيت پسندانه) واضح تشريح جي برابر آهي، جيڪا شين جي ظاهري صورت جي پويان موجود بنيادي يا جوهري سبب کي سمجهڻ لاءِ کليل هوندي آهي.

پس منظر

[سنواريو]

عقليت پسنديءَ جي فلسفياڻي تاريخ قديم دور تائين پهچي ٿي. فلسفياڻي تحقيق جي وڏي حصي جي تجزياتي نوعيت، علم جي ظاهري طور ماقبل تجربي شعبن، جهڙوڪ رياضيات، بابت آگاهي ۽ عقلي صلاحيتن جي استعمال وسيلي علم حاصل ڪرڻ تي زور (عام طور، مثال طور، سڌي وحي کي رد ڪرڻ) اهڙا عنصر آهن، جن فلسفي جي تاريخ ۾ عقليت پسند موضوعن کي تمام گهڻو عام بڻايو آهي.

روشن خياليءَ جي دور کان وٺي، عقليت پسنديءَ کي عام طور فلسفي ۾ رياضياتي طريقن جي متعارف ٿيڻ سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيئن ڊيڪارٽ، لائبنز ۽ اسپنوزا جي ڪمن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.[3] ان کي عام طور کنڊائتي عقليت پسندي چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها يورپ جي کنڊائتي فلسفياڻي مڪتبن ۾ غالب هئي، جڏهن⁠تہ برطانيا ۾ تجربيت پسندي غالب هئي.

تنهن هوندي به، عقليت پسندن ۽ تجربيت پسندن جي وچ ۾ هي فرق بعد واري دور ۾ قائم ڪيو ويو ۽ ان ۾ شامل فلسفي پاڻ ان کي ان نموني نه سڃاڻن ها. ان کان سواءِ، ٻنهي فلسفياڻن نظرين جي وچ ۾ فرق ايترو چٽو ۽ قطعي به ناهي، جيترو ڪڏهن ڪڏهن پيش ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور، ڊيڪارٽ ۽ لاڪ جا انساني تصورن جي نوعيت بابت هڪجهڙا خيال هئا.[5]

عقليت پسنديءَ جي ڪجهه قسمن جا حامي دليل ڏين ٿا ته جاميٽري جي مسلمن جهڙن بنيادي اصولن کان شروعات ڪري، باقي سمورو ممڪن علم استنتاجي نموني اخذ ڪري سگهجي ٿو. هن نظرئي کي سڀ کان وڌيڪ چٽي نموني اختيار ڪندڙ مشهور فلسفين ۾ باروخ اسپنوزا ۽ گوٽفريڊ لائبنز شامل هئا، جن جي ڊيڪارٽ پاران اٿاريل علمياتي ۽ مابعدالطبيعاتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي ڪوششن عقليت پسنديءَ جي بنيادي طريقي کي وڌيڪ ترقي ڏني. اسپنوزا ۽ لائبنز ٻنهي جو چوڻ هو ته اصولي طور سمورو علم، جنهن ۾ سائنسي علم پڻ شامل آهي، رڳو عقل جي استعمال وسيلي حاصل ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ٻنهي اهو به مشاهدو ڪيو ته عملي طور انسانن لاءِ ائين ڪرڻ ممڪن ناهي، سواءِ ڪجهه مخصوص شعبن، جهڙوڪ رياضيات جي. ٻئي پاسي، لائبنز پنهنجي ڪتاب موناديات ۾ تسليم ڪيو ته ”اسان پنهنجن عملن جي ٽن چوٿين حصي ۾ رڳو تجربيت پسند آهيون“.[6]

سياسي استعمال

[سنواريو]

سياست ۾، روشن خياليءَ جي دور کان وٺي، عقليت پسنديءَ تاريخي طور ”عقل جي سياست“ تي زور ڏنو، جنهن جو مرڪز عقليت، فرضياتي اخلاقيات، افاديت پسندي، سيڪيولرزم ۽ لامذهبيت هئا.[7] – پوئين پهلو جي خدا مخالفت کي بعد ۾ اهڙن گهڻ رخي استدلالي طريقن جي اختيار ڪرڻ سان نرم ڪيو ويو، جيڪي مذهبي يا لامذهبي نظريي کان سواءِ به عملي طور استعمال ٿي سگهن ٿا.[8][9] ان حوالي سان، فلسفي جان ڪوٽنگهم[10] نشاندهي ڪئي ته ڪيئن عقليت پسندي، جيڪا هڪ طريقه ڪار آهي، سماجي طور الحاد، جيڪو هڪ عالمي نظريو آهي، سان گڏائي وئي:

ماضيءَ ۾، خاص طور 17هين ۽ 18هين صدين ۾، ”عقليت پسند“ جو اصطلاح اڪثر اهڙن آزاد خيال ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جن جو نقطه نظر مذهبي عالمن ۽ مذهب جي مخالفت وارو هوندو هو، ۽ ڪجهه وقت لاءِ هن لفظ واضح طور توهين آميز مفهوم اختيار ڪري ورتو (اهڙيءَ طرح 1670ع ۾ سينڊرسن تحقير سان ”رڳو هڪ عقليت پسند، يعني سادي انگريزيءَ ۾ جديد قسم جو ملحد...“ جو ذڪر ڪيو). اهڙي عالمي نظريي کي بيان ڪرڻ لاءِ ”عقليت پسند“ جو ليبل، جنهن ۾ مافوق الفطرت لاءِ ڪا جاءِ نه هجي، اڄڪلهه گهٽ مقبول ٿيندو پيو وڃي؛ ان جي جاءِ گهڻي ڀاڱي ”انسانيت پسند“ يا ”ماديت پسند“ جهڙن اصطلاحن ورتي آهي. پر پراڻو استعمال اڃا تائين موجود آهي.

فلسفياڻو استعمال

[سنواريو]

عقليت پسنديءَ کي اڪثر تجربيت پسندي جي ابتڙ پيش ڪيو ويندو آهي. تمام وسيع معنيٰ ۾ ڏٺو وڃي ته اهي نظريا هڪ ٻئي کي خارج ڪندڙ ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ – ڪجهه وصفن موجب – هڪ فلسفي ساڳئي وقت عقليت پسند ۽ تجربيت پسند ٻئي ٿي سگهي ٿو.[11][2] پنهنجي انتهائي صورت ۾، تجربيت پسند نظريو چوي ٿو ته سڀئي تصور اسان وٽ مابعد تجربي اچن ٿا، يعني تجربي وسيلي؛ يا ته ٻاهرين حواسن وسيلي يا درد ۽ لذت جهڙن اندروني احساسن وسيلي. تجربيت پسند بنيادي طور مڃي ٿو ته علم تجربي تي ٻڌل هوندو آهي يا سڌو سنئون تجربي مان حاصل ٿيندو آهي. عقليت پسند مڃي ٿو ته اسان علم ماقبل تجربي – منطق جي استعمال وسيلي – حاصل ڪريون ٿا ۽ تنهنڪري اهو حسي تجربي کان آزاد هوندو آهي. ٻين لفظن ۾، جيئن گيلن اسٽراسن هڪ ڀيرو لکيو هو، ”توهان پنهنجي صوفي تي ليٽندي ئي ڏسي سگهو ٿا ته اهو سچ آهي. توهان کي پنهنجي صوفي تان اٿڻ، ٻاهر وڃڻ ۽ اهو جاچڻ جي ضرورت ناهي ته مادي دنيا ۾ شيون ڪهڙيءَ ريت آهن. توهان کي ڪا سائنس ڪرڻ جي ضرورت ناهي.“[12]

انهن ٻنهي فلسفن جي وچ ۾ بنيادي بحث انساني علم جي بنيادي سرچشمي ۽ ان ڳالهه جي تصديق لاءِ مناسب طريقن بابت آهي ته جيڪو ڪجهه اسين ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪريون ٿا، سو واقعي علم آهي يا نه. جيتوڻيڪ ٻئي فلسفا علميات جي دائري ۾ اچن ٿا، پر سندن اختلاف جواز جي سمجهه بابت آهي، جيڪو علميات جي وڌيڪ وسيع دائري هيٺ جواز جي نظريي ۾ اچي ٿو. علميات جي هڪ حصي طور، هي نظريو قضين ۽ اعتقادن جي جواز کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. علميات جا ماهر اعتقاد جي مختلف علمياتي خاصيتن سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ جواز، دليل، عقليت ۽ امڪان جا تصور شامل آهن. انهن چئن اصطلاحن مان، 21هين صديءَ جي شروعات تائين سڀ کان وڌيڪ استعمال ۽ بحث هيٺ ايندڙ اصطلاح ”دليل“ رهيو آهي. سادي نموني چئجي ته جواز اهو سبب آهي، جنهن جي بنياد تي ڪو شخص (شايد) ڪنهن اعتقاد کي اختيار ڪري ٿو.

جيڪڏهن الف ڪا دعويٰ ڪري ۽ پوءِ ب ان تي شڪ ظاهر ڪري، ته عام طور الف جو ايندڙ قدم پنهنجي دعويٰ لاءِ جواز پيش ڪرڻ هوندو. جواز مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مخصوص طريقي جي بنياد تي ئي عقليت پسندي ۽ تجربيت پسندي (۽ ٻين فلسفياڻن نظرين) جي وچ ۾ حدون مقرر ٿين ٿيون. انهن شعبن ۾ گهڻو بحث علم جي نوعيت جي تجزيي ۽ ان جي سچ، اعتقاد ۽ جواز جهڙن لاڳاپيل تصورن سان تعلق تي مرڪوز آهي.

پنهنجي بنياد ۾، عقليت پسندي ٽن بنيادي دعوائن تي مشتمل آهي. پاڻ کي عقليت پسند سمجهڻ لاءِ ماڻهن کي انهن ٽن دعوائن مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ کي اختيار ڪرڻو پوندو: وجدان/استنتاج وارو مقالو، فطري علم وارو مقالو يا فطري تصور وارو مقالو. ان کان سواءِ، هڪ عقليت پسند عقل جي اڻٽر هجڻ واري دعويٰ ۽/يا عقل جي برتري واري دعويٰ به اختيار ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ٻنهي مان ڪنهن به مقالي کي اختيار ڪرڻ کان سواءِ به ڪو شخص عقليت پسند ٿي سگهي ٿو.[13]

عقل جي اڻٽر هجڻ وارو مقالو: ”موضوعي شعبي س ۾ جيڪو علم اسين وجدان ۽ استنتاج وسيلي حاصل ڪريون ٿا، ۽ ان سان گڏ س ۾ اهي تصور ۽ علم جا مثال جيڪي اسان ۾ فطري طور موجود آهن، سي اسان حسي تجربي وسيلي حاصل نٿي ڪري سگهياسين.“[1] مختصر طور، هي مقالو دعويٰ ڪري ٿو ته تجربو اسان کي اهو ڪجهه مهيا نٿو ڪري سگهي، جيڪو اسين عقل مان حاصل ڪريون ٿا.

عقل جي برتري وارو مقالو: ”موضوعي شعبي س ۾ جيڪو علم اسين وجدان ۽ استنتاج وسيلي حاصل ڪريون ٿا يا جيڪو اسان ۾ فطري طور موجود آهي، سو حسي تجربي وسيلي حاصل ڪيل ڪنهن به علم کان برتر آهي.“[1] ٻين لفظن ۾، هي مقالو دعويٰ ڪري ٿو ته علم جي سرچشمي طور عقل، تجربي کان برتر آهي.

عقليت پسند اڪثر فلسفي جي ٻين پهلوئن بابت به هڪجهڙا موقف اختيار ڪن ٿا. گهڻا عقليت پسند علم جي انهن شعبن بابت شڪيت پسندي کي رد ڪن ٿا، جن بابت سندن دعويٰ آهي ته اهي ماقبل تجربي ڄاڻي سگهجن ٿا. جڏهن ڪو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪجهه سچايون اسان کي فطري طور معلوم آهن، ته انهن سچاين جي حوالي سان شڪيت پسنديءَ کي رد ڪرڻ ضروري ٿي پوي ٿو. خاص طور انهن عقليت پسندن وٽ، جيڪي وجدان/استنتاج واري مقالي کي اختيار ڪن ٿا، علمياتي بنياديت جو تصور اڪثر سامهون اچي ٿو. هن نظرئي موجب، اسين ڪجهه سچاين کي ٻين اعتقادن تي پنهنجي اعتقاد جو بنياد رکڻ کان سواءِ ڄاڻون ٿا ۽ پوءِ وڌيڪ سچاين کي ڄاڻڻ لاءِ هن بنيادي علم کي استعمال ڪريون ٿا.[1]

وجدان/استنتاج وارو مقالو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو وجدان (فلسفو) ۽ استنتاجي استدلال

"ڪنهن مخصوص موضوعي شعبي س ۾ ڪجهه قضيا اسان رڳو وجدان وسيلي ڄاڻي سگهون ٿا؛ جڏهن⁠تہ ٻيا قضيا وجداني طور ڄاتل قضين مان استنتاج ڪرڻ وسيلي ڄاڻي سگهجن ٿا."[14]

عام طور چئجي ته وجدان ماقبل تجربي علم يا اهڙو تجرباتي اعتقاد آهي، جنهن جي خاصيت ان جو فوري هجڻ آهي؛ اهو عقلي بصيرت جو هڪ روپ آهي. اسين ڪنهن شيءِ کي اهڙي نموني سڌو سنئون ”ڏسون“ ٿا، جو اها اسان کي جواز رکندڙ اعتقاد ڏئي ٿي. ان کان اڳتي، وجدان جي نوعيت بابت شديد بحث موجود آهي. ساڳيءَ طرح، عام طور چئجي ته استنتاج هڪ يا وڌيڪ عام مقدمن مان استدلال ڪندي منطقي طور يقيني نتيجي تائين پهچڻ جو عمل آهي. صحيح دليل استعمال ڪندي، اسين وجداني مقدمن مان نتيجا اخذ ڪري سگهون ٿا.

مثال طور، جڏهن اسين ٻنهي تصورن کي گڏ ڪريون ٿا ته وجداني طور ڄاڻي سگهون ٿا ته عدد ٽي هڪ اول عدد آهي ۽ اهو ٻن کان وڏو آهي. پوءِ هن علم مان استنتاج ڪريون ٿا ته ٻن کان وڏو هڪ اول عدد موجود آهي. اهڙيءَ طرح چئي سگهجي ٿو ته وجدان ۽ استنتاج گڏجي اسان کي ماقبل تجربي علم مهيا ڪن ٿا – اسان اهو علم حسي تجربي کان آزاد ٿي حاصل ڪيو.

هن مقالي جي حمايت ۾ دليل ڏيندي مشهور جرمن فلسفي گوٽفريڊ ولهم لائبنز چوي ٿو:

حواس، جيتوڻيڪ اسان جي سموري حقيقي علم لاءِ ضروري آهن، پر اهي اسان کي اهو سمورو علم ڏيڻ لاءِ ڪافي ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ حواس ڪڏهن به مثالن کان سواءِ ٻيو ڪجهه نٿا ڏين، يعني خاص يا انفرادي سچايون. هاڻي ڪنهن عام سچائيءَ جي تصديق ڪندڙ سڀ مثال، ڀلي اهي ڪيترا به گهڻا هجن، ان ساڳي سچائيءَ جي آفاقي ضرورت ثابت ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته جيڪو اڳ ٿيو، سو ٻيهر به ساڳيءَ طرح ٿيندو. ... ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ضروري سچايون، جهڙيون اسين خالص رياضيات ۽ خاص طور حساب ۽ جاميٽري ۾ ڏسون ٿا، اهڙن اصولن تي ٻڌل هجڻ گهرجن، جن جو ثبوت مثالن ۽ نتيجي طور حواسن جي شاهديءَ تي دارومدار نه رکي، جيتوڻيڪ حواسن کان سواءِ اسان کي انهن بابت سوچڻ جو خيال ئي ڪڏهن نه اچي ها...[15]

ڊيوڊ هيوم جهڙا تجربيت پسند به اسان جي پنهنجن تصورن جي وچ ۾ لاڳاپن کي بيان ڪرڻ لاءِ هن مقالي کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار رهيا آهن.[14] هن معنيٰ ۾، تجربيت پسند دليل ڏين ٿا ته اسان کي اهڙي علم مان سچايون وجداني طور سمجهڻ ۽ استنتاج ڪرڻ جي اجازت آهي، جيڪو مابعد تجربي حاصل ڪيو ويو هجي.

وجدان/استنتاج واري مقالي ۾ مختلف موضوع شامل ڪرڻ سان مختلف دليل پيدا ڪري سگهجن ٿا. گهڻا عقليت پسند متفق آهن ته رياضيات کي وجدان ۽ استنتاج لاڳو ڪري ڄاڻي سگهجي ٿو. ڪجهه ان کان اڳتي وڌي اخلاقي سچاين کي به انهن شين جي زمري ۾ شامل ڪن ٿا، جيڪي وجدان ۽ استنتاج وسيلي ڄاڻي سگهجن ٿيون. ان کان سواءِ، ڪجهه عقليت پسند اها دعويٰ به ڪن ٿا ته مابعدالطبيعات کي به هن مقالي وسيلي ڄاڻي سگهجي ٿو. فطري طور، عقليت پسند جيترا وڌيڪ موضوع وجدان/استنتاج واري مقالي وسيلي ڄاڻڻ جوڳا قرار ڏين ٿا، اوترو ئي هو پنهنجن جواز رکندڙ اعتقادن بابت وڌيڪ يقين رکن ٿا؛ ۽ جيتري سختيءَ سان هو وجدان جي بي خطا هجڻ تي قائم رهن ٿا، اوتريون ئي سندن سچايون يا دعوائون وڌيڪ تڪراري ۽ سندن عقليت پسندي وڌيڪ انتهاپسند بڻجي ٿي.[14]

مختلف موضوعن کان سواءِ، عقليت پسند ڪڏهن ڪڏهن جواز بابت پنهنجي سمجهه کي بدلائي پنهنجن دعوائن جي قوت ۾ به فرق آڻين ٿا. ڪجهه عقليت پسند جواز رکندڙ اعتقادن کي معمولي ترين شڪ کان به مٿانهون سمجهن ٿا؛ جڏهن⁠تہ ٻيا وڌيڪ محتاط آهن ۽ جواز کي معقول شڪ کان مٿانهون اعتقاد سمجهن ٿا.

عقليت پسندن وٽ وجدان ۽ سچ جي وچ ۾ لاڳاپي بابت پڻ مختلف سمجهاڻيون ۽ دعوائون آهن. ڪجهه عقليت پسند دعويٰ ڪن ٿا ته وجدان بي خطا آهي ۽ جنهن به شيءِ کي اسين وجداني طور سچ سمجهون ٿا، اها حقيقت ۾ سچ هوندي آهي. وڌيڪ همعصر عقليت پسند قبول ڪن ٿا ته وجدان هميشه يقيني علم جو سرچشمو ناهي – اهڙيءَ طرح هو ان امڪان کي تسليم ڪن ٿا ته ڪو دوکو ڏيندڙ عقليت پسند کي ڪنهن ڪوڙي قضيي کي وجداني طور سچ سمجهڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿو، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن ڪو ٽيون ڌر عقليت پسند کي غير موجود شين جا ادراڪ ڪرائي سگهي ٿي.

فطري علم وارو مقالو

[سنواريو]

"ڪنهن مخصوص موضوعي شعبي س ۾ ڪجهه سچاين جو علم اسان جي عقلي فطرت جي حصي طور اسان ۾ موجود آهي."[16]

فطري علم وارو مقالو ان لحاظ کان وجدان/استنتاج واري مقالي سان مشابهت رکي ٿو ته ٻئي مقالا دعويٰ ڪن ٿا ته علم ماقبل تجربي حاصل ٿئي ٿو. ٻئي مقالا ان ڳالهه جي وضاحت ڪندي هڪ ٻئي کان الڳ ٿي وڃن ٿا ته اهو علم ڪيئن حاصل ٿئي ٿو. جيئن نالي ۽ ان جي بنيادي دليل مان ظاهر ٿئي ٿو، فطري علم وارو مقالو دعويٰ ڪري ٿو ته علم رڳو اسان جي عقلي فطرت جو حصو آهي. تجربا اهڙي عمل کي متحرڪ ڪري سگهن ٿا، جنهن وسيلي اهو علم اسان جي شعور ۾ اچي ٿو، پر تجربا پاڻ اسان کي اهو علم مهيا نٿا ڪن. اهو علم شروع کان ئي اسان ۾ موجود هوندو آهي ۽ تجربو رڳو ان کي چٽو ڪري سامهون آڻي ٿو، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن ڪو فوٽوگرافر لينس جي اپرچر کي بدلائي تصوير جي پسمنظر کي چٽو ڪري سگهي ٿو. پسمنظر هميشه موجود هو، رڳو چٽو نه هو.

هي مقالو تحقيق جي نوعيت بابت ان مسئلي کي نشانو بڻائي ٿو، جيڪو اصل ۾ افلاطون پنهنجي ڪتاب مينو ۾ پيش ڪيو هو. هتي افلاطون تحقيق بابت سوال ڪري ٿو: اسين جاميٽريءَ جي ڪنهن نظريي جو علم ڪيئن حاصل ڪريون ٿا؟ اسين ان معاملي جي تحقيق ڪريون ٿا. تنهن هوندي به، تحقيق وسيلي علم حاصل ڪرڻ ناممڪن نظر اچي ٿو.[17] ٻين لفظن ۾، ”جيڪڏهن اسان وٽ اڳ ئي علم موجود آهي ته تحقيق جي ڪا گنجائش ناهي. جيڪڏهن اسان وٽ علم موجود ناهي ته اسان کي خبر ئي ناهي ته اسين ڇا ڳولي رهيا آهيون ۽ جڏهن اهو ملي وڃي ته ان کي سڃاڻي به نٿا سگهون. ٻنهي صورتن ۾ اسين تحقيق وسيلي ان نظريي جو علم حاصل نٿا ڪري سگهون. تنهن هوندي به، اسين ڪجهه نظريا ڄاڻون ٿا.“[16] فطري علم وارو مقالو هن متناقضي جو حل پيش ڪري ٿو. اها دعويٰ ڪندي ته علم اڳ ئي اسان ۾، يا ته شعوري يا لاشعوري طور، موجود آهي، عقليت پسند چوي ٿو ته اسين لفظ جي روايتي معنيٰ ۾ حقيقت ۾ شيون سکون نٿا، پر رڳو ان علم کي استعمال ڪريون ٿا، جيڪو اڳ ئي اسان وٽ موجود آهي.

فطري تصور وارو مقالو

[سنواريو]

"ڪنهن مخصوص موضوعي شعبي س ۾ جيڪي تصور اسين استعمال ڪريون ٿا، انهن مان ڪجهه اسان جي عقلي فطرت جي حصي طور اسان ۾ موجود آهن."[18]

فطري علم واري مقالي وانگر، فطري تصور وارو مقالو به تجويز ڪري ٿو ته ڪجهه تصور رڳو اسان جي عقلي فطرت جو حصو آهن. اهي تصور پنهنجي نوعيت ۾ ماقبل تجربي آهن ۽ انهن تصورن جي نوعيت طئي ڪرڻ ۾ حسي تجربو غير لاڳاپيل آهي (جيتوڻيڪ حسي تجربو انهن تصورن کي اسان جي شعوري ذهن ۾ آڻڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو).

پنهنجي ڪتاب پهريئين فلسفي تي مراقبا ۾،[19] ريني ڊيڪارٽ اسان جي خيالن جون ٽي درجابنديون پيش ڪندي چوي ٿو: ”منهنجن خيالن مان ڪجهه فطري، ڪجهه ٻاهران آيل ۽ ٻيا منهنجي پنهنجي ٺاهيل نظر اچن ٿا. ڪنهن شيءِ جي ماهيت، سچ ۽ فڪر بابت منهنجي سمجهه رڳو منهنجي پنهنجي فطرت مان نڪتل نظر اچي ٿي. پر ڪنهن آواز کي ٻڌڻ، جيئن هاڻي ٻڌان ٿو، يا سج کي ڏسڻ يا باهه جي گرمي محسوس ڪرڻ، انهن شين مان اچي ٿو جيڪي مون کان ٻاهر موجود آهن، يا گهٽ ۾ گهٽ هن وقت تائين مون ائين ئي سمجهيو آهي. آخر ۾، سائرن، هپوگرف ۽ اهڙيون ٻيون شيون منهنجي پنهنجي ايجاد آهن.“[20]

ٻاهران آيل خيال اهي تصور آهن، جيڪي اسين حسي تجربن وسيلي حاصل ڪريون ٿا، جيئن گرميءَ جو احساس؛ ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻاهرين ذريعن مان پيدا ٿين ٿا ۽ ڪنهن ٻي شيءِ بدران پنهنجي ئي مشابهت منتقل ڪن ٿا، ۽ اهي اهڙيون شيون آهن، جن کي رڳو ارادي سان ختم نٿو ڪري سگهجي. اسان جا ٺاهيل خيال، جيئن ڏندڪٿا، روايتي داستانن ۽ پري ڪهاڻين ۾ ملن ٿا، انهن ٻين خيالن مان اسان پاڻ ٺاهيون ٿا، جيڪي اڳ ئي اسان وٽ موجود آهن. آخر ۾، فطري خيال، جيئن ڪمال بابت اسان جا خيال، اهي آهن جيڪي اسان وٽ اهڙن ذهني عملن جي نتيجي ۾ موجود آهن، جيڪي ان حد کان ٻاهر آهن، جيڪا تجربو سڌي يا اڻ سڌيءَ طرح مهيا ڪري سگهي ٿو.

گوٽفريڊ ولهم لائبنز فطري تصورن جي خيال جو دفاع ڪندي تجويز ڪري ٿو ته ذهن تصورن جي نوعيت طئي ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. ان جي وضاحت لاءِ هو انساني سمجهه بابت نوان مقالا ۾ ذهن کي سنگ مرمر جي هڪ ٽڪري سان تشبيهه ڏئي ٿو:

اهو ئي سبب آهي جو مون مثال طور مڪمل طور هڪجهڙي ٽڪري يا خالي تختين بدران رڳن واري سنگ مرمر جي ٽڪري کي چونڊيو آهي، يعني جنهن کي فلسفين جي ٻوليءَ ۾ خالي تختي چيو وڃي ٿو. جيڪڏهن روح انهن خالي تختين وانگر هجي ها ته سچايون اسان ۾ اهڙيءَ طرح موجود هجن ها، جيئن هرڪيولس جي شڪل سنگ مرمر جي هڪ ٽڪري ۾ موجود هجي، جڏهن سنگ مرمر لاءِ اهو بلڪل بي فرق هجي ته ان کي اها شڪل ڏني وڃي يا ڪا ٻي. پر جيڪڏهن پٿر ۾ اهڙيون رڳون هجن، جيڪي ٻين شڪلين بدران هرڪيولس جي شڪل کي ظاهر ڪن، ته اهو پٿر ان شڪل ڏانهن وڌيڪ مقرر ٿيل هوندو، ۽ هرڪيولس ڪنهن نه ڪنهن معنيٰ ۾ ان ۾ فطري طور موجود هوندو، جيتوڻيڪ رڳن کي ظاهر ڪرڻ، پالش ڪرڻ ۽ انهن جي ظاهر ٿيڻ ۾ رڪاوٽ بڻجندڙ حصن کي ڪٽي هٽائڻ لاءِ محنت جي ضرورت پوندي. اهڙيءَ طرح خيال ۽ سچايون اسان ۾ فطري لاڙن ۽ رجحانن، فطري عادتن يا صلاحيتن وانگر موجود آهن، نه ڪي عملن وانگر، جيتوڻيڪ انهن صلاحيتن سان هميشه ڪجهه اهڙا عمل گڏ هوندا آهن، جيڪي انهن سان مطابقت رکن ٿا، ڀلي اهي اڪثر محسوس نه ٿين.“[21]

جان لاڪ جهڙا ڪجهه فلسفي، جنهن کي روشن خياليءَ جي دور جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان هڪ ۽ تجربيت پسند سمجهيو وڃي ٿو، دليل ڏين ٿا ته فطري علم وارو مقالو ۽ فطري تصور وارو مقالو هڪ ئي شيءِ آهن.[22] پيٽر ڪيرٿرز جهڙا ٻيا فلسفي دليل ڏين ٿا ته ٻئي مقالا هڪ ٻئي کان الڳ آهن. عقليت پسنديءَ جي دائري هيٺ ايندڙ ٻين مقالن وانگر، ڪو فلسفي جيترا وڌيڪ ۽ جيتري وڏي تعداد ۾ تصور فطري قرار ڏئي ٿو، اوترو ئي سندس موقف وڌيڪ تڪراري ۽ انتهاپسند بڻجي ٿو؛ ”ڪو تصور جيترو وڌيڪ تجربي ۽ انهن ذهني عملن کان پري نظر اچي ٿو، جيڪي اسين تجربي تي ڪري سگهون ٿا، اوترو ئي وڌيڪ امڪان سان ان کي فطري قرار ڏئي سگهجي ٿو. جيئن ته اسين مڪمل ٽڪنڊن جو تجربو نٿا ڪريون، پر درد جو تجربو ڪريون ٿا، تنهنڪري پهرئين جو اسان وٽ موجود تصور، پوئين جي تصور جي ڀيٽ ۾ فطري هجڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط اميدوار آهي.“[18]

تاريخ

[سنواريو]

اولهه جي قديم دور ۾ عقليت پسند فلسفو

[سنواريو]
ايٿنس جو اسڪول، رافائيل جي تصوير مان، نسبتُن جي تختي سان پٿاگورس جو تفصيل؛ اهي انگ پٿاگورسين وٽ مقدس هئا. ويٽيڪن محل، ويٽيڪن سٽي

جيتوڻيڪ عقليت پسندي پنهنجي جديد صورت ۾ قديم دور کان پوءِ جي آهي، پر هن دور جي فلسفين عقليت پسنديءَ جا بنياد وڌا. خاص طور اهو فهم ته اسين اهڙي علم کان آگاهه ٿي سگهون ٿا، جيڪو رڳو عقلي فڪر جي استعمال وسيلي دستياب آهي.[حوالو گهربل]

پٿاگورس (570–495 ق.م)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پٿاگورس

پٿاگورس اولهه جي پهرين فلسفين مان هو، جن عقليت پسند بصيرت تي زور ڏنو.[23] هن کي اڪثر هڪ عظيم رياضيدان، صوفي ۽ سائنسدان طور عزت ڏني ويندي آهي، پر هو سڀ کان وڌيڪ پٿاگورسي نظريي سبب مشهور آهي، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي، ۽ ليوٽ جي تارن جي ڊيگهه ۽ سرن جي اوچائيءَ جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپو دريافت ڪرڻ سبب پڻ. پٿاگورس ”مڃيندو هو ته اهي هم آهنگيون حقيقت جي آخري فطرت کي ظاهر ڪن ٿيون. هن ان ۾ سمايل مابعدالطبيعاتي عقليت پسنديءَ کي هنن لفظن ۾ سموهيو: ’سڀ ڪجهه عدد آهي‘. ممڪن آهي ته هن عقليت پسند جو اهو تصور پڪڙيو هجي، جيڪو پوءِ گليليو (1564–1642ع) وٽ ڏسڻ ۾ آيو، يعني اهڙي دنيا جو تصور جيڪا مڪمل طور رياضياتي قانونن سان هلندڙ هجي“.[24] چيو ويو آهي ته هو پهريون ماڻهو هو، جنهن پاڻ کي فلسفي، يعني دانائيءَ جو عاشق، سڏيو.[25]

افلاطون (427–347 ق.م)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو افلاطون
رافائيل جي ايٿنس جو اسڪول ۾ افلاطون

افلاطون عقلي بصيرت کي تمام اعليٰ مقام ڏنو، جيئن سندس مينو ۽ رياست جهڙن ڪمن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هن صورتن جو نظريو (يا خيالن جو نظريو)[26][27][28] سيکاريو، جنهن موجب حقيقت جو سڀ کان اعليٰ ۽ بنيادي قسم اهو بدلجندڙ مادي جهان ناهي، جيڪو اسان کي احساس وسيلي معلوم ٿئي ٿو، پر صورتن (يا خيالن) جو مجرد، غير مادي (پر جوهر رکندڙ) جهان آهي.[29] افلاطون لاءِ اهي صورتون حواس وسيلي نه، پر رڳو عقل وسيلي پهچ جوڳيون هيون.[24] حقيقت ۾ چيو ويندو آهي ته افلاطون عقل، خاص طور جاميٽري، کي ايترو گهڻو ساراهيندو هو جو هن پنهنجي اڪيڊميءَ جي دروازي تي هي جملو لکرايو هو: ”جيڪو جاميٽريءَ کان اڻ واقف آهي، سو اندر نه اچي.“[30]

ارسطو (384–322 ق.م)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارسطو

ارسطو جو عقليت پسند فڪر ۾ مکيه حصو قياس واري منطق ۽ ان کي دليل ۾ استعمال ڪرڻ هو. ارسطو قياس جي وصف هن طرح ڏئي ٿو: ”اهڙو بيان، جنهن ۾ ڪجهه مخصوص شيون فرض ڪرڻ کان پوءِ، انهن فرض ڪيل شين کان الڳ ڪا شيءِ لازمي طور نتيجي طور نڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي شيون اهڙيون آهن.“[31] هن تمام عام وصف باوجود، ارسطو پنهنجي ڪتاب پهريون تجزيو ۾ پاڻ کي اهڙن قسمي قياسن تائين محدود رکي ٿو، جيڪي ٽن قسمي قضين تي مشتمل آهن.[32] انهن ۾ قسمي موڊل قياس پڻ شامل هئا.[33]

وچئين دور

[سنواريو]
چانديءَ جي گلدان تي ابن سينا جي تصوير

جيتوڻيڪ ٽيئي وڏا يوناني فلسفي مخصوص نڪتن تي هڪ ٻئي سان اختلاف ڪندا هئا، پر اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق هئا ته عقلي فڪر اهڙو علم ظاهر ڪري سگهي ٿو، جيڪو پاڻ پڌرو هجي – اهڙي ڄاڻ جيڪا انسان ٻي صورت ۾ عقل جي استعمال کان سواءِ حاصل نٿا ڪري سگهن. ارسطو جي وفات کان پوءِ، اولهه جو عقليت پسند فڪر عام طور الٰهيات تي ان جي اطلاق سان سڃاتو ويو، جيئن آگسٽين، اسلامي فلسفي ابن سينا، ابن رشد ۽ يهودي فلسفي ۽ الٰهيات دان مائمونيدس جي ڪمن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. والڊينسي فرقي پڻ عقليت پسنديءَ کي پنهنجي تحريڪ ۾ شامل ڪيو.[34] اولهه جي فڪري تاريخ ۾ هڪ اهم واقعي طور ٿامس اڪئيناس جو فلسفو هو، جنهن 13هين صديءَ ۾ يوناني عقليت پسندي ۽ عيسائي وحي کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[24][35] عام طور، رومن ڪيٿولڪ چرچ عقليت پسندن کي خطرو سمجهندو هو ۽ کين اهڙا ماڻهو سڏيندو هو، جيڪي ”وحي کي مڃڻ باوجود، خدا جي ڪلام مان هر اها شيءِ رد ڪن ٿا، جيڪا سندن ذاتي فيصلي موجب انساني عقل سان ٺهڪي نٿي اچي“.[36]

ڪلاسيڪي عقليت پسندي

[سنواريو]

ريني ڊيڪارٽ (1596–1650ع)

[سنواريو]

سانچو:Descartes

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ريني ڊيڪارٽ

ڊيڪارٽ جديد عقليت پسندن مان پهريون هو ۽ کيس ”جديد فلسفي جو پيءُ“ سڏيو ويو آهي. پوءِ ايندڙ گهڻو اولهه جو فلسفو سندس لکڻين جو جواب آهي،[37][38][39] جن جو اڄ به ويجهڙائيءَ سان مطالعو ڪيو وڃي ٿو.

ڊيڪارٽ جو خيال هو ته رڳو ابدي سچاين جو علم – جن ۾ رياضيات جون سچايون ۽ سائنسن جا علمياتي ۽ مابعدالطبيعاتي بنياد شامل آهن – رڳو عقل وسيلي حاصل ڪري سگهجي ٿو؛ ٻيو علم، يعني طبعيات جو علم، دنيا جي تجربي جو محتاج آهي، جنهن ۾ سائنسي طريقو مدد ڪري ٿو. هن اهو به دليل ڏنو ته جيتوڻيڪ خواب حسي تجربي جيترا حقيقي لڳن ٿا، پر اهي خواب ماڻهن کي علم مهيا نٿا ڪري سگهن. ان کان سواءِ، جيئن شعوري حسي تجربو وهمن جو سبب ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حسي تجربو پاڻ به شڪ جوڳو ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، ڊيڪارٽ اهو نتيجو ڪڍيو ته سچ جي عقلي ڳولا کي حسي حقيقت بابت هر اعتقاد تي شڪ ڪرڻ گهرجي. هن اهي اعتقاد طريقه ڪار بابت گفتار، پهريئين فلسفي تي مراقبا ۽ فلسفي جا اصول جهڙن ڪمن ۾ تفصيل سان بيان ڪيا. ڊيڪارٽ سچاين تائين پهچڻ جو هڪ طريقو تيار ڪيو، جنهن موجب جيڪا شيءِ عقل (يا عقل) سان سڃاڻي نه سگهجي، اها علم ۾ شمار نٿي ٿي سگهي. ڊيڪارٽ موجب، اهي سچايون ”ڪنهن به حسي تجربي کان سواءِ“ حاصل ٿين ٿيون. عقل وسيلي حاصل ٿيندڙ سچاين کي اهڙن عنصرن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي وجدان سمجهي سگهي، ۽ اهي پوءِ هڪ خالص استنتاجي عمل وسيلي حقيقت بابت چٽيون سچايون پيدا ڪن ٿا.

تنهنڪري ڊيڪارٽ پنهنجي طريقي جي نتيجي طور دليل ڏنو ته رڳو عقل ئي علم کي طئي ڪري ٿو، ۽ اهو ڪم حواسن کان آزاد ٿي ٿي سگهي ٿو. مثال طور، سندس مشهور قول cogito ergo sum يا ”مان سوچيان ٿو، تنهنڪري مان آهيان“ هڪ اهڙو نتيجو آهي، جيڪو ماقبل تجربي حاصل ٿئي ٿو، يعني ان معاملي بابت ڪنهن به تجربي کان اڳ. ان جو سادو مطلب هي آهي ته پنهنجي وجود تي شڪ ڪرڻ، پاڻ ۾ ئي، ان ”مان“ جي وجود کي ثابت ڪري ٿو، جيڪو سوچڻ جو عمل ڪري ٿو. ٻين لفظن ۾، پنهنجي شڪ تي شڪ ڪرڻ بي معنيٰ آهي.[23] ڊيڪارٽ لاءِ اهو هڪ اهڙو ناقابل ترديد اصول هو، جنهن تي ٻين سڀني قسمن جي علم جو بنياد رکي سگهجي ٿو. ڊيڪارٽ هڪ مابعدالطبيعاتي دوئيت پيش ڪئي، جنهن ۾ هن انساني جسم جي جوهر (res extensa) ۽ ذهن يا روح جي جوهر (res cogitans) ۾ فرق ڪيو. هي اهم فرق حل طلب رهجي ويو ۽ ان مان اهو مسئلو پيدا ٿيو، جنهن کي ذهن–جسم مسئلو چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪارتيشي نظام ۾ ٻئي جوهر هڪ ٻئي کان آزاد ۽ هڪ ٻئي ۾ غير تقليل پذير آهن.

باروخ اسپينوزا (1632–1677)

[سنواريو]

سانچو:مک مضمون باروخ اسپينوزا جو فلسفو سترهين صديءَ جي يورپ ۾ جڙيل هڪ منظم، منطقي ۽ عقلي فلسفو آهي.[40][41][42] اسپينوزا جو فلسفو بنيادي فڪري سرن تي اڏيل خيالن جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ اندروني هم آهنگي موجود آهي؛ ان وسيلي هن زندگيءَ جي وڏن سوالن جا جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ”خدا رڳو فلسفياڻي طور وجود رکي ٿو.“[42][43] مٿس ڊيڪارٽ،[44] اقليدس[43] ۽ ٿامس هابز،[44] سان گڏوگڏ يهودي فلسفياڻي روايت جي عالمن، جهڙوڪ موسى بن ميمون، جو گهرو اثر هو.[44] تنهن هوندي به، سندس ڪم ڪيترن ئي لحاظن کان يهودي-مسيحي-اسلامي روايت کان هٽي ڪري هو. اسپينوزا جا ڪيترائي خيال اڄ به مفڪرن کي منجهائين ٿا ۽ سندس ڪيترن ئي اصولن، خاص ڪري جذبن بابت اصولن، جا نفسيات جي جديد طريقن تي اثر پون ٿا. اڄ تائين ڪيترن ئي اهم مفڪرن اسپينوزا جي ”جاميٽريائي طريقي“[42] کي سمجهڻ ڏکيو محسوس ڪيو آهي: گوئٽي مڃيو هو ته کيس اهو تصور منجهائيندڙ لڳندو هو.[حوالو گهربل] سندس شاهڪار، اخلاقيات، ۾ ڪي اڻسلجهيل ابهام موجود آهن ۽ ان جي ڏکئي رياضياتي جوڙجڪ اقليدس جي جاميٽريءَ جي نموني تي ٻڌل آهي.[43] اسپينوزا جي فلسفي البرٽ آئنسٽائن[45][46][47][48][49]

گوٽفريڊ لائبنز (1646–1716)

[سنواريو]

سانچو:مک مضمون لائبنز سترهين صديءَ جي عقليت پسنديءَ جي آخري وڏي شخصيت هو، جنهن مابعد الطبعيات، علميات، منطق، رياضيات، طبعيات، قانونيات ۽ مذهب جي فلسفي جهڙن ٻين شعبن ۾ پڻ وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون؛ کيس آخري ”آفاقي ذهين شخصيتن“ مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.[50] تنهن هوندي به، هن پنهنجو فلسفياڻو نظام انهن اڳڀراين کان آزاد ٿي ڪري نه جوڙيو. لائبنز ڊيڪارٽ جي ثنويت کي رد ڪيو ۽ مادي دنيا جي وجود کان انڪار ڪيو. لائبنز جي نظر ۾ لامحدود تعداد ۾ سادا جوهر موجود آهن، جن کي هن ”موناد“ سڏيو (اهو تصور هن سڌو سنئون پروڪلس کان ورتو هو).

لائبنز مونادن بابت پنهنجو نظريو ڊيڪارٽ ۽ اسپينوزا، ٻنهي جي ردعمل ۾ جوڙيو، ڇاڪاڻ ته سندن نظرين کي رد ڪرڻ سبب کيس پنهنجو الڳ حل ڳولڻو پيو. لائبنز موجب موناد حقيقت جا بنيادي ايڪا آهن، جيڪي بي جان ۽ جاندار ٻنهي قسمن جي شين کي جوڙين ٿا. حقيقت جا اهي ايڪا ڪائنات جي نمائندگي ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي سبب ۽ نتيجي يا مڪان جي قانونن جي تابع نه آهن (جن کي هن ”مضبوط بنيادن وارا مظهر“ سڏيو). تنهنڪري لائبنز دنيا ۾ ظاهري سبب ۽ نتيجي جي وضاحت ڪرڻ لاءِ اڳواٽ قائم ڪيل هم آهنگي جو پنهنجو اصول پيش ڪيو.

ايمانوئل ڪانٽ (1724–1804)

[سنواريو]

سانچو:ايمانوئل ڪانٽ سانچو:مک مضمون ڪانٽ جديد فلسفي جي مرڪزي شخصيتن مان هڪ آهي ۽ هن اهي بنيادي شرط ۽ سوال مقرر ڪيا، جن سان کانئس پوءِ ايندڙ سڀني مفڪرن کي منهن ڏيڻو پيو. هن دليل ڏنو ته انساني ادراڪ فطري قانونن کي جوڙجڪ ڏئي ٿو ۽ عقل اخلاقيات جو سرچشمو آهي. سندس فڪر اڄوڪي دور ۾ پڻ گهرو اثر رکي ٿو، خاص ڪري مابعد الطبعيات، علميات، اخلاقيات، سياسي فلسفي ۽ جماليات جهڙن شعبن ۾.[51]

ڪانٽ پنهنجي علمياتي نظريي کي ”ماورائي مثاليت“ جو نالو ڏنو ۽ پهريون ڀيرو اهي خيال پنهنجي مشهور تصنيف خالص عقل جي تنقيد ۾ پيش ڪيا. ان ۾ هن دليل ڏنو ته عقليت پسند ۽ تجربي پسند، ٻنهي جي جامد نظرين ۾ بنيادي مسئلا موجود آهن. عقليت پسندن جي مقابلي ۾ هن وسيع طور دليل ڏنو ته جڏهن خالص عقل پنهنجي حدن کان اڳتي وڌي انهن شين کي ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، جيڪي لازمي طور هر ممڪن تجربي جي دائري کان ٻاهر آهن، تڏهن اهو نقص وارو ثابت ٿئي ٿو: جهڙوڪ خدا جو وجود، آزاد ارادو ۽ انساني روح جي لافانيت. ڪانٽ انهن شين کي ”شيءِ بذات خود“ سڏيو ۽ اڳتي هلي دليل ڏنو ته جيئن ته اهي پنهنجي وصف موجب هر ممڪن تجربي کان ٻاهر جون شيون آهن، تنهنڪري اسين انهن کي ڄاڻي نٿا سگهون. تجربي پسندن جي مقابلي ۾ هن دليل ڏنو ته جيتوڻيڪ اهو درست آهي ته انساني علم لاءِ تجربو بنيادي طور ضروري آهي، پر ان تجربي کي مربوط فڪر ۾ بدلائڻ لاءِ عقل پڻ ضروري آهي. تنهنڪري هن نتيجو ڪڍيو ته انساني علم لاءِ عقل ۽ تجربو ٻئي ضروري آهن. ساڳيءَ ريت، ڪانٽ اهو پڻ دليل ڏنو ته فڪر کي رڳو تجزيي طور ڏسڻ غلط آهي. ”ڪانٽ جي نظر ۾، قبلي تصور موجود آهن، پر جيڪڏهن انهن کي علم ۾ واڌ آڻڻي آهي ته انهن جو تجرباتي انگن اکرن سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ضروري آهي.“[52]

همعصر عقليت پسندي

[سنواريو]

اڄڪلهه فلسفين لاءِ ”عقليت پسندي“ جو ليبل گهٽ استعمال ٿئي ٿو؛ ان جي بدران عقليت پسنديءَ جي ڪيترن ئي مختلف مخصوص قسمن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي ٿي. مثال طور، رابرٽ برينڊم پنهنجي ڪتاب آرٽيڪيوليٽنگ ريزنز ۾ پنهنجي فڪري پروگرام جي مختلف پهلوئن لاءِ ”عقليت پسند اظهار پسندي“ ۽ ”عقليت پسند عمليت پسندي“ جا اصطلاح استعمال ڪيا آهن، ۽ ”لساني عقليت پسندي“، يعني اها دعويٰ ته قضين جا مضمون ”بنيادي طور اهي آهن، جيڪي استدلالن جي مقدمَن ۽ نتيجن، ٻنهي طور ڪم اچي سگهن ٿا“، کي ولفرڊ سيلرز جي هڪ اهم نظريي طور سڃاتو آهي.[53]

علمي فلسفي کان ٻاهر، ليس رانگ ۽ سليٽ اسٽار ڪوڊيڪس جي چوڌاري قائم انٽرنيٽ برادرين جي ڪجهه شرڪت ڪندڙن پاڻ کي عقليت پسنديءَ بدران عقليت جي حوالي سان ”عقليت پسند“ يا ”عقليت پسند برادري“ جو حصو قرار ڏنو آهي.[54][55][56] اهو اصطلاح ان ئي معنيٰ ۾ ٽمنٽ گيبرو جهڙن نقادن پڻ استعمال ڪيو آهي.[57]

تنقيد

[سنواريو]

آمريڪي نفسياتدان وليم جيمس عقليت پسنديءَ تي حقيقت کان ڪٽيل هجڻ سبب تنقيد ڪئي. جيمس عقليت پسنديءَ تي ڪائنات کي هڪ بند نظام طور پيش ڪرڻ سبب پڻ تنقيد ڪئي، جيڪو سندس ان نظرئي جي ابتڙ آهي ته ڪائنات هڪ کليل نظام آهي.[58]

جذباتي چونڊ واري نظريي جا حامي نفسيات ۽ عصبي سائنس ۾ جذبن بابت تحقيق جي نون نتيجن جي بنياد تي عقليت پسنديءَ تي تنقيد ڪن ٿا. اهي نشاندهي ڪن ٿا ته عقليت پسند نمونو عام طور ان مفروضي تي ٻڌل آهي ته فيصلو ڪرڻ سوچن ۽ عقيدن تي ٻڌل هڪ شعوري ۽ غور ويچار وارو عمل آهي. اهو فرض ڪري ٿو ته ماڻهو حساب ڪتاب ۽ سوچ ويچار جي بنياد تي فيصلا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، عصبي سائنس ۾ گڏ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته دماغ جي سرگرمين جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو شعوري غور ويچار جي سطح تي ڪم ڪري ٿو. ان جي سرگرمين جي وڏي اڪثريت لاشعوري جائزي ۽ جذبن تي مشتمل هوندي آهي.[59] انهن نقادن موجب، عقليت پسندي عام طور فيصلو ڪرڻ ۾ جذبن جي اهميت کي نظرانداز ڪيو آهي. ان کان سواءِ، جذباتي چونڊ واري نظريي جا حامي دليل ڏين ٿا ته عقليت پسند نموني لاءِ جذبن کي پنهنجن نمونن ۾ شامل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو جذبن جي سماجي نوعيت جي وضاحت نٿو ڪري سگهي. جيتوڻيڪ جذبا فرد محسوس ڪن ٿا، پر نفسياتدانن ۽ سماجياتدانن ڏيکاريو آهي ته جذبن کي ان سماجي ماحول کان الڳ نٿو ڪري سگهجي، جنهن ۾ اهي پيدا ٿين ٿا. جذبا ماڻهن جي سماجي قدرن ۽ سڃاڻپن سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل آهن، جيڪي عام طور معياري عقليت پسند وضاحتن جي دائري کان ٻاهر هونديون آهن.[60] جذباتي چونڊ وارو نظريو جذبن جي نه رڳو سماجي، پر جسماني ۽ متحرڪ نوعيت کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. اهو انهن طريقن کي منظم ڪرڻ، سمجهائڻ ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ عمل جو هڪ گڏيل نمونو پيش ڪري ٿو، جن ذريعي جذبا فيصلو ڪرڻ جي عمل کي شڪل ڏين ٿا.[61]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 "Rationalism". Britannica.com. 28 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 Audi, Robert (2015). The Cambridge Dictionary of Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 902. ISBN 978-1107015050.
  3. 1 2 Bourke, Vernon J., "Rationalism", p. 263 in Runes (1962).
  4. ↑ جان لاڪ (1690)، انساني سمجهه بابت هڪ مضمون
  5. 1 2 Stanford Encyclopedia of Philosophy, "Rationalism vs. Empiricism" آرڪائيو ڪيا ويا 2018-09-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. First published August 19, 2004; substantive revision March 31, 2013 cited on May 20, 2013.
  6. ↑ Audi, Robert, The Cambridge Dictionary of Philosophy, Cambridge University Press, Cambridge, UK, 1995. 2nd edition, 1999, p. 771.
  7. ↑ Oakeshott, Michael, "Rationalism in Politics", The Cambridge Journal 1947, vol. 1 آرڪائيو ڪيا ويا 2018-09-13 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 2013-01-13.
  8. ↑ Boyd, Richard, "The Value of Civility?", Urban Studies Journal, May 2006, vol. 43 (no. 5–6), pp. 863–878 آرڪائيو ڪيا ويا 2012-04-01 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 2013-01-13.
  9. ↑ FactCheck.org Mission Statement, January 2020 آرڪائيو ڪيا ويا 2019-11-02 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 2020-01-01.
  10. ↑ Cottingham, John. 1984. Rationalism. Paladi/Granada.
  11. ↑ Lacey, A.R. (1996), A Dictionary of Philosophy, 1st edition, Routledge and Kegan Paul, 1976. 2nd edition, 1986. 3rd edition, Routledge, London, 1996. p. 286
  12. ↑ Sommers (2003), p. 15.
  13. ↑ Markie, Peter; Folescu, M. (2023), Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (مرتب), "Rationalism vs. Empiricism", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2023 ڇاپو), Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2026-04-23 تي حاصل ڪيل
  14. 1 2 3 Stanford Encyclopedia of Philosophy, The Intuition/Deduction Thesis آرڪائيو ڪيا ويا 2018-09-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. First published August 19, 2004; substantive revision March 31, 2013 cited on May 20, 2013.
  15. ↑ Gottfried Wilhelm Leibniz, 1704, New Essays on Human Understanding, Preface, pp. 150–151.
  16. 1 2 Stanford Encyclopedia of Philosophy, The Innate Knowledge Thesis آرڪائيو ڪيا ويا 2018-09-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. First published August 19, 2004; substantive revision March 31, 2013 cited on May 20, 2013.
  17. ↑ Meno, 80d–e.
  18. 1 2 Stanford Encyclopedia of Philosophy, The Innate Concept Thesis آرڪائيو ڪيا ويا 2018-09-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. First published August 19, 2004; substantive revision March 31, 2013 cited on May 20, 2013.
  19. ↑ Cottingham, J., مرتب (1996) [1986]. Meditations on First Philosophy With Selections from the Objections and Replies (revised ڇاپو). Cambridge University Press. ISBN 978-0521558181. – The original Meditations, translated, in its entirety.
  20. ↑ René Descartes AT VII 37–38; CSM II 26.
  21. ↑ Gottfried Wilhelm Leibniz, 1704, New Essays on Human Understanding, Preface, p. 153.
  22. ↑ Locke, Concerning Human Understanding, Book I, Ch. III, Par. 20.
  23. 1 2 "rationalism | Definition, Types, History, Examples, & Descartes". Encyclopædia Britannica. 28 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  24. 1 2 3 "rationalism | Definition, Types, History, Examples, & Descartes | Britannica". www.britannica.com. 28 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Cicero, Tusculan Disputations, 5.3.8–9 = Heraclides Ponticus fr. 88 Wehrli, Diogenes Laërtius 1.12, 8.8, Iamblichus VP 58. Burkert attempted to discredit this ancient tradition, but it has been defended by C.J. de Vogel, Pythagoras and Early Pythagoreanism (1966), pp. 97–102, and C. Riedweg, Pythagoras: His Life, Teaching, And Influence (2005), p. 92.
  26. ↑ Modern English textbooks and translations prefer "Theory of Forms" to "Theory of Ideas", but the latter has a long and respected tradition starting with Cicero and continuing in German philosophy until present, and some English philosophers prefer this in English too. See W. D. Ross, Plato's Theory of Ideas (1951) and thisآرڪائيو ڪيا ويا 2011-09-27 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. reference site.
  27. ↑ The name of this aspect of Plato's thought is not modern and has not been extracted from certain dialogues by modern scholars. The term was used at least as early as Diogenes Laërtius, who called it (Plato's) "Theory of Forms:" Πλάτων ἐν τῇ περὶ τῶν ἰδεῶν ὑπολήψει...., "Plato". Lives of Eminent Philosophers. جلد Book III Paragraph 15.
  28. ↑ Plato uses many different words for what is traditionally called form in English translations and idea in German and Latin translations (Cicero). These include idéa, morphē, eîdos, and parádeigma, but also génos, phýsis, and ousía. He also uses expressions such as to x auto, "the x itself" or kath' auto "in itself". See Christian Schäfer: Idee/Form/Gestalt/Wesen, in Platon-Lexikon, Darmstadt 2007, p. 157.
  29. ↑ Forms (usually given a capital F) were properties or essences of things, treated as non-material abstract, but substantial, entities. They were eternal, changeless, supremely real, and independent of ordinary objects that had their being and properties by 'participating' in them. Plato's theory of forms (or ideas) آرڪائيو ڪيا ويا 2011-09-27 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  30. ↑ Suzanne, Bernard F. "Plato FAQ: "Let no one ignorant of geometry enter"". plato-dialogues.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2013-05-19 تي محفوظ ڪيل. 2013-05-22 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Aristotle, Prior Analytics, 24b18–20.
  32. ↑ آرڪائيو ڪيا ويا 2018-08-28 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Stanford Encyclopedia of Philosophy: Ancient Logic Aristotle Non-Modal Syllogistic.
  33. ↑ آرڪائيو ڪيا ويا 2018-08-28 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Stanford Encyclopedia of Philosophy: Ancient Logic Aristotle Modal Logic.
  34. ↑ Heckethorn, C.W. (2011). The Secret Societies of All Ages & Countries (Two Volumes in One). Cosimo Classics. ص. 139. ISBN 978-1-61640-555-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-02-11 تي محفوظ ڪيل. 2023-02-11 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Gill, John (2009). Andalucía : a cultural history. Oxford: Oxford University Press. ص. 108–110. ISBN 978-0195376104.
  36. ↑ Bellarmine, Robert (1902). "Low Sunday: Rationalism" . Sermons from the Latins. Benziger Brothers.
  37. ↑ Bertrand Russell (2004) History of western philosophy آرڪائيو ڪيا ويا 2023-10-18 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. pp. 511, 516–517
  38. ↑ Heidegger [1938] (2002) p. 76 "Descartes... that which he himself founded... modern (and that means, at the same time, Western) metaphysics".
  39. ↑ Watson, Richard A. (31 March 2012). "René Descartes". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Lisa Montanarelli (book reviewer) (January 8, 2006). "Spinoza stymies 'God's attorney' – Stewart argues the secular world was at stake in Leibniz face off". San Francisco Chronicle. اصل نسخو مان 2009-09-03 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-08 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Kelley L. Ross (1999). "Baruch Spinoza (1632–1677)". History of Philosophy As I See It. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2012-01-04 تي محفوظ ڪيل. 2009-12-07 تي حاصل ڪيل. While for Spinoza all is God and all is Nature, the active/passive dualism enables us to restore, if we wish, something more like the traditional terms. Natura Naturans is the most God-like side of God, eternal, unchanging, and invisible, while Natura Naturata is the most Nature-like side of God, transient, changing, and visible.
  42. 1 2 3 Anthony Gottlieb (July 18, 1999). "God Exists, Philosophically". The New York Times: Books. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-10-18 تي محفوظ ڪيل. 2009-12-07 تي حاصل ڪيل. Spinoza, a Dutch Jewish thinker of the 17th century, not only preached a philosophy of tolerance and benevolence but actually succeeded in living it. He was reviled in his own day and long afterward for his supposed atheism, yet even his enemies were forced to admit that he lived a saintly life.
  43. 1 2 3 Anthony Gottlieb (2009-09-07). "God Exists, Philosophically (review of "Spinoza: A Life" by Steven Nadler)". The New York Times – Books. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2009-04-17 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-07 تي حاصل ڪيل.
  44. 1 2 3 Michael LeBuffe (book reviewer) (2006-11-05). "Spinoza's Ethics: An Introduction, by Steven Nadler". University of Notre Dame. اصل نسخو مان 2011-06-15 تي محفوظ ڪيل. 2009-12-07 تي حاصل ڪيل. Spinoza's Ethics is a recent addition to Cambridge's Introductions to Key Philosophical Texts, a series developed for the purpose of helping readers with no specific background knowledge to begin the study of important works of Western philosophy...
  45. ↑ Hutchison, Percy (November 20, 1932). "Einstein Believes in 'Spinoza's God'; Scientist Defines His Faith in Reply, to Cablegram From Rabbi Here. Sees a Divine Order inoza. A Biography'. By Lewis Browne. 319 pp. New York: Macmillan. 'Spinoza. Liberator of God and Man'. By Benjamin De Casseres, 145 pp. New York: E. Wickham Sweetland. 'Spinoza'. By Frederick Kettner. Introduction by Nicholas Roerich, New Era Library. 255 pp. New York: Roerich Museum Press. 'Spinoza'". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2010-03-26 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-08 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: line feed اکر in |title= at position 126 (مدد)
  46. ↑ "Spinoza's First Biography Is Recovered; The Oldest Biography of Spinoza Edited with Translations, Introduction, Annotations, &c., by A. Wolf. 196 pp. New York: Lincoln Macveagh. The Dial Press". The New York Times. December 11, 1927. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2010-03-26 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-08 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Irwin Edman (July 22, 1934). "The Unique and Powerful Vision of Baruch Spinoza; Professor Wolfson's Long-Awaited Book Is a Work of Illuminating Scholarship. (Book review) 'The Philosophy of Spinoza. By Henry Austryn Wolfson". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2010-03-26 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-08 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Cummings, M E (September 8, 1929). "Roth Evaluates Spinoza". Los Angeles Times. اصل نسخو مان 2010-03-24 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-08 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Social News Books (November 25, 1932). "Tribute to Spinoza Paid by Educators; Dr. Robinson Extols Character of Philosopher, 'True to the Eternal Light Within Him.' Hailed as 'Great Rebel'; De Casseres Stresses Individualism of Man Whose Tercentenary Is Celebrated at Meeting". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2010-03-26 تي محفوظ ڪيل. 2009-09-08 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz آرڪائيو ڪيا ويا 2020-08-05 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  51. ↑ "Immanuel Kant (Stanford Encyclopedia of Philosophy)". Plato.stanford.edu. 20 May 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2012-01-12 تي محفوظ ڪيل. 2011-10-22 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ "Rationalism". abyss.uoregon.edu. اصل نسخو مان 2012-12-27 تي محفوظ ڪيل. 2013-05-22 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ Articulating reasons, 2000. Harvard University Press.
  54. ↑ "Rationalist Movement – LessWrong". www.lesswrong.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-06-17 تي محفوظ ڪيل. 2023-06-19 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Metz, Cade (2021-02-13). "Silicon Valley's Safe Space". The New York Times (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0362-4331. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-04-20 تي محفوظ ڪيل. 2023-06-19 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ The Rationalist's Guide to the Galaxy: Superintelligent AI and the Geeks Who Are Trying to Save Humanity's Future. Orion. 13 June 2019. ISBN 9781474608800. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2023 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "The Wide Angle: Understanding TESCREAL — Silicon Valley's Rightward Turn". May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-06-06 تي محفوظ ڪيل. 2023-06-06 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ سانچو:Cite speech
  59. ↑ See, for example, David D. Franks (2014), "Emotions and Neurosociology", in Jan E. Stets and Jonathan H. Turner, eds., Handbook of the Sociology of Emotions, vol. 2. New York: Springer, p. 267.
  60. ↑ See Arlie Russell Hochschild (2012), The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling, 3rd ed. Berkeley: University of California Press.
  61. ↑ See رابن مارڪويڪا (2018), Emotional Choices: How the Logic of Affect Shapes Coercive Diplomacy. Oxford: Oxford University Press.

ماخذ

[سنواريو]

بنيادي

[سنواريو]

ثانوي

[سنواريو]
  • آڊي، رابرٽ (مرتب، 1999ع)، The Cambridge Dictionary of Philosophy، ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، ڪيمبرج، 1995ع. ٻيو ڇاپو، 1999ع.
  • Baird, Forrest E.; Walter Kaufmann (2008). From Plato to Derrida. Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall. ISBN 978-0131585911.
  • بليڪبرن، سائمن (1996ع)، The Oxford Dictionary of Philosophy، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، آڪسفورڊ، 1994ع. نئين تاريخوار فهرست سان پيپر بيڪ ڇاپو، 1996ع.
  • بورڪ، ورنن جي. (1962ع)، "Rationalism"، ص. 263، رونس (1962ع) ۾.
  • Douglas, Alexander X.: Spinoza and Dutch Cartesianism: Philosophy and Theology. (Oxford: Oxford University Press, 2015)
  • Fischer, Louis (1997). The Life of Mahatma Gandhi. هارپر ڪولنز. ص. 306–307. ISBN 0006388876.
  • Förster, Eckart; Melamed, Yitzhak Y. (eds.): Spinoza and جرمن مثاليت. (Cambridge: Cambridge University Press, 2012)
  • Fraenkel, Carlos; Perinetti, Dario; Smith, Justin E. H. (eds.): The Rationalists: Between Tradition and Innovation. (Dordrecht: Springer, 2011)
  • Hampshire, Stuart: Spinoza and Spinozism. (Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press, 2005)
  • Huenemann, Charles; Gennaro, Rocco J. (eds.): New Essays on the Rationalists. (New York: Oxford University Press, 1999)
  • Lacey, A.R. (1996), A Dictionary of Philosophy, 1st edition, Routledge and Kegan Paul, 1976. 2nd edition, 1986. 3rd edition, Routledge, London, 1996.
  • Loeb, Louis E.: From Descartes to Hume: Continental Metaphysics and the Development of Modern Philosophy. (Ithaca, New York: Cornell University Press, 1981)
  • Nyden-Bullock, Tammy: Spinoza's Radical Cartesian Mind. (Continuum, 2007)
  • Pereboom, Derk (ed.): The Rationalists: Critical Essays on Descartes, Spinoza, and Leibniz. (Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 1999)
  • Phemister, Pauline: The Rationalists: Descartes, Spinoza and Leibniz. (Malden, MA: Polity Press, 2006)
  • رونس، ڊيگوبرٽ ڊي. (مرتب، 1962ع)، Dictionary of Philosophy، Littlefield, Adams, and Company، Totowa، NJ.
  • Strazzoni, Andrea: Dutch Cartesianism and the Birth of Philosophy of Science: A Reappraisal of the Function of Philosophy from Regius to 's Gravesande, 1640–1750. (Berlin: De Gruyter, 2018)
  • Verbeek, Theo: Descartes and the Dutch: Early Reactions to Cartesian Philosophy, 1637–1650. (Carbondale: Southern Illinois University Press, 1992)

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:سائنس جو فلسفو سانچو:علميات سانچو:فلسفي جا موضوع سانچو:مغربي ثقافت سانچو:ڪيٿولڪ فلسفو footer سانچو:اختياري ضابطو

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=عقليت_پسندي&oldid=391335" تان ورتل