مواد ڏانھن هلو

عظيم رفٽ وادي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

عظيم رفٽ وادي (Great Rift Valley) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جاگرافيائي دٻيل علائقن جو سلسلو آهي، جنهن جي ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ 6,500 ڪلوميٽر (4,000 mi) آهي. ان جي اصل وصف موجب، هيءَ وادي اتر ۾ ”اتر شام جي ميداني علائقن“ کان شروع ٿئي ٿي،[lower-alpha 1] ۽ ڳاڙهو سمنڊ مان گذرندي ڏکڻ ۾ موزمبيق تائين پکڙيل آهي.[2][3]

هي اصطلاح اڃا تائين جاگرافي، حيوانيات، ماحوليات، قديم حياتيات ۽ ٻين شعبن ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر هاڻي ارضيات ۾ ان جو استعمال گهٽجي ويو آهي، جتي ان جي بدران افرو-عربي رفٽ نظام جو اصطلاح ترجيحي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. هي اصطلاح انهن ارضياتي بناوٽن جي سلسلي کي بيان ڪري ٿو، جن هن جاگرافيائي خصوصيت کي جنم ڏنو آهي.[4] عظيم رفٽ وادي جو اصطلاح اوڀر آفريڪي رفٽ نظام اندر موجود وادين، جهڙوڪ ڪينيا رفٽ وادي، لاءِ پڻ اڪثر استعمال ڪيو ويندو آهي.

هي اصطلاح برطانوي ارضيات دان جان والٽر گريگوري 1896ع ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آسٽريائي ارضيات دان ايڊورڊ سيوس جي ڪم تي اڳتي وڌندي هو؛ سيوس پهريون شخص هو، جنهن شام کان موزمبيق تائين پکڙيل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جاگرافيائي خصوصيتن جي سلسلي جي موجودگيءَ جو تصور پيش ڪيو هو.[2]

افرو-عربي رفٽ نظام جو ٽيڪٽونڪ نقشو، جنهن ۾ افار ٽرپل جنڪشن تي ڳاڙهي سمنڊ جي رفٽ، خليج عدن جي رفٽ ۽ اوڀر آفريڪي رفٽ نظام جو سنگم ڏيکاريل آهي، گڏوگڏ نوبيائي پليٽ جي نسبت سان هر پليٽ جي حرڪت جي رفتار پڻ ڏيکاريل آهي.

ارضيات (جيالاجي)

[سنواريو]

افرو-عربي رفٽ (AAR) وڏين ارضياتي بناوٽن جو هڪ سلسلو آهي، جن انهن نظر ايندڙ زميني بناوٽن کي جنم ڏنو آهي، جيڪي گڏجي عظيم رفٽ وادي ٺاهين ٿيون. افرو-عربي رفٽ جو اتريون حصو ڊيڊ سي ٽرانسفارم (DST) مان ٺهيل آهي، جنهن کي ڊيڊ سي رفٽ يا ليوانٽائن رفٽ پڻ چيو وڃي ٿو. هي عربي پليٽ ۽ آفريڪي (نوبيائي) پليٽ جي وچ ۾ ٽرانسفارم قسم جي پليٽ سرحد آهي. اها ڏکڻ اوڀر ترڪيءَ ۾ ماراش ٽرپل جنڪشن کان، جتي اها اوڀر اناطوليائي فالٽ سان ملي ٿي، ڏکڻ طرف خليج عقبه جي منهن تائين پکڙيل آهي، جتي اها ڳاڙهي سمنڊ جي رفٽ سان ملي ٿي. ڊيڊ سي ٽرانسفارم سان گڏ غالب حرڪت کاٻي پاسي واري اسٽرائيڪ-سلپ آهي، جڏهن ته ان جي ڏاکڻي حصي ۾ ٽرانسٽيشن، لبنان واري وچئين حصي ۾ ٽرانسپريشن ۽ اترئين حصي ۾ مجموعي ٽرانسپريشن جي اندر مقامي ٽرانسٽيشن موجود آهي. ٽرانسٽيشن جي نتيجي ۾ پل-اپارٽ بيسنن جو هڪ سلسلو ٺهيو آهي، جنهن ۾ مئل سمنڊ، گليلي سمنڊ، هولا بيسن ۽ غاب بيسن شامل آهن. ٽرانسپريشن جي نتيجي ۾ بقاع وادي جي ٻنهي پاسن تي اينٽي لبنان جبل ۽ جبل لبنان مٿي اڀريا آهن.[5]

ڳاڙهي سمنڊ جي رفٽ هڪ وچ-مهاسمنڊي ريج آهي، جيڪا نوبيائي ۽ عربي پليٽن جي وچ ۾ وڌندڙ جدائيءَ کي سمائي ٿي. ڳاڙهي سمنڊ جي رفٽ جو ڏکڻ اوڀر وارو ڇيڙو افار ٽرپل جنڪشن وٽ عدن ريج جي اولهندي ڇيڙي ۽ اوڀر آفريڪي رفٽ نظام (EARS) جي اترئين ڇيڙي، ٻنهي سان ڳنڍجي ٿو.[6]

ٽرپل جنڪشن جي ڀرسان واقع افار ٽڪنڊو سنهي ٿيل ۽ وڏي پيماني تي ميگمائي دخل اندازي هيٺ آيل کنڊائتي ڪرسٽ وارو علائقو آهي. اوڀر آفريڪي رفٽ نظام افار ٽڪنڊي کان ڏکڻ طرف مکيه ايٿوپيائي رفٽ جي صورت ۾ جاري رهي ٿو ۽ تمام گهڻو مٿي اڀريل ايٿوپيائي جابلو علائقن مان گذري ٿو. وڌيڪ ڏکڻ طرف اوڀر آفريڪي رفٽ نظام ٻن مکيه حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿو: اولهندي البرٽائن رفٽ ۽ اوڀرندي گريگوري رفٽ. اهي وڪٽوريا مائڪروپليٽ جي ٻنهي پاسن کان گذرن ٿا ۽ پوءِ مالاوي ڍنڍ جي اتر ۾ ٻيهر هڪ ٻئي سان ملي وڃن ٿا. اوڀر آفريڪي رفٽ نظام مالاوي ڍنڍ ۽ اوريما گرابن سان گڏ ڏکڻ طرف سامونڊي ڪناري تائين جاري رهي ٿو. مکيه ايٿوپيائي رفٽ ۽ گريگوري رفٽ سان رفٽ جي مکيه محور کان ٻاهر وڏي پيماني تي آتش فشاني سرگرمي لاڳاپيل آهي، ۽ رفٽ اندر موجود ڪيترائي فعال بيسن گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور آتش فشاني مادن سان ڀريل آهن. البرٽائن رفٽ ۽ ان جو ڏکڻ طرف موزمبيق تائين جاري حصو خاص طور هاف-گرابن بيسنن جي ٺهڻ، وڏي پيماني واري زميني هيٺاهين ۽ رفٽ جي ڪنارن جي مٿي اڀرڻ سان نمايان آهن.[7]

جاگرافي

[سنواريو]
اترئين ايشيائي حصي جو ٽوپوگرافڪ نقشو
ڏاکڻي ايشيائي حصي جو ٽوپوگرافڪ نقشو

ايشيائي حصو

[سنواريو]

عظيم رفٽ وادي (GRV) جو سڀ کان اتريون حصو غاب ميدان آهي، جيڪو اتر شام ۾ اورونٽس درياهه جي واديءَ سان گڏ غاب بيسن جي مٿان ٺهيل آهي. غاب ميدان کان ڏکڻ طرف ايندڙ حصو بقاع وادي آهي، جنهن ۾ ٻه درياهه آهن: اورونٽس درياهه، جيڪو اتر طرف وهي ٿو، ۽ ليطاني، جيڪو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو.[3] واديءَ جي ڏاکڻي ڇيڙي تي، جتي ليطاني درياهه اوچتو اولهه طرف مڙي ٿو، اهو حسباني درياهه کان 5 ڪلوميٽرن جي اندر اچي وڃي ٿو، جيڪو اردن درياهه جي مٿين وهڪرن جو حصو آهي. بقاع واديءَ کان اڳتي ايشيا ۾ عظيم رفٽ واديءَ جو باقي حصو اردن رفٽ وادي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪا ڳاڙهي سمنڊ تائين پکڙيل آهي.

هولا وادي، جيڪا هولا بيسن جي مٿان واقع آهي، اٽڪل 70 ميٽرن جي اوچائيءَ تي لڳ ڀڳ مڪمل طور سنئين وادي آهي. ان جي حد اتر ۾ اردن درياهه جي ڪيترين شاخن جي آبگير علائقي، اوڀر ۾ گولان اوچاين، اولهه ۾ نفتالي جبلن، ڏکڻ اولهه ۾ وڌيڪ شاخن جي آبگير علائقي ۽ ڏکڻ ۾ ڪورازيم پليٽو سان لڳي ٿي. اردن درياهه پليٽو مان هڪ تنگ گهري واديءَ وسيلي ڏکڻ طرف وهي گليلي سمنڊ (ڪنيريت ڍنڍ) تائين پهچي ٿو.[8]

گليلي سمنڊ مئل سمنڊ واري هيٺاهين جو سڀ کان اتريون حصو آهي، جنهن جو سمورو ترو سمنڊ جي سطح کان هيٺ آهي. پليسٽوسين دور ۾ هن هيٺاهين جي پوري ڊيگهه ليسان ڍنڍ سان ڀريل هئي، جيتوڻيڪ پنهنجي بلند ترين سطح تي به ڍنڍ جي سطح سمنڊ جي سطح کان اٽڪل 200 ميٽر هيٺ هئي. هن هيٺاهين جو سمنڊ جي سطح کان هيٺ واقع علائقو لڳ ڀڳ 5,000 ڪلوميٽر2 آهي. هيٺاهين جي سڀ کان اونهي حصي تي مئل سمنڊ واقع آهي، جڏهن ته هڪ ٻي مقامي اونهائيءَ ۾ گليلي سمنڊ واقع آهي. لڳ ڀڳ سڄي هيٺاهين جي ٻنهي پاسن تي تيز ڍلان وارا ڪنارا آهن.[9]

مئل سمنڊ واري هيٺاهين ۽ خليج عقبه جي وچ واري حصي کي عربه چيو وڃي ٿو، جنهن جو اتريون حصو عراوا وادي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اهو مئل سمنڊ کان تيزيءَ سان مٿي چڙهي ٿو، جنهن کان پوءِ وڌيڪ آهستي آهستي اٽڪل 200 ميٽرن جي اوچائيءَ تي موجود پاڻيءَ جي ورڇ واري حد تائين پهچي ٿو، ۽ اتان وري آهستي آهستي خليج عقبه ڏانهن هيٺ لهي ٿو. هن حصي جو ڏاکڻو ڀاڱو چٽيءَ طرح نمايان ۽ اترئين ڀاڱي کان سوڙهو آهي؛ عام طور ان جي ويڪر 10 ڪلوميٽر يا ان کان گهٽ آهي، جڏهن ته وڌيڪ اتر طرف اها لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر آهي، جتي اولهندي ڪنارو چٽيءَ طرح متعين ٿيل ناهي.[10][3]

خليج عقبه هڪ نسبتاً سوڙهو نار آهي، جيڪو عربه واديءَ جي ڏاکڻي ڇيڙي کان تيران جي ڳچيءَ تائين 160 ڪلوميٽر پکڙيل آهي، جتي اهو ڳاڙهي سمنڊ سان ملي ٿو. ان ۾ ايلات، اراگونيزي، ڊاڪار ۽ تيران نالي اونها حصا موجود آهن، جن مان اراگونيزي اونهائي 1,850 ميٽرن سان سڀ کان وڌيڪ اونهي آهي. تيران جي ڳچيءَ وٽ نار نمايان طور سوڙهو ۽ گهٽ اونهو ٿي وڃي ٿو، جتي ان جي ويڪر رڳو 13 ڪلوميٽر ۽ اونهائي اٽڪل 250 ميٽر آهي. ڳچيءَ کان اڳتي ڳاڙهي سمنڊ اندر لڳ ڀڳ 1,400 ميٽر اونهي هيوم اونهائي پڻ موجود آهي.[11]

ڳاڙهو سمنڊ

[سنواريو]

عظيم رفٽ واديءَ جا ايشيائي ۽ آفريڪي حصا ڳاڙهي سمنڊ وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. ڳاڙهي سمنڊ جون خاصيتون نسبتاً گهٽ اونها ۽ ويڪرا ڪنارا ۽ هڪ سوڙهي (60 ڪلوميٽرن کان گهٽ ويڪر واري) اونهي مرڪزي وادي آهن، جيڪا وڌ ۾ وڌ 2,860 ميٽرن جي اونهائيءَ تائين پهچي ٿي.[6]

آفريڪي حصو

[سنواريو]
ايٿوپيائي حصي جو ٽوپوگرافڪ نقشو
البرٽائن ۽ گريگوري رفٽن جو ٽوپوگرافڪ نقشو
عظيم رفٽ واديءَ جي سڀ کان ڏاکڻي حصي جو ٽوپوگرافڪ نقشو

ڳاڙهي سمنڊ کان ڏکڻ طرف پهرين جاگرافيائي بناوٽ، جنهن کي عظيم رفٽ واديءَ جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، داناڪل هيٺاهين آهي. اها افار هيٺاهين جي اندر اولهه ۾ ايٿوپيائي پليٽو ۽ اوڀر ۾ داناڪل الپس جي وچ ۾ ٺهيل آهي. هيٺاهين جو سڀ کان اونهو حصو سمنڊ جي سطح کان گهڻو هيٺ آهي، جيڪو اترئين حصي ۾ عام طور لڳ ڀڳ 120 ميٽر هيٺ تائين پهچي ٿو. ڏکڻ طرف هي هيٺاهين آتش فشاني ايرتا الي سلسلي سبب آهستي آهستي گهٽ نمايان ٿيندي وڃي ٿي.

عظيم رفٽ واديءَ جو ايندڙ چٽيءَ طرح نمايان حصو مکيه ايٿوپيائي رفٽ (MER) جي وادي آهي، جنهن جي ٻنهي پاسن تي ايٿوپيائي ۽ صومالي پليٽو واقع آهن. مکيه ايٿوپيائي رفٽ جو مجموعي رخ اتر اوڀر کان ڏکڻ اولهه آهي ۽ ان کي ٽن حصن—اترئين، وچئين ۽ ڏاکڻي—۾ ورهايو ويو آهي. اتريون حصو افار هيٺاهين کان ڏکڻ طرف ڪوڪا ڍنڍ تائين پکڙيل آهي ۽ وڏي پيماني واري آتش فشاني سرگرميءَ سان نمايان آهي. وچيون حصو ڪوڪا ڍنڍ کان اواسا ڍنڍ تائين، جڏهن ته ڏاکڻو حصو اتان کان ان علائقي تائين پکڙيل آهي، جنهن کي ”وڏي پيماني تي رفٽ ٿيل علائقو“ چيو وڃي ٿو. وچئين ۽ ڏاکڻي حصن ۾ ڪيتريون ڍنڍون آهن ۽ اهي آتش فشاني سرگرميءَ کان نسبتاً گهٽ متاثر آهن. مکيه ايٿوپيائي رفٽ ۾ رفٽ واديءَ جي تري جي سطح افار هيٺاهين کان مسلسل مٿي چڙهندي وچئين حصي ۾ اٽڪل 1,700 ميٽرن جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿي، جنهن کان پوءِ اها آهستي آهستي ”وڏي پيماني تي رفٽ ٿيل علائقي“ ڏانهن هيٺ لهي ٿي.[12]

”وڏي پيماني تي رفٽ ٿيل علائقي“ ۾ عظيم رفٽ وادي گهٽ چٽي نظر اچي ٿي. وڌيڪ ڏکڻ طرف اها ٻن جدا حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿي: اولهندي يا البرٽائن رفٽ ۽ اوڀرندي يا گريگوري رفٽ. اوڀرندي شاخ جو سڀ کان اتريون حصو ڏاکڻي ايٿوپيا ۾ اومو درياهه جي وادي ۽ ڪينيا ۾ ترڪانا ڍنڍ مان ٺهيل آهي.[13]

اوڀرندي شاخ جو وڏو حصو ڪينيا ۾ واقع آهي ۽ ان کي اڪثر ڪينيا رفٽ وادي چيو وڃي ٿو. رفٽ واديءَ جي تري ۾ نسبتاً ننڍيون ڍنڍون ۽ ڪيترائي آتش فشان پکڙيل آهن. انهن مان ڪيتريون ڍنڍون لوڻياٺيون ۽ الڪلائي نوعيت جون آهن، جهڙوڪ بوگوريا ڍنڍ ۽ ناترون ڍنڍ. عظيم رفٽ واديءَ جو اوڀرندو حصو تنزانيا ۾ جاري رهي ٿو، جتي اهو ”اتر تنزانيائي ڦهلاءَ“ نالي علائقي ۾ پکڙجي وڃي ٿو؛ هتان رفٽ جون بناوٽون ڏکڻ اولهه ۾ اياسي ڍنڍ، ڏکڻ ۾ مانيئارا ڍنڍ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ پانگاني درياهه جي آبگير علائقي تائين پکڙجن ٿيون.[14]

رفٽ جي محور سان موجود ننڍن آتش فشانن کان سواءِ، رفٽ جي ڪنارن تي وڏيون آتش فشاني جبلائي بناوٽون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ ڪينيا جبل ۽ ڪليمنجارو جبل، جيڪي آفريڪا جي بلند ترين جبلن مان آهن. ڪيترين ڍنڍن ۽ وڏن آتش فشانن سان قومي پارڪ پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ بارنگو ڍنڍ قومي پارڪ، ناڪورو ڍنڍ قومي پارڪ ۽ ڪينيا جبل قومي پارڪ.[15]

عظيم رفٽ واديءَ جي اولهندي شاخ اتر ۾ رائنو ڪيمپ بيسن کان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ اها ڏکڻ اوڀر طرف منتقل ٿي البرٽ ڍنڍ سان گڏ جاري رهي ٿي. البرٽ درياهه، جيڪو اڇو نيل جو حصو آهي، هن هڪ ٻئي مٿان ايندڙ علائقي مان گذري رائنو ڪيمپ بيسن مان اڳتي وهي ٿو.[16]

اولهندي شاخ بنيادي طور اونهي ڍنڍن جي هڪ سلسلي تي مشتمل آهي، جنهن ۾ البرٽ ڍنڍ، روتانزيگي ڍنڍ، ڪيوو ڍنڍ، ٽانگانيڪا ڍنڍ ۽ روڪوا ڍنڍ شامل آهن. انهن مان رڳو روڪوا ڍنڍ بند آبگير ۽ الڪلائي نوعيت جي آهي، جڏهن ته باقي ڍنڍن مان پاڻي ٻاهر وهي ٿو ۽ اهي مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون آهن. ٽانگانيڪا ڍنڍ دنيا جي ٻي وڏي ۽ ٻي سڀ کان اونهي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي. اولهندي شاخ جي ڪنارن تي آفريڪا جا ڪجهه بلند ترين جبل پڻ واقع آهن، جن ۾ ويرونگا جبل، ميٽومبا جبل ۽ رووينزوري سلسلو شامل آهن. هن علائقي جو وڏو حصو قومي پارڪن جي حدن اندر اچي ٿو، جهڙوڪ ويرونگا قومي پارڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه ۾، رووينزوري قومي پارڪ ۽ راڻي ايلزبيٿ قومي پارڪ يوگنڊا ۾، ۽ آتش فشان قومي پارڪ روانڊا ۾.[15]

عظيم رفٽ واديءَ جي سڀ کان ڏاکڻي حصي ۾ مالاوي ڍنڍ شامل آهي، جيڪا دنيا ۾ مٺي پاڻيءَ جو ٽيون سڀ کان اونهو ذخيرو آهي ۽ 706 metres (2,316 ft) جي اونهائيءَ تائين پهچي ٿي. اها اتر موزمبيق جي نياسا پليٽو کي مالاوي کان جدا ڪري ٿي. رفٽ مالاوي ڍنڍ کان شائري درياهه جي واديءَ جي صورت ۾ ڏکڻ طرف جاري رهي ٿو؛ هي درياهه ڍنڍ مان نڪري زمبيزي درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. رفٽ وادي زمبيزي کان به اڳتي ڏکڻ طرف، وچ موزمبيق ۾ اوريما وادي جي صورت ۾ جاري رهي ٿي.[17]

پکين جو علم (آرنيٿالاجي)

[سنواريو]

عظيم رفٽ وادي/ڳاڙهي سمنڊ وارو اڏام رستو ايشيائي–اوڀر آفريڪي اڏام رستو جو هڪ اهم حصو تسليم ڪيو وڃي ٿو ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ اڀرندڙ پکين لاءِ دنيا جو ٻيو سڀ کان اهم اڏام رستو آهي.[18] هن رستي کي استعمال ڪندڙ جنسن ۾ يورپي ماکي باز (پرنِس اپيوورس)، اسٽيپي عقاب (اَڪويلا نِپالينسِس)، عام باز (بيوٽيو بيوٽيو)، ننڍو چٽيدار عقاب (ڪلانگا پومارينا)، اڇو لقلق (سِڪونيا سِڪونيا) ۽ وڏو اڇو پيلڪن (پيليڪانَس اونوڪروٽالَس) شامل آهن.[19]

ٻيا استعمال

[سنواريو]

ٻين ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ وبائي بيمارين جو علم (مثال طور رفٽ وادي بخار ڏسو)،[20] قديم حياتيات، آثار قديمه،[21] ماحوليات[22] ۽ حيوانيات،[1] ۾ هي اصطلاح عظيم رفٽ وادي جي ان مقامي حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو لاڳاپيل اڀياس سان واسطو رکي ٿو.

حاشيا

[سنواريو]
  1. 1 2 Benda, Petr (January 2006). "Bats (Mammalia: Chiroptera) of the Eastern Mediterranean. Part 4. Bat fauna of Syria: distribution, systematics, ecology". Acta Soc. Zool. Bohem. (70): 1–329 (9). ISSN 1211-376X. https://www.researchgate.net/publication/235993996. Retrieved 9 September 2024.
  2. 1 2 Gregory, John Walter (1896). The Great Rift Valley: Being the Narrative of a Journey to Mount Kenya and Lake Baringo with Some Account of the Geology, Natural History, Anthropology and Future Prospect of British East Africa. Routledge. ص. 422 pages. ISBN 0-7146-1812-8. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  3. 1 2 3 Drysdale, A. (2025). The Middle East and North Africa: A Contemporary Geography. Bloomsbury Publishing. ص. 21. ISBN 9798881859077.
  4. ↑ Girdler, R. W. (1991-10-30). "The Afro-Arabian rift system—an overview". Tectonophysics 197 (2): 139–153. doi:10.1016/0040-1951(91)90038-T. ISSN 0040-1951. Bibcode: 1991Tectp.197..139G. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/004019519190038T.
  5. ↑ Garfunkel, Z. (2014). "Lateral Motion and Deformation Along the Dead Sea Transform". ۾ Garfunkel, Z.; Ben-Avraham, Z.; Kagan, E. (مرتب). Dead Sea Transform Fault System: Reviews. Modern Approaches in Solid Earth Sciences. جلد 6. Springer. ص. 109–150. doi:10.1007/978-94-017-8872-4_5. ISBN 978-94-017-8871-7.
  6. 1 2 Augustin, N.; van der Zwan, F.M.; Devey, C.W.; Ligi, M.; Kwasnitschka, T.; Feldens, P.; Bantan, R.A.; Basaham, A.S. (2016). "Geomorphology of the central Red Sea Rift: Determining spreading processes". Geomorphology 274: 162–179. doi:10.1016/j.geomorph.2016.08.028. Bibcode: 2016Geomo.274..162A.
  7. ↑ Macgregor, D. (2015). "History of the development of the East African Rift System: A series of interpreted maps through time". Journal of African Earth Sciences 101: 232–252. doi:10.1016/j.jafrearsci.2014.09.016. Bibcode: 2015JAfES.101..232M.
  8. ↑ Goshen, M. (2023). Agriculture, Recreation, Water Quality and Nature Protection in the Hula Valley, Israel. Springer-Nature. ص. 1. ISBN 9783031234125. ISSN 2194-315X.
  9. ↑ Hall, J.K. (1996). "Digital topography and bathymetry of the area of the Dead Sea Depression". Tectonophysics 266 (1–4): 177–185. doi:10.1016/S0040-1951(96)00189-8. Bibcode: 1996Tectp.266..177H.
  10. ↑ Bienkowski, P. (2006). "The Wadi Arabah: meanings in a contested landscape". ۾ Bienkowski, P.; Galor, K. (مرتب). Crossing the Rift: Resources, Routes, Settlement Patterns and Interaction in the Wadi Arabah. Levant supplementary series. جلد 3. Council for British Research in the Levant and Oxbow. ISBN 9781842172094.
  11. ↑ Ribot, M.; Klinger, Y.; Jónsson, S.; Avsar, U.; Pons-Branchu, E.; Matrau, R.; Mallon, F.R. (2021). "Active Faults' Geometry in the Gulf of Aqaba, Southern Dead Sea Fault, Illuminated by Multibeam Bathymetric Data". Tectonics 40 (4). doi:10.1029/2020TC006443. Bibcode: 2021Tecto..4006443R.
  12. ↑ Corti, G. (2009). "Continental rift evolution: From rift initiation to incipient break-up in the Main Ethiopian Rift, East Africa". Earth Science Reviews 96 (1–2): 1–53. doi:10.1016/j.earscirev.2009.06.005. Bibcode: 2009ESRv...96....1C.
  13. ↑ Lepre, C.J. (2014). "Early Pleistocene lake formation and hominin origins in the Turkana–Omo rift". Quaternary Science Reviews 102: 181–191. doi:10.1016/j.quascirev.2014.08.012. Bibcode: 2014QSRv..102..181L.
  14. ↑ Dawson, J.B. (1992). "Neogene tectonics and volcanicity in the North Tanzania sector of the Gregory Rift Valley: contrasts with the Kenya sector". Tectonophysics 204 (1–2): 81-83, 87-92. doi:10.1016/0040-1951(92)90271-7. Bibcode: 1992Tectp.204...81D. https://archive.org/details/sim_tectonophysics_1992-03-30_204_1-2/page/81.
  15. 1 2 Scoon, R.N. (2020). "Geotourism, Iconic Landforms and Island-Style Speciation Patterns in National Parks of East Africa". Geoheritage 12 (66). doi:10.1007/s12371-020-00486-z. Bibcode: 2020Geohe..12...66S.
  16. ↑ Katumwehe, A.B.; Abdelsalam, M.G.; Atekwana, E.A. (2015). "The role of pre-existing Precambrian structures in rift evolution: The Albertine and Rhino grabens, Uganda". Tectonophysics 646: 117–129. doi:10.1016/j.tecto.2015.01.022. Bibcode: 2015Tectp.646..117K.
  17. ↑ Steinbruck, F. (2010). "Geology and geomorphology of the Urema Graben with emphasis on the evolution of Lake Urema". Journal of African Earth Sciences 58 (2): 272–284. doi:10.1016/j.jafrearsci.2010.03.007. ISSN 1464-343X. Bibcode: 2010JAfES..58..272S.
  18. ↑ Awad, S.I.; Farhoud, M.H.; Saada Abu, R.K.; Busse, P. (2017). "Long-term Bird RInging in Palestine". The Ring 39: 83–102. doi:10.1515/ring-2017-0003.
  19. ↑ Newton, I. (2 December 2023). "7. Raptors and soaring birds". The Migration Ecology of Birds. Academic Press. ص. 118–121. ISBN 9780128237526.
  20. ↑ "Rift Valley fever". Fact sheet N°207. World Health Organization. May 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ Heitkamp, K.L. (15 July 2016). The Rift Valley and the Archaeological Evidence of the First Humans. The Rosen Publishing Group, Inc. ISBN 9781499463217.
  22. ↑ Fujiwara, K.; Furukawa, T.; Kiboi, S.; Mathenge, S.; Mutiso, P.; Hayashi, H.; Meguro, S. (2014). "Forest types and biodiversity around the Great Rift Valley in Kenya". Contributii Botanice 49: 143. ISSN 0069-9616.
  1. ↑ 19هين صديءَ جي آخر ۾ عثماني شام ۾ اهو علائقو پڻ شامل هو، جيڪو هاڻي ترڪيءَ جو ڏاکڻو هاتائي صوبو آهي.[1]

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Kenya topics سانچو:Regions of the world

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=عظيم_رفٽ_وادي&oldid=407556" تان ورتل