طفيليت

مڇيءَ جو هڪ طفيليو، آئسوپوڊ ڪائموٿوآ ايگزيگوا جيڪو لٿوگينٿس جي زبان جي جاء وٺي ٿو.

مفت خور جاندار يا طفيليا (انگريزي: parasite) اھڙا جاندار آهن جيڪا پنھنجي غذا پنھنجي ميزبان جي جسم مان حاصل ڪندا آهن. طفيليت (Parasitism) نوعن جي وچ ۾ هڪ ويجهو تعلق آهي، جتي هڪ جاندار، طفيليو (parasite) ٻئي ميزبان جاندار تي يا ان جي اندر گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت رهندو آهي، ان کي ڪجهه نقصان پهچائيندو آهي ۽ اهو زندگي جي هن طريقي سان ساخت جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

اينٽومولوجسٽ اي. او. ولسن پيراسائٽس جي کاڌ خوراڪ جي طريقي کي هن طور بيان ڪيو آهي،

"شڪار ڪندڙ جيڪي هڪ کان گهٽ ايڪائين ۾ شڪار کائيندا آهن".

پيراسائٽس ۾ هڪ جيو گهرڙي وارا، پروٽوزوآ؛ جهڙوڪ مليريا، ننڊ جي بيماري ۽ پيچش جا جراثيم، جانور؛ جهڙوڪ ٿلها ڪيڙا، جوئون، مڇر ۽ چمڙا، فنگس؛ جهڙوڪ ماکي جي فنگس ۽ داد جا جراثيم ۽ ٻوٽا؛ جهڙوڪ مسٽليٽو، ڊوڊر ۽ بروم ريپس شامل آهن.

جاندارن جي ميزبان جي استحصال جون ڇهه وڏيون طفيلياتي حڪمت عمليون آهن. يعني طفيلياتي افزائش، سڌو سنئون رابطي ذريعي منتقل ٿيندڙ طفيليت، کائڻ ذريعي تيز منتقلي واري طفيليت، ویڪتر-منتقل ٿيل طفيليت، پيراسائٽائڊزم ۽ ننڍي پيماني تي حملا آوري شامل آهن. درجه بندي جو هڪ اهم محور حملي آوري سان لاڳاپيل آهي. هڪ اينڊوپيراسائٽ ميزبان جي جسم جي اندر رهي ٿو ۽ هڪ اڪٽوپيراسائٽ ميزبان جي مٿاڇري تي ٻاهر رهي ٿو.

شڪار وانگر طفيليت صارف-وسيلن جي رابطي جو هڪ قسم آهي پر شڪارين جي برعڪس عام طور طفيليا، پيراسٽائڊز جي استثنا سان، پنهنجن ميزبانن کان تمام ننڍا هوندا آهن ۽ انهن کي ماريندا ناھن ۽ اڪثر ڪري ڊگهي عرصي تائين پنهنجي ميزبانن جي مٿاڇري تي يا انهن جي اندريان رهن ٿا. جانورن جا طفيليا انتهائي ماهر هوندا آهن، هر طفيلياتي نوع هڪ ڏنل جانور جي نوع تي رهي ٿي ۽ انهن جي ميزبانن کان تيز رفتار سان ٻيهر پيدا ٿئي ٿي. مثالن ۾ ڪرنگھيدار جانورن، ٽيپ ورم، فلوڪس، ۽ مليريا پيدا ڪندڙ پلازموڊيم نوعن ۽ پسو جي وچ ۾ رابطا شامل آهن.

پرازي عام يا خاص پيٿولوجي ذريعي ميزبان جي سٺي صحت کي گهٽائيندا آهن، جيڪا طفيلياتي تباهي کان وٺي ميزبان جي رويي جي تبديلي تائين آهن. طفيليا پنهنجي بقا لاءِ ضروري وسيلن لاءِ ميزبانن جو استحصال ڪندي، خاص طور انهن کي کارائڻ ۽ هڪ بنيادي ميزبان کان ٻئي ڏانهن انهن جي منتقلي ۾ مدد لاءِ وچولي ميزبان کي استعمال ڪندي، پنهنجي صحت وڌائيندا آهن. جيتوڻيڪ طفيليت اڪثر ڪري غير واضح هوندي آهي، اهو نوعن جي وچ ۾ رابطي جي هڪ سلسلي، طفيليت ذريعي شڪار ۾ گريڊنگ، ارتقا ذريعي باهمي طور تي ۽ ڪجهه فنگس ۾، ساپروفيٽڪ ٿيڻ ۾ ڇانو جو حصو آهي.

گول ڪيڙا ۽ ٽيپ ورم جهڙي طفيلين جو انساني علم قديم مصر، يونان ۽ روم کان وٺي آهي. جديد دور جي شروعات ۾، انتوني وان ليونھوئڪ سال 1681ع ۾ پنهنجي خوردبين سان "گيارڊيا ليمبليا" جو مشاهدو ڪيو، جڏهن ته فرانسسڪو ريڊي اندروني ۽ ٻاهرين پيراسائٽس کي بيان ڪيو جنهن ۾ رڍن جي جگر جو سوزش ۽ ٽِڪس شامل آهن.

جديد طفيليت جو تصور 19هين صدي ۾ ترقي ڪيو. انساني ثقافت ۾، طفيليت جا مفهوم منفي آهن. انهن کي جوناٿن سوئفٽ جي 1733ع جي نظم "آن پوئيٽري: اي ريپسوڊي" ۾ طنزيه انداز لاءِ استعمال ڪيو ويو، جن ۾ شاعرن جو مقابلو هڪ وڏي طفيلياتي جيت، "ورمن" سان ڪيو ويو. افسانن ۾، برام اسٽوڪر جي سال 1897ع جي گوٿڪ خوف واري ناول، "ڊريڪولا" ۽ ان جي ڪيترن ئي بعد جي موافقتن ۾ رت پيئڻ واري طفيلين کي شامل ڪيو ويو. رڊلي اسڪاٽ جي 1979ع جي فلم، "ايليئن" سائنس فڪشن جي ڪيترن ئي ڪمن مان هڪ هئي، جنهن ۾ هڪ دشمن پرازي ايلين نسل کي شامل ڪيو ويو.

اشتقاق

انگريزي ٻولي ۾ لفظ "پيراسائٽ" (parasite) پهريون ڀيرو سال 1539ع ۾ استعمال ٿيو، جيڪو وچئين دور جي لاطيني صورت "پيراسٽس" (parasitus) مان آيو آهي، جيڪو قديم يوناني لفظ "پيراسيٽوس" (παράσῖτος يعني "هڪ جيڪو ٻئي جي ميز تي کائي ٿو") مان آيو آهي، جيڪو "پيرا" (παρά يعني "سامهون، ڀرسان") ۽ "سيٽوس" (σῖτος يعني "ڪڻڪ، کاڌو") مان آيو آهي. لاڳاپيل اصطلاح "طفيليت" (parasitism) انگريزي ۾ سال 1611ع کان ظاهر ٿي.

ٻاهريان ڳنڍڻا

• سانچو:Wikibooks inline
• Aberystwyth University: Parasitology—class outline with links to full text articles on parasitism and parasitology.
• Division of Parasitic Diseases آرڪائيو ڪيا ويا 14 October 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Centers for Disease Control and Prevention
• KSU: Parasitology Research آرڪائيو ڪيا ويا 28 May 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.—parasitology articles and links
• Parasitology Resources on the World Wide Web: A Powerful Tool for Infectious Disease Practitioners (Oxford University Press)