طبيعت
نفسيات ۾، طبيعت يا مزاج (Temperament) مان مراد رويي ۾ اهي مستقل انفرادي اختلاف آهن جيڪي حياتياتي بنياد رکن ٿا ۽ سکيا، قدرن جي نظام يا رويي کان گهڻو ڪري آزاد هوندا آهن.
ڪجهه محقق طبيعت جو تعلق رويي جي متحرڪ خاصيتن سان جوڙين ٿا، جهڙوڪ توانائي، لچڪ، ۽ جذباتيت.[1] طبيعت جون خاصيتون (جهڙوڪ سماجي ميل جول، تيز مزاجي وغيره) سڄي عمر رويي ۾ نمايان رهن ٿيون، پر ٻارن ۾ انهن جو مطالعو سڀ کان وڌيڪ ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻارن کي طبيعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر 1920ع واري ڏهاڪي جي تحقيق ثابت ڪيو ته طبيعت سڄي عمر مستحڪم رهي ٿي.[2]
وصف
[سنواريو]طبيعت کي "فطري خاصيتن جي ان ميڙ طور بيان ڪيو ويو آهي جيڪو ٻار جي منفرد رويي ۽ دنيا کي پرکڻ ۽ ان تي ردعمل ڏيڻ جي طريقي کي طئي ڪري ٿو."[3]
مکيه ماڊل
[سنواريو]چئن طبيعتن وارو ماڊل (Four temperaments model)
[سنواريو]تاريخي طور تي، ٻي صدي عيسويءَ ۾، حڪيم گالن (Galen) چئن قديم طبيعتن جو ذڪر ڪيو هو (سوداوي، بلغمي، رتوي ۽ صفراوي)، جن جو تعلق جسم جي چئن رطوبتن يا مادي سان هو.[4]
هن قديم تصور کي عمانويل ڪانٽ، ايوان پاولوف، ۽ ڪارل جنگ جهڙن فيلسوفن ۽ نفسياتي ماهرن اڳتي وڌايو. جيتوڻيڪ جديد طب ۾ گالن جو ماڊل سڌي طرح استعمال نٿو ٿئي، پر هي نفسيات جي تاريخ جو اهم حصو آهي.
روسالوف-ٽروفيمووا نيورو فزيولوجيڪل ماڊل
[سنواريو]هي ماڊل اعصابي نظام جي خاصيتن تي ٻڌل آهي، جنهن جو بنياد ايوان پاولوف جي تجربن تي رکيو ويو. هي ماڊل 12 پئمانن تي ٻڌل آهي، جن کي چئن مکيه گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:
- برداشت سان لاڳاپيل پئمانا: جسماني، سماجي-لساني ۽ ذهني برداشت.
- رويي جي رفتار: جسماني رفتار، لچڪ (Plasticity) ۽ لساني رفتار.
- رويي جي رغبت: نيون شيون ڳولڻ (Sensation Seeking)، همدردي (Empathy) ۽ نتيجن جي پرک.
- جذباتي پئمانا: اطمينان (خوداعتمادي)، تڪڙو فيصلو (Impulsivity) ۽ اعصابي تڪليف (Neuroticism).
جيوم ڪيگن جي تحقيق
[سنواريو]جيوم ڪيگن (Jerome Kagan) ٻارن جي "ردعمل" (Reactivity) تي تحقيق ڪئي. هن ٻارن کي ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايو:
- وڌيڪ ردعمل ڏيندڙ (High reactive): اهي ٻار جيڪي نئين شين کي ڏسي پريشان ٿين ٿا يا روئن ٿا. اهي اڳتي هلي محتاط يا ڊڄڻي طبيعت جا ٿين ٿا.
- گهٽ ردعمل ڏيندڙ (Low reactive): اهي ٻار جيڪي نئين حالتن ۾ پرسڪون رهن ٿا. اهي اڳتي هلي بي خوف ۽ نيون حالتون قبول ڪندڙ ٿين ٿا.
ٿامس ۽ چيس جون نو خاصيتون
[سنواريو]اليگزينڊر ٿامس ۽ اسٽيلا چيس 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٻارن جي طبيعت بابت هڪ مشهور مطالعو ڪيو. انهن ٻارن کي ٽن مکيه گروهن ۾ ورهايو:
- سولا ٻار (Easy): جيڪي نين حالتن ۾ جلد گهرجي ويندا آهن ۽ خوش مزاج هوندا آهن. (40%)
- کڙٻڙ يا ڏکيا ٻار (Difficult): جيڪي جلد پريشان ٿين ٿا، گهڻو روئن ٿا ۽ جن جي کائڻ پيئڻ جو وقت مقرر ناهي هوندو. (10%)
- دير سان گهرجندڙ ٻار (Slow-to-warm-up): جيڪي نون ماڻهن کان ڪجهه وقت پري رهن ٿا پر آهستي آهستي گهرجي وڃن ٿا. (15%)
انهن پاران بيان ڪيل نو خاصيتون هي آهن:
- سرگرميءَ جي سطح (Activity level)
- قاعدي جي پابندي (Regularity)
- شروعاتي ردعمل (Initial reaction)
- مطابقت پيدا ڪرڻ (Adaptability)
- جذبات جي شدت (Intensity)
- عام مزاج يا موڊ (Mood)
- ڌيان جو ڀٽڪڻ (Distractibility)
- مستقل مزاجي (Persistence)
- حسي حساسيت (Sensitivity)
ميري ڪي روٿبارٽ جا ٽي پهلو
[سنواريو]ميري روٿبارٽ طبيعت کي شخصيت جي انهن اختلافن طور ڏسي ٿي جيڪي ٻار ۾ اعليٰ ادراڪي ۽ سماجي پهلوئن جي ترقيءَ کان اڳ موجود هوندا آهن.[5]
حوالا
[سنواريو]- ↑ Rusalov, VM; Trofimova, IN (2007). Structure of Temperament and Its Measurement..
- ↑ Friedman, Schustack (2016). Personality: Classic Theories and Modern Research.
- ↑ Kristal, J. (2005). The temperament perspective: Working with children's behavior styles.
- ↑ "Temperament". Encyclopedia Britannica.
- ↑ Rothbart, M.K; Hwang, J. (2005). Temperament and the development of competence and motivation..