شڪ
شڪ (Doubt) هڪ اهڙي ذهني حالت آهي جنهن ۾ دماغ ٻن يا ٻن کان وڌيڪ متضاد دعوائن جي وچ ۾ لٽڪيل رهندو آهي ۽ انهن بابت بي يقين هوندو آهي.[1] جذباتي سطح تي، شڪ جو مطلب يقين ۽ بي اعتباري جي وچ ۾ فيصلو نه ڪري سگهڻ جي ڪيفيت آهي. ان ۾ غير يقيني صورتحال، بي اعتباري يا ڪنهن خاص حقيقت، عمل يا فيصلي تي پختي يقين جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي.
نفسيات (Psychology)
[سنواريو]نفسياتي طور تي، ڪنهن عمل جي وقفي وقفي سان ملندڙ ناڪاري نتيجن يا ردعمل جي ڪري انسان جي ذهن ۾ خوف ۽ شڪ جو ماحول پيدا ٿي سگهي ٿو.[2]
فلسفو (Philosophy)
[سنواريو]رينيه ڊيڪارٽ پنهنجي بنيادي فلسفيانه تحقيقات ۾ "ڊيڪارٽي شڪ" (Cartesian doubt) کي هڪ اهم طريقي طور استعمال ڪيو. فلسفي جون شاخون جهڙوڪ منطق (Logic)، شڪي ڳالهين، احتمال (Probability) ۽ يقيني حقيقتن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ تي زور ڏين ٿيون.
لوڊوگ وٽگنسٽائن پنهنجي ڪتاب On Certainty ۾ بيان ڪيو آهي ته 'شڪ' ۽ 'يقين' جا لفظ اسان جي روزاني زندگيءَ ۾ هڪٻئي سان ائين ڳنڍيل آهن جو جيڪڏهن اسان ڪنهن حقيقت بابت يقين نٿا رکي سگهون، ته پوءِ اسان پنهنجي لفظن جي معنيٰ بابت به يقين نٿا رکي سگهون.
الاهيات يا مذهب (Theology)
[سنواريو]
مذهبي طور تي شڪ کي ڪڏهن ڪڏهن گهري ايمان تائين پهچڻ جو رستو سمجهيو ويندو آهي، جهڙوڪ حضرت توما (St. Thomas) جو قصو. ڪجهه مذهبي مفڪرن موجب، حقيقي ايمان تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن انسان شڪ جي مرحلي مان گذري پنهنجي عقل کي مطمئن ڪري.
خدا جي وجود بابت شڪ لادينيت (Agnosticism) جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ٻئي طرف، سورين ڪيئرڪيگارڊ جهڙن مسيحي وجودي مفڪرن جو خيال آهي ته خدا تي سچو ايمان رکڻ لاءِ انسان کي پنهنجي عقيدن تي شڪ ڪرڻ جي به ضرورت آهي، ڇاڪاڻ ته شڪ عقل جو حصو آهي جيڪو ثبوتن کي توري تڪي ٿو.
قانون (Law)
[سنواريو]قانوني نظام ۾، خاص طور تي فوجداري ڪيسن ۾، پراسيڪيوشن کي پنهنجو ڪيس "معقول شڪ کان مٿانهون" (Beyond a reasonable doubt) ثابت ڪرڻو پوندو آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن عام سمجهه واري ماڻهوءَ (Reasonable person) جي ذهن ۾ جوابدار جي ڏوهه بابت ڪو معقول شڪ موجود آهي، ته پوءِ کيس سزا نٿي ڏئي سگهجي.
سائنس (Science)
[سنواريو]سائنسي طريقو (Scientific method) باقاعدي طور تي شڪ جي مقدار کي طئي ڪري ٿو ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته آيا "وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي". اسحاق آسيموف سائنس کي هڪ اهڙي نظام طور بيان ڪيو جيڪو ذهين شڪ پيدا ڪري ٿو ۽ پوءِ ان کي حل ڪري ٿو.[3]
ڪارل پاپپر سائنسي شڪ کي هڪ ضروري اوزار طور استعمال ڪيو. هن جي نظريي موجب، سائنسدانن کي هر نظريي تي ايترو شڪ ڪرڻ گهرجي جو هو ان کي غلط ثابت ڪرڻ (Falsifiability) جي ڪوشش ڪن، ته جيئن رڳو مضبوط حقيقتون ئي بچي سگهن.
حوالا
[سنواريو]- ↑ Sharpe, Alfred. "Doubt". The Catholic Encyclopedia (New York: Robert Appleton). http://www.newadvent.org/cathen/05141a.htm. "A state in which the mind is suspended between two contradictory propositions and unable to assent to either of them."
- ↑ Braiker, Harriet B. (2004). Who's Pulling Your Strings ?. McGraw Hill Professional.
- ↑ "Isaac Asimov: A Prophet for Our Time".