مواد ڏانھن هلو

شيخ دين محمد

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
شيخ
دين محمد
تصوير: ٿامس مان بيينز، ت. 1810
پيدائشدين محمد
ت. 1 مئي 1759(1759-05-01)
پٽنا، بنگال صوبو، مغل سلطنت
(هاڻي بھار، هندستان ۾)
وفات24 فيبروري 1851 (عمر 91 سال)
برائٽن، سسڪس، انگلينڊ
ٻيا نالا
  • دين محمد
  • دين مهمد
  • ڊاڪٽر برائٽن
مشھور ڪمدين محمد جا سفر (1794)
جيون ساٿي
  • جين ڊيلي (م. 1786–1844)
  • جين جيفريز (م. 1806–1850)
ٻار ٻچا7

شيخ دين محمد (مئي 1759 – 24 فيبروري 1851) هڪ برطانوي هندستاني مسافر، سپاهي، جراح، ڪاروباري ۽ اولهه واري دنيا ڏانهن هجرت ڪندڙ ابتدائي غير يورپي شخصيتن مان هڪ هو۔[1] غير معياري نقلِ حرفي سبب سندس نالي جا مختلف املا ملن ٿا۔ پنهنجي اعليٰ سماجي حيثيت سبب هن بعد ۾ لقب ”ساکي“ (شيخ) اختيار ڪيو، جنهن جو مطلب آهي ”معزز شخص“. [2] دين محمد يورپ ۾ هندستاني کاڌو ۽ شيمپو غسل متعارف ڪرايا، جتي هن علاج لاءِ مساج پڻ فراهم ڪيو۔[lower-alpha 1] هو پڻ پهريون هندستاني هو جنهن انگريزي ۾ ڪتاب شايع ڪيو۔[3]<

ابتدائي زندگي

[سنواريو]

"جيستائين سپاهي پنهنجون صفون برقرار رکن ٿا، جن کي اهي ’لائينون‘ چون ٿا، اهي هڪ اڻهٽندڙ آتش فشان وانگر آهن، جيڪي دشمن تي توپن ۽ بندوقن جي باهه اهڙي طرح وسائن ٿا ڄڻ لاڳيتو وسندڙ ڳڙو هجي، ۽ اهي شاذونادر ئي شڪست کائين ٿا."

محمد تقريباً مئي 1759ع ۾ پٽنا شهر ۾ ڄائو، جيڪو اُن وقت بنگال صوبو ۾ مغل سلطنت جو حصو هو ۽ اڄ بهار رياست جو گاديءَ جو هنڌ آهي.[4] دين محمد پاڻ کي ”پٽنا جو رهواسي“ قرار ڏنو.[5] هو هڪ شيعا مسلمان گهراڻي سان لاڳاپيل هو، جيڪو پنهنجي نسل کي عرب ۽ افشار ترڪ اصل سان منسوب ڪندو هو.[6][7] البت ڪجهه ٻين ذريعن موجب هو نائي ذات سان تعلق رکندڙ هو، جيڪا حجامن جي ذات سمجهي ويندي هئي.[8]

پنهنجي ڪتاب شيمپوئنگ ۾ هن پاڻ بابت لکيو ته هو هندستان جو رهواسي آهي، جيڪو هندستان (هندستان) جي شهر پٽنا ۾ ڄائو:

"هن صفحن جو عاجز ليکڪ هندستان جو رهواسي آهي؛ ۽ 1749ع ۾ [sic] پٽنا، بهار جي گاديءَ واري شهر، هندستان ۾ ڄائو، جيڪو ڪلڪتي کان لڳ ڀڳ 290 ميل اتر-اولهه طرف آهي. مون طب جي پيشي ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ ڪمپنيءَ جي خدمت ۾ سرجن طور ڪم ڪيو، جنهن عهدي کي پوءِ ڇڏي مون لڳ ڀڳ پندرهن سال فوجي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. 1784ع جي شروعات ۾ مون اها خدمت ڇڏي يورپ روانو ٿيس، جتي ان وقت کان رهائش اختيار ڪئي آهي."

دين محمد جو والد بنگال فوج ۾ ملازم هو، جيڪا گهڻو ڪري بهار واري علائقي مان ڀرتي ٿيندي هئي، ۽ مؤرخ مائيڪل ايڇ فشر جو خيال آهي ته سندس والد کي رابرٽ ڪلائيو پاران بڪسر شهر ۾ ڀرتي مهم دوران ڀرتي ڪيو ويو.[9] هن اهو به دعويٰ ڪئي ته سندس ابا ڏاڏا مغل بادشاهن ۽ مرشدآباد جي نوابن جي انتظامي خدمت ۾ رهيا هئا.[10] شيخ دين محمد پٽنا ۾ وڏو ٿيو ۽ جڏهن هو لڳ ڀڳ 11 سالن جو هو تڏهن سندس والد جنگ ۾ فوت ٿيو.[7] والد جي وفات کان پوءِ کيس ڪيپٽن گاڊفري ايوان بيڪر، جيڪو هڪ اينگلو-آئرش پروٽيسٽنٽ آفيسر هو، پنهنجي سرپرستي هيٺ ورتو. محمد ايسٽ انڊيا ڪمپني جي فوج ۾ تربيت يافته سرجن طور خدمتون انجام ڏنيون ۽ مرهٽا اتحاد خلاف جنگين ۾ حصو ورتو. هو 1782ع تائين ڪيپٽن بيڪر سان گڏ رهيو، جڏهن بيڪر استعيفا ڏني. ساڳئي سال محمد به فوج ڇڏي، ۽ پنهنجي ”بهترين دوست“ بيڪر سان گڏ آئرلينڊ وڃڻ جو فيصلو ڪيو.

بالغ زندگي ۽ خاندان

[سنواريو]

1784ع ۾، محمد بيڪر خاندان سان گڏ ڪارڪ، آئرلينڊ ڏانهن لڏي ويو. اتي هن هڪ مقامي اسڪول ۾ داخلا وٺي پنهنجي انگريزي ٻوليءَ جي مهارت بهتر ڪئي، ۽ جين ڊيلي نالي هڪ ”سهڻي آئرش ڇوڪري، عزتدار گهراڻي واري“ سان محبت ۾ مبتلا ٿيو. ڊيلي خاندان هن رشتي جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠ته ان وقت پروٽيسٽنٽ ماڻهن لاءِ غير پروٽيسٽنٽ سان شادي ڪرڻ غيرقانوني هو، تنهنڪري جوڙو ٻئي شهر ڀڄي وڃي شادي ڪري آيو.[11][12] محمد ۽ ڊيلي جي شادي ڪارڪ جي ڊائوسس ۾ ٿي. [13] ان کان پوءِ اهي 19هين صديءَ جي شروعات ۾ لنڊن، انگلينڊ جي 7 لِٽل رائيڊر اسٽريٽ تي منتقل ٿيا. 1786ع ۾ محمد اسلام مان عيسائيت قبول ڪئي.[14][15][16] معتبر محققن موجب، ۽ جيئن لنڊن جي پيرش رڪارڊن مان ظاهر ٿئي ٿو، محمد 1806ع ۾ ميريليبون ۾ جين جيفريز (1780–1850ع) سان ٻي شادي پڻ ڪئي؛ 24 آگسٽ تي ”جين“ ۽ ”وليم محمد“ جا بينز پڙهيا ويا.[17] هن مان کيس اميليا نالي ڌيءَ (پيدائش 1808ع) ٿي، ۽ پيرش رجسٽر ۾ سندس والد جو نالو ”وليم دين محمد“ درج آهي. اميليا جو بپتسما 11 جون 1809ع تي ويسٽ منسٽر جي سينٽ ميريليبون چرچ ۾ ٿيو. پنهنجي قانوني گهرواري شيخ دين محمد مان کيس ست ٻار ٿيا: روزانا، هينري، هوريشيو، فريڊرڪ، آرٿر،[12] ۽ دين محمد (جنهن جو بپتسما 1791ع ۾ ڪارڪ جي سينٽ فنبَر چرچ ۾ ٿيو). سندس پٽ فريڊرڪ برائٽن ۾ دوائن وارا ۽ گرم-سرد غسل هلائيندو هو، ۽ برائٽن ڀرسان باڪسنگ ۽ تلواربازيءَ جي اڪيڊمي پڻ هلائيندو هو. سندس مشهور ترين پوٽو، فريڊرڪ اڪبر محمد (تقريباً 1849–1884ع)، عالمي شهرت يافته طبيب بڻيو ۽ گائز اسپتال، لنڊن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.[18] 1869ع ۾ هن سومرسيٽ اسٽريٽ، لنڊن ۾ ”ترڪي غسل خانو“ کوليو، جيڪو 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين کليل رهيو. هن اعليٰ رت دٻاءَ جي مطالعي ۾ اهم خدمتون انجام ڏنيون.[19] شيخ دين محمد جو ٻيو پوٽو، ريورنڊ جيمس ڪريمان محمد، 19هين صديءَ جي آخر ۾ هوو، سسڪس جو ويڪر مقرر ٿيو.[20] جيمس، ايما بليڪ سان شادي ڪئي، جيڪا گلن جي مصور هئي ۽ جنهن جو ڪم رائل اڪيڊمي ۾ نمائش لاءِ پيش ٿيو.[20] ٻنهي جو هڪ پٽ، آر اي ايف ڪپتان فيلڪس وائيٽ ٿيو. فيلڪس پهرين عالمي جنگ دوران فرانس مٿان جهاز اڏامندي گولي لڳڻ سبب شهيد ٿيو.[20] جنگ جي زماني ۾، فريڊرڪ ۽ جيمس جي اولاد نسلي تعصب ۽ مخلوط شادين بابت منفي روين کان بچڻ لاءِ پنهنجا خانداني نالا ”محمد“ مان بدلائي ترتيبوار ”ڊين“ ۽ ”وائيٽ“ رکيا.[20]

دين محمد جا سفر

[سنواريو]
1794 عنواني صفحو
1794ع ۾ ڇپيل دين محمد جا سفر جو عنواني صفحو

15 جنوري 1794ع تي، محمد دين محمد جا سفر نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب خطي ناول جي صورت ۾ لکيل آهي، جيڪا ان دور جي سفرنامن ۽ ناولن ۾ عام هئي، ۽ ان ۾ 38 خط شامل آهن.[21] ڪتاب جي شروعات هڪ مختصر تعارف سان ٿئي ٿي، جنهن ۾ هو آئرلينڊ ۽ هندستان جو تقابلي جائزو وٺي ٿو ۽ لکي ٿو ته ”منهنجي چوڌاري هر شيءِ هندستان جي انهن نمايان منظرن کان بلڪل مختلف هئي“.[22] ان کان پوءِ هو پنهنجي ابتدائي زندگيءَ جو خاڪو پيش ڪري ٿو. پوءِ 1770ع کان 1775ع تائين بنگال فوج سان گڏ سندس سفرن جو بيان ڪري ٿو، جڏهن اها اتر اوڀر ڀارت ۾ گهمندي رهي. فوجي تڪرارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ وڏن شهرن جهڙوڪ ڪولڪتا ۽ وارانسي جو احوال ڏنو ويو آهي. ان سان گڏ هندستاني ثقافت، واپار، فوجي حالتن، کاڌ خوراڪ ۽ جهنگلي جيوت بابت سڌي مشاهدي تي ٻڌل بيان پڻ شامل آهي.[23] ڪتاب جي پڄاڻي سندس برطانيا ڏانهن سفر جي بيان سان ٿئي ٿي، جتي هو سيپٽمبر 1784ع ۾ ڊارٽمٿ پهتو. مؤرخ مائيڪل فشر موجب، ڪتاب جا ڪي حصا اٺارهين صديءَ جي ٻين سفرنامن مان ويجهي نموني اقتباس ڪيل لڳن ٿا.[24]

1794ع جو سامهون وارو صفحو

ريسٽورنٽ جو ڪاروبار

[سنواريو]
محمد جي ڪافي هائوس جي يادگار تختي

1810ع ۾ لنڊن منتقل ٿيڻ کان پوءِ، شيخ دين محمد انگلينڊ ۾ پهريون ڀارتي ريسٽورنٽ کوليو، جنهن جو نالو هندوستاني ڪافي هائوس هو، جيڪو جارج اسٽريٽ تي پورٽمين اسڪوائر ڀرسان، مرڪزي لنڊن ۾ واقع هو.[25] هتي هوڪا حقيقي چلم تمباکو سان گڏ پيش ڪيو ويندو هو، ۽ ڀارتي کاڌا مهيا ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي شوقين ماڻهن طرفان بي مثال قرار ڏنو ويو.[26] ريسٽورنٽ گهر تائين کاڌو پهچائڻ جي سهولت پڻ مهيا ڪندو هو.[2] مالي مشڪلاتن سبب 1812ع ۾ هي ڪاروبار بند ٿي ويو.

يورپ ۾ شمپيونگ جو تعارف

[سنواريو]

ريسٽورنٽ کولڻ کان اڳ، محمد نابوب باسل ڪوڪرِين لاءِ پورٽمين اسڪوائر ۾ ڪم ڪيو، جتي عوامي استعمال لاءِ ٻاڦ وارو غسل خانو قائم ڪيو ويو هو. محمد امير طبقي سان گڏ رهيو ۽ ممڪن آهي ته هن ”چمپي“ يا ”شمپيونگ“ (ڀارتي مالش) جو رواج اتي متعارف ڪرايو هجي.[2] 1814ع ۾ محمد پنهنجي خاندان سان گڏ برائٽن منتقل ٿيو ۽ انگلينڊ جو پهريون تجارتي شمپيونگ ٻاڦي غسل خانو ”محمد جا غسل“ قائم ڪيو، جيڪو هاڻي ڪوئينز هوٽل جي جاءِ تي آهي. هتي علاج وارا غسل ۽ ڀارتي تيل سان مالش پيش ڪئي ويندي هئي.[2] مقامي اخبار ۾ هن هن علاج کي ”ڀارتي دوائن وارو ٻاڦي غسل، ڪيترين بيمارين جو علاج“ طور بيان ڪيو.[27]

ڪاروبار وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد کي ”ڊاڪٽر برائٽن“ طور سڃاتو ويو. کيس بادشاهه جارج چوٿون ۽ وليم چوٿون جو شمپيونگ سرجن مقرر ڪيو ويو.[27] سرمائي جي کوٽ سبب 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سندس غسل خانو نيلامي لاءِ پيش ٿيو ۽ خاندان کي برائٽن ۾ سادي رهائش اختيار ڪرڻي پئي.[2]

محمد پنهنجي ڪاروبار بابت ٻه ڪتاب لکيا: شيخ دين محمد پاران علاج ڪيل ڪيس (1820ع) ۽ شمپيونگ يا ڀارتي دوائن واري ٻاڦي غسل جا فائدا (1822ع، 1826ع، 1838ع)، جيڪو بادشاهه جارج چوٿون کي ارپيل هو.[28]

وفات

[سنواريو]
محمد کي سينٽ نڪولس چرچ، برائٽن ۾ دفن ڪيو ويو.

دين محمد 24 فيبروري 1851ع تي (91–92 سالن جي عمر ۾) برائٽن ۾ وفات ڪئي. کيس سينٽ نڪولس چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس پٽ فريڊرڪ پڻ دفن ٿيو.[29]


سڃاڻپ

[سنواريو]

1851ع ۾ وفات کان پوءِ، شيخ دين محمد، جيڪو ڪڏهن آئرلينڊ ۽ برائٽن جي سماجي حلقن ۾ گهڻو مشهور هو، آهستي آهستي عوامي يادگيري مان لڪي ويو، ۽ گذريل پنجاهه سالن جي علمي تحقيق کان اڳ تاريخ ۾ تقريباً وساريو ويو هو. سندس لکڻين ۾ جديد دلچسپي تڏهن ٻيهر پيدا ٿي جڏهن شاعر ۽ محقق عالمگير هاشمي 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سندس باري ۾ ڌيان ڇڪايو. مائيڪل ايڇ. فشر محمد تي انگريزي ۾ پهريون ڀارتي ليکڪ: دين محمد ڀارت، آئرلينڊ ۽ انگلينڊ ۾ (دهلي، 1996ع) نالي ڪتاب لکيو. ان کان علاوه، روزينا وسرام جو ڪتاب آياهه، لاسڪر ۽ شهزاده: برطانيا ۾ ڀارتين جي ڪهاڻي 1700–1947ع (1998ع) به محمد جي زندگي ۽ ڪم ڏانهن عوامي توجهه ڇڪائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 21هين صديءَ ۾ شيخ دين محمد جي ياد ۾ ڪيترائي اعزاز ۽ خراج پيش ڪيا ويا. 29 سيپٽمبر 2005ع تي ويستمِنِسٽر شهر پاران هندوستاني ڪافي هائوس جي افتتاح جي ياد ۾ هڪ سائي يادگار تختي لڳائي وئي.[25] هي تختي 102 جارج اسٽريٽ تي لڳل آهي، جيڪا اصل ڪافي هائوس جي جاءِ 34 جارج اسٽريٽ جي ويجهو آهي. جنوري 2019ع تي گوگل پنهنجي مکيه صفحي تي هڪ تصويري خراج پيش ڪندي شيخ دين محمد کي اعزاز ڏنو.[30] دين محمد جي لکڻين جا ڪجهه اقتباس سفارتڪار ابهَي ڪمار جي ترتيب ڏنل ڪتاب بِهار جي ادب جو ڪتاب ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن جو مقصد بهار رياست ۾ ڄاول اديبن جي ادب کي اجاگر ڪرڻ هو.[31][32]

شايع ٿيل ڪم

[سنواريو]
  • Mahomet, Dean (1794). دي ٽريولز آف دين ماهوميت، اي نيٽو آف پٽنا اِن بينگال، ٿرو سيوَرَل پارٽس آف انڊيا، وائيل اِن دي سروس آف دي آنربل ايسٽ انڊيا ڪمپني. ڪارڪ: جي. ڪانر. 
  • ماهوميت, شيخ دين (1997). فشر, مائيڪل هربرٽ. ed. دي ٽريولز آف دين ماهوميت: اين ايٽينٿ-سينچري جرني ٿرو انڊيا. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ISBN 978-0-520-20717-2. 
  • Mahomed, Dean Sheikh (1823). شمپُوينگ؛ اور، بينيفِٽس رزلٽِنگ فرام دي يوز آف دي انڊين ميڊيڪيٽيڊ ويپر باث. برائٽن: ڪريسي اينڊ بيڪر. 
  • Mahomed, Deen (1838). شمپُوينگ؛ اور، بينيفِٽس رزلٽِنگ فرام دي يوز آف دي انڊين ميڊيڪيٽيڊ ويپر باث (3rd ed.). باث: ڊبليو ايم. فليٽ. 

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Curry in the United Kingdom

حوالا

[سنواريو]


  1. ↑ ”شيمپو“ لفظ 1860ع واري ڏهاڪي تائين وار ڌوئڻ جي جديد معنى ۾ استعمال نه ٿيو. ڏسو ص. 197، دين محمد جا سفر، ۽ ”shampoo“، v.، ص. 167، آڪسفورڊ انگريزي لغت، ٻيون ڇاپو، جلد 15، ISBN 0-19-861227-3.
  1. ↑ Mahomet 1794, pp. 148–149, 155–156, 160.
  2. 1 2 3 4 5 "Sake Dean Mahomed and Jane Daly". The Mixed Museum (in انگريزي). Retrieved 2022-03-22.
  3. ↑ Fisher 2000.
  4. ↑ Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History Volume 17. Britain, the Netherlands and Scandinavia (1800-1914). Brill. 2020. ISBN 9789004442399. https://books.google.com/books?id=wAsOEAAAQBAJ&dq=Dean+Mahomed+patna+bihar&pg=PA91.
  5. ↑ Narain, Mona (2009). "Dean Mahomet's "Travels", Border Crossings, and the Narrative of Alterity". Studies in English Literature, 1500-1900 49 (3): 693–716. doi:10.1353/sel.0.0070. https://www.jstor.org/stable/40467318.
  6. ↑ سانچو:Cite ODNB
  7. 1 2 Mahomet 1997.
  8. ↑ "Sake Dean Mahomed (1759-1851), Shampooing surgeon, restaurateur and author Sake Dean Mahomed (Deen Mahomed (né Mahomet)". National Portrait Gallery.
  9. ↑ Fisher, Michael (1996). The First Indian Author in English: Dean Mahomed (1759-1851) in India, Ireland, and England. Oxford University Press. p. 125. ISBN 9780195638998. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463122/page/n1/mode/1up.
  10. ↑ Das 2016, pp. 199–211.
  11. ↑ "5 Fast Facts About Sake Dean Mahomed". 15 January 2019. {{cite web}}: line feed character in |title= at position 25 (help)
  12. 1 2 Ansari 2004, p. 58.
  13. ↑ Mahomet 1997, Ch. 3 Dean Mahomet in Ireland and England (1784–1851).
  14. ↑ Kathleen, Wilson (2004). A New Imperial History: Culture, Identity and Modernity in Britain and the Empire, 1660-1840. Cambridge University Press. pp. 96–97. ISBN 9780521007962.
  15. ↑ Yazdani, Kaveh (2017). India, Modernity and the Great Divergence: Mysore and Gujarat (17th to 19th C.). BRILL. p. 72. ISBN 9789004330795.
  16. ↑ A. Chesworth, John (2020). Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History Volume 17. Britain, the Netherlands and Scandinavia (1800-1914). BRILL. p. 91. ISBN 9789004442399.
  17. ↑ Fisher 2014, p. 128.
  18. ↑ '[Advertisement]'. The Times. (30 January 1860). p.3
  19. ↑ Cameron, J. Stewart; Hicks, Jackie; Carl, Gottschalk (1996-05-01). "Frederick Akbar Mahomed and his role in the description of hypertension at Guy's Hospital". Kidney International 49 (5): 1488–1506. doi:10.1038/ki.1996.209. PMID 8731118.
  20. 1 2 3 4 "Sheikh Deen Mahomed". Mixed Museum. Retrieved 19 January 2026.
  21. ↑ Fisher, Michael H. (1998). "Representations of India, the English East India Company, and Self by an Eighteenth-Century Indian Emigrant to Britain". Modern Asian Studies 32 (4): 891–911. doi:10.1017/S0026749X9800314X. ISSN 0026-749X.
  22. ↑ Mahomet 1794, Letter I.
  23. ↑ Mahomet 1794.
  24. ↑ Fisher 1998.
  25. 1 2 "Green plaque unveiled for first Indian restaurant". BBC. 29 September 2005. https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-34391284.
  26. ↑ Husainy, Abi. "Dean Mahomed in London". Retrieved 22 March 2022.
  27. 1 2 Teltscher 2000.
  28. ↑ Mahomet 1838.
  29. ↑ Collis 2010.
  30. ↑ "Celebrating Sheikh Deen Mahomed". Google Doodle. 15 January 2019.
  31. ↑ Kumar, Abhay (2022). The Book Of Bihari Literature. HarperCollins. pp. 20–25. ISBN 9789356291508. https://books.google.com/books?id=ZkCIEAAAQBAJ.
  32. ↑ Ray, Jonaki (18 January 2023). "Review of The Book of Bihari Literature".
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=شيخ_دين_محمد&oldid=356578" تان ورتل