شرمندگي
شرمندگي يا حياءُ (Shame) هڪ اڻوڻندڙ خودآگاهي (self-conscious) ۽ اخلاقي جذبو آهي. هي اڪثر ڪري پنهنجي ذات جي منفي تشريح، تڪليف، بي بسي، بي اعتباري، ۽ پاڻ کي گهٽ سمجهڻ واري احساس سان لاڳاپيل هوندو آهي.[1]
وصف
[سنواريو]شرمندگي هڪ الڳ ۽ بنيادي جذبو آهي، جنهن کي هڪ سماجي جذبو پڻ چيو ويندو آهي. هي ماڻهوءَ کي پنهنجي غلطين کي لڪائڻ يا انهن کان انڪار ڪرڻ تي مجبور ڪندو آهي.[2] اخلاقي جذبا اهي هوندا آهن جيڪي انسان جي فيصلي ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سماجي رويي تي اثرانداز ٿيندا آهن.
شرمندگي جي حالت ۾ انسان جو ڌيان پنهنجي ذات جي گهٽتائي، شڪست يا ڪمزوريءَ ڏانهن هوندو آهي. هو پاڻ کي ٻين کان ڌار محسوس ڪندو آهي ۽ پنهنجي ئي سوچن ۾ وڪوڙجي ويندو آهي. هي احساس رڳو ٻين کان ڌار نٿو ڪري، پر انسان کي پنهنجي ئي ذات جي صحتمند حصن کان به محروم ڪري ڇڏيندو آهي.
سڃاڻپ ۽ خود-تشريح
[سنواريو]اڻويھين صديءَ جي سائنسدان چارلس ڊارون شرمندگي جي جسماني علامتن کي بيان ڪندي چيو هو ته ان ۾ ماڻهو شرمائيندو آهي (blushing)، ذهني مونجهارو محسوس ڪندو آهي، اکيون هيٺ ڪري ڇڏيندو آهي ۽ ڪنڌ جهڪائي بيهندو آهي. ڊارون موجب، چهري تي لالي ۽ گرميءَ جو احساس شرمندگي جي احساس کي وڌيڪ شديد بڻائي ڇڏيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن روئڻ به شرمندگي جي هڪ علامت هوندو آهي.
جڏهن ماڻهو شرمندگي محسوس ڪندا آهن، ته هو سمجهندا آهن ته انهن جي پوري شخصيت بيڪار، بي وس ۽ ننڍڙي آهي. انهن کي ائين لڳندو آهي ڄڻ ڪو تصوراتي مجمع کين ڏسي رهيو آهي جيڪو انهن جي گهٽتائيءَ جي تصديق ڪري رهيو آهي.
رويي جو اظهار
[سنواريو]شرمندگي دوران جسماني علامتن ۾ پگهر اچڻ، چڪر اچڻ، يا متلي (nausea) محسوس ٿيڻ شامل آهن. ٻار اڪثر پنهنجو ڪنڌ جهڪائي ڇڏيندا آهن، جڏهن ته وڏا ماڻهو ان کي لڪائڻ لاءِ ڪوڙو کلندا آهن، اکيون ملائڻ کان پاسو ڪندا آهن يا پنهنجي جبڙي کي سخت ڪري ڇڏيندا آهن. انسان کي ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻ هو اگهاڙو يا بي نقاب ٿي ويو هجي ۽ هو چاهيندو آهي ته ڪنهن طرح غائب ٿي وڃي يا لڪي وڃي.
ثقافتي فرق (Collectivist Perspective)
[سنواريو]شرمندگي جو تصور مختلف ثقافتن ۾ مختلف آهي:
- اولھ جي ثقافت: هتي شرمندگي کي گهڻو ڪري هڪ فرد جي پنهنجي ناڪامي سمجهيو ويندو آهي.
- مشرقي (اجتماعي) ثقافت: هتي شرمندگي جو تعلق خاندان جي عزت، سماجي هم آهنگي ۽ گروهه جي ساک سان هوندو آهي. چيني ۽ جاپاني ثقافتن ۾ شرمندگي کي اخلاقي رويي کي درست رکڻ جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.
ٻين جذبن سان موازنو
[سنواريو]شرمندگي، گناھ جو احساس (Guilt) ۽ پشيماني يا هٻڪ (Embarrassment) جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ڪڏهن ڪڏهن مشڪل هوندو آهي، ڇو ته اهي سڀ "خود-تشريح" سان لاڳاپيل آهن.
شرمندگي ۽ گناھ جي احساس ۾ فرق
[سنواريو]نفسياتي ماهرن موجب انهن جي وچ ۾ واضح فرق آهي:
- گناھ جو احساس (Guilt): جڏهن توهان کي لڳي ته توهان ڪو "غلط ڪم" ڪيو آهي (مثال طور: "مون ڪوڙ ڳالهايو، اهو غلط آهي"). ان جو مرڪز ڪو عمل هوندو آهي.
- شرمندگي (Shame): جڏهن توهان کي لڳي ته توهان "پاڻ غلط" آهيو (مثال طور: "مان هڪ گندو ماڻهو آهيان"). ان جو مرڪز پوري شخصيت هوندي آهي.
| خصوصيت | شرمندگي (Shame) | گناھ جو احساس (Guilt) |
|---|---|---|
| توجه | پوري ذات (I am bad) | ڪيل عمل (I did bad) |
| ردعمل | لڪڻ، ڀڄڻ، ڪناره ڪشي | معافي گهرڻ، غلطي درست ڪرڻ |
| اثر | شخصيت کي تباھ ڪري ٿو | اخلاقي اصلاح ڪري ٿو |