سوچ
سوچ يا سوچڻ (Thought / Thinking) عام معنيٰ ۾ انهن سنجيدگي (cognitive) عملن کي چيو وڃي ٿو جيڪي سڌي حسي تحريڪ کان بغير ذهن ۾ ٿين ٿا. ان جون بنيادي صورتون فيصلو ڪرڻ، دليل ڏيڻ، تصور ٺاهڻ، مسئلا حل ڪرڻ ۽ غور ويچار شامل آهن. ٻيا ذهني عمل، جهڙوڪ خيال آڻڻ، يادگيري يا تخيل به اڪثر سوچ جي قسمن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. ادراڪ (perception) جي ابتڙ، اهي سرگرميون بغير فوري حسي داخلا جي به ٿي سگهن ٿيون.
وڏي معنيٰ ۾، هر ذهني واقعو — جنهن ۾ ادراڪ ۽ لاشعوري عمل شامل آهن — سوچ جي هڪ صورت سمجهي سگهجي ٿو. هي اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن عمل بدران ان مان پيدا ٿيندڙ ذهني حالتن يا خيالن جي نظام لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي.
سوچ بابت نظريا
[سنواريو]سوچ جي فطرت کي سمجهائڻ لاءِ مختلف فلسفيانه ۽ نفسياتي نظريا موجود آهن:
افلاطونيت
[سنواريو]افلاطونيت (Platonism) موجب سوچ دائمي صورتن (eternal forms) ۽ انهن جي لاڳاپن کي سمجهڻ جو عمل آهي، جيڪو حسي دنيا جي نامڪمل نقلن کان مختلف آهي.
ارسطوطاليسي نظريو
[سنواريو]ارسطوطاليسي (Aristotelianism) سوچ کي ڪنهن شيءِ جي عالمگير ماهيت کي ذهن ۾ ظاهر ڪرڻ طور بيان ڪري ٿو، جيڪو حسي تجربي مان حاصل ٿئي ٿو.
تصوريت
[سنواريو]تصوريت (Conceptualism) سوچ کي ذهن ۾ تصور جي اڀار سان ڳنڍي ٿي ۽ ارسطوطاليسي خيال سان ويجهو تعلق رکي ٿي.
اندروني تقرير جا نظريا
[سنواريو]انهن نظرين موجب سوچ خاموش لفظي اظهار جي صورت اختيار ڪري ٿي، جيڪا ڪڏهن قدرتي ٻولي ۽ ڪڏهن خاص ذهني ٻولي ("Mentalese") جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي.
ايسوسيئيشنزم ۽ بيهيوئرزم
[سنواريو]ايسوسيئيشنزم (Associationism) سوچ کي خيالن جي تسلسل طور ڏسي ٿو جيڪي لاڳاپن جي قانونن سان هلايا وڃن ٿا، جڏهن ته بيهيوئرزم (Behaviorism) سوچ کي اهڙين روين تائين محدود ڪري ٿو جيڪي محرڪن جي جواب ۾ ذهين عمل پيدا ڪن.
ڪمپيوٽيشنلزم
[سنواريو]جديد دور ۾ ڪمپيوٽيشنلزم (Computationalism) سوچ کي ڪمپيوٽرن وانگر معلومات جي پروسيسنگ، ذخيرو ڪرڻ ۽ منتقلي سان تشبيهه ڏئي ٿو.
سوچ جا قسم
[سنواريو]فلسفي ۽ نفسيات ۾ سوچ جون مختلف صورتون سڃاتيون وڃن ٿيون:
- فيصلو (Judgement): ڪنهن بيان جي تصديق يا ترديد ڪرڻ.
- استدلال (Reasoning): دليلن يا شاهدي مان نتيجا ڪڍڻ.
- تصور سازي (Concept formation): نوان تصور ٺاهڻ.
- مسئلو حل ڪرڻ (Problem solving): مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ رڪاوٽن کي پار ڪرڻ.
- غور ويچار (Deliberation): مختلف اختيارن جو جائزو وٺڻ.
- واقعاتي يادگيري (Episodic memory): ماضي جي واقعن جي ذهني نمائندگي.
- تخيل (Imagination): نوان يا تبديل ٿيل منظرناما ذهن ۾ ٺاهڻ.
- لاشعوري سوچ (Unconscious thought): اهڙا ذهني عمل جيڪي شعوري ڄاڻ کان بغير ٿين.
مختلف شعبن ۾ مطالعو
[سنواريو]سوچ جو مطالعو ڪيترن علمي شعبن ۾ ڪيو وڃي ٿو:
- فينومينالوجي (Phenomenology): سوچ جي ذاتي تجربي جو جائزو وٺي ٿي.
- ميتافزڪس (Metaphysics): ذهن ۽ مادي دنيا جي لاڳاپي تي بحث ڪري ٿي.
- ادراڪي نفسيات (Cognitive psychology): سوچ کي معلوماتي پروسيسنگ طور ڏسي ٿي.
- ترقياتي نفسيات (Developmental psychology): ٻالڪپڻ کان بالغ ٿيڻ تائين سوچ جي ترقي جو مطالعو ڪري ٿي.
- نفسياتي تجزيو (Psychoanalysis): لاشعوري عملن تي زور ڏئي ٿو.
- لسانيات، نيوروسائنس، مصنوعي ذهانت، حياتيات ۽ سماجيات به سوچ جي مختلف پاسن تي تحقيق ڪن ٿا.
لاڳاپيل تصور
[سنواريو]- سوچ جا ڪلاسيڪي قانون (سڃاڻپ، تضاد کان پاڪ هجڻ، وچولي جي خارج ٿيڻ)
- متبادل حالتن بابت سوچ (Counterfactual thinking)
- ذهني تجربا (Thought experiments)
- تنقيدي سوچ (Critical thinking)
- مثبت سوچ (Positive thinking)