مواد ڏانھن هلو

ھمٿ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(سورهيائي کان چوريل)
ڪيڏي بهادري! – گويا جو اگستينا دي اراگون جو خاڪو. هن زاراگوزا جي گهيري دوران اڪيلي سر توپ هلائي ۽ سندس بهادريءَ محافظن جو حوصلو وڌايو.

سانچو:جذبو

ايڊمنڊ لائيٽن جي مصوري گاڊ اسپيڊ (1900ع)

همٿ (جنهن کي بهادري يا دليري پڻ چيو ويندو آهي) چونڊ ۽ رضامندي آهي، جنهن وسيلي ماڻهو اذيت، درد، خطري، غير يقيني صورتحال يا ڌمڪي کي منهن ڏئي ٿو. دليري خاص طور جنگ ۾ ڏيکاريل همت يا بهادري آهي.

جسماني همت جسماني درد، ڏکيائي، ايتري قدر جو موت يا موت جي خطري کي منهن ڏيڻ واري بهادري آهي؛ جڏهن ته اخلاقي همت عوامي مخالفت،[1] شرمندگي، رسوائي، مايوسي يا ذاتي نقصان جي باوجود صحيح عمل ڪرڻ جي صلاحيت آهي.

استقامت جي قديم فضيلت (andreia، fortitudo) جو ترجمو پڻ ”همٿ“ ڪيو ويندو آهي، پر ان ۾ ثابت قدمي ۽ صبر جا پهلو پڻ شامل آهن.[2] مغربي روايت ۾ همٿ بابت نمايان خيال فيلسوفن سقراط، افلاطون، ارسطو، اڪيناس ۽ ڪيرڪيگارڊ کان آيا آهن؛ ان سان گڏ عيسائي عقيدن ۽ متنن ۾ پڻ همت بابت اهم خيال ملن ٿا. هندو روايت ۾ ڏندڪٿائن همت جا ڪيترائي مثال پيش ڪيا آهن، جن ۾ جسماني ۽ اخلاقي همت ٻنهي جا مثال شامل آهن. مشرقي روايت ۾ چيني متن تائو تي چنگ جسماني ۽ اخلاقي، ٻنهي قسمن جي همٿ بابت ڪيترائي خيال پيش ڪري ٿو.

همٿ جون خاصيتون

[سنواريو]

همٿ جي حوالي سان خوف ۽ خوداعتمادي

[سنواريو]

پروفيسر ڊينيئل پٽمين موجب، ”همٿ ۾ ڪنهن قدرائتي مقصد خاطر ڏکوئيندڙ يا خوفناڪ حالتن کي منهن ڏيندي سوچي سمجهي چونڊ ڪرڻ شامل آهي.“[3] ان سمجهه جي بنياد تي پٽمين نتيجو ڪڍي ٿو ته ”خوف ۽ خوداعتماديءَ جي وچ ۾ ويجهو لاڳاپو آهي.“[4]

همٿ جي حوالي سان خوف ۽ خوداعتمادي ڪنهن بهادراڻي عمل يا مقصد جي ڪاميابيءَ جو تعين ڪري سگهن ٿا.[5] انهن کي همٿ ۾ آزاد متغيرن طور ڏسي سگهجي ٿو، ۽ انهن جو پاڻ ۾ لاڳاپو ان ڳالهه تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو ته اسين خوف جو جواب ڪيئن ڏيون ٿا.[6] هتي جنهن اعتماد جي ڳالهه ڪئي پئي وڃي، اهو خوداعتمادي آهي؛ يعني پنهنجي صلاحيتن ۽ قابليتن جي ڄاڻ تي اعتماد رکڻ ۽ اهو طئي ڪرڻ جي سگهه رکڻ ته خوف سان ڪڏهن وڙهجي يا ان کان ڪڏهن ڀڄي وڃجي.[7] پٽمين چوي ٿو ته: ”همٿ جو مثالي نمونو رڳو خوف تي سخت ضابطو رکڻ ناهي ۽ نه ئي ان جذبي جو انڪار ڪرڻ آهي. مثالي ڳالهه اها آهي ته صورتحال جو جائزو وٺجي، جذبي کي انساني فطرت جو حصو سمجهي قبول ڪجي ۽، اميد آهي ته، چڱيءَ ريت پختين ڪيل عادتن کي خوف کي منهن ڏيڻ لاءِ استعمال ڪجي ۽ عقل کي پنهنجي رويي جي رهنمائي ڪرڻ ڏجي ته جيئن اهو ڪنهن قدرائتي مقصد ڏانهن وڌي.“[7]

پٽمين موجب، ارسطو همت ۾ خوف ۽ خوداعتماديءَ جي مناسب سطح ڏانهن اشارو ڪري ٿو.[7] ”خوف، جيتوڻيڪ اهو هڪ شخص کان ٻئي شخص تائين مختلف ٿي سگهي ٿو، مڪمل طور نسبتي ناهي ۽ رڳو تڏهن مناسب آهي، جڏهن اهو ’صورتحال جي خطري سان ٺهڪي اچي‘.“[7] خوداعتماديءَ بابت پڻ ساڳي ڳالهه لاڳو ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ ته خطري واري صورتحال ۾ خوداعتماديءَ جا ٻه پهلو آهن:

  1. ”ڪنهن اهڙي مقصد جي قدر بابت حقيقت پسندانه اعتماد، جيڪو هاڪاري عمل لاءِ اتساهي ٿو.“
  2. ”پنهنجين صلاحيتن ۽ قابليتن جي ڄاڻ. اهڙيءَ طرح مناسب اعتماد جو ٻيو مطلب خودشناسيءَ جو هڪ روپ آهي.“[7]

ڪنهن خطري کي منهن ڏيڻ وقت خوف ۽ خوداعتماديءَ جي وچ ۾ مناسب توازن کان سواءِ، ان تي غالب اچڻ جي همٿ پيدا نٿي ٿي سگهي. پروفيسر ڊينيئل پٽمين چوي ٿو ته ”جيڪڏهن اهي ٻئي جذبا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ته پوءِ خوف يا خوداعتماديءَ مان ڪنهن هڪ جي گهڻائي يا کوٽ همٿ کي بگاڙي سگهي ٿي.“[8] همٿ جو مطلب اهو ناهي ته توهان کي خوف نٿو ٿئي؛ ان جو مطلب اهو آهي ته توهان پنهنجي اڳيان ايندڙ ڏکيائين کي منهن ڏيڻ لاءِ تيار آهيو.[9]

همٿ جون ممڪن بگڙيل صورتون

[سنواريو]

پٽمين موجب، همٿ چئن ممڪن طريقن سان بگڙي سگهي ٿي:[8]

  1. ”صورتحال جي گهرج کان وڌيڪ خوف ۽ گهٽ خوداعتمادي.“ اهڙي شخص کي بزدل سمجهيو ويندو؛
  2. ”جڏهن حقيقي خوف مناسب هجي، تڏهن خوف جي حد کان وڌيڪ گهٽ سطح ۽ خوداعتماديءَ جي حد کان وڌيڪ بلند سطح.“ اهڙي شخص کي بي سوچيو بهادر سمجهيو ويندو؛
  3. ”خوف جي حد کان وڌيڪ بلند سطح، پر ساڳئي وقت خوداعتمادي پڻ حد کان وڌيڪ بلند.“ ٽين صورت تڏهن پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ڪنهن شخص ڪنهن اهڙي صدمي واري تجربي مان گذريو هجي، جنهن سندس زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ سخت پريشاني پيدا ڪئي هجي. پوءِ سندس خوف گهڻو ڪري نامناسب ۽ حد کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به، دفاعي طريقيڪار طور اهو شخص پنهنجي غيرمنطقي خوف کي منهن ڏيڻ ۽ پاڻ يا ڪنهن ٻئي آڏو ڪا ڳالهه ”ثابت“ ڪرڻ لاءِ حد کان وڌيڪ خوداعتمادي ڏيکاري سگهي ٿو. تنهنڪري هن بگاڙ کي خوف سان منهن ڏيڻ جي هڪ طريقي طور ڏسي سگهجي ٿو؛
  4. ”خوف جي حد کان وڌيڪ گهٽ سطح ۽ خوداعتماديءَ جي پڻ گهٽ سطح.“ آخري صورت کي نااميدي يا تقدير پرستيءَ طور ڏسي سگهجي ٿو.

اهڙيءَ طرح، پٽمين خوف ۽ همٿ کي هڪ ٻئي سان گهريءَ ريت ڳنڍيل قرار ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته اهي ٽن جدا جدا ادراڪن تي دارومدار رکن ٿا: ”صورتحال جو خطرو“، ”مقصد جي قدرائتي هجڻ“ ۽ ”پنهنجي صلاحيت بابت ادراڪ“.[8]

نظريا

[سنواريو]

قديم يونان

[سنواريو]
افلاطون، ميوزي ڪيپيٽوليني

افلاطون جي لاخيس ۾ همٿ تي بحث ڪيو ويو آهي، پر همٿ ڇا آهي، ان بابت ڪو اطمينان جوڳو نتيجو نٿو نڪري. همٿ جون ڪيتريون ئي وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جن ۾ هيٺيون شامل آهن:[10]

...اهڙو ماڻهو، جيڪو پنهنجي جاءِ تي ڄمي بيهڻ ۽ ڀڄي وڃڻ کان سواءِ دشمن خلاف پنهنجو بچاءُ ڪرڻ لاءِ تيار هجي...[10]

...روح جي هڪ قسم جي ثابت قدمي...[10] ...خوف ۽ اميد جي بنيادن جي ڄاڻ...[11]

جيتوڻيڪ افلاطون جي لاخيس ۾ ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن سڀني کي رد ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان پڙهندڙ کي افلاطون جي دليل ڏيڻ جي انداز جو اندازو ٿئي ٿو. لاخيس شروعاتي سقراطي مڪالمو آهي، ۽ شايد اهو ئي سبب آهي جو افلاطون ڪنهن چٽي نتيجي تي نٿو پهچي. هن شروعاتي لکڻيءَ ۾ افلاطون اڃا پنهنجن خيالن کي ترقي ڏئي رهيو هو ۽ سقراط جهڙن پنهنجن استادن جو اثر ظاهر ڪري ٿو.[10]

جمهوريت ۾ افلاطون همٿ کي ثابت قدميءَ جي هڪ قسم طور بيان ڪري ٿو—”ان عقيدي کي برقرار رکڻ، جيڪو تعليم وسيلي قانون طرفان ان ڳالهه بابت ذهن نشين ڪرايو ويو آهي ته ڪهڙين شين ۽ ڪهڙي قسم جي شين کان ڊڄڻ گهرجي.“[12] افلاطون هن ثابت قدميءَ کي ڏک، خوشي ۽ خوف جهڙن سڀني جذبن دوران ثابت قدم رهڻ جي صلاحيت طور بيان ڪري ٿو.[13]

هڪ گهربل خوبيءَ طور، ارسطو همت تي ڪنهن اعليٰ مقصد خاطر جنگ وڙهندڙ سپاهين جي حوالي سان تفصيلي بحث ڪيو آهي. نيڪوماخوسي اخلاقيات ۾ همٿ جي کوٽ بزدلي جي برائي ۽ ان جي حد کان وڌيڪ هجڻ بي پرواهي جي برائي آهي؛ جڏهن ته همت انهن ٻنهي انتهائن جي وچ واري اعتدال واري حالت جي نمائندگي ڪري ٿي.[14]

پنجين صدي ق.م. جي يوناني مؤرخ ٿوسيڊائيڊس لکيو آهي: ”بيشڪ سڀ کان وڌيڪ بهادر اهي آهن، جيڪي پنهنجي سامهون موجود عزت ۽ خطري، ٻنهي کي سڀ کان وڌيڪ چٽيءَ ريت ڏسن ٿا، ۽ تنهن هوندي به انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ اڳتي وڌن ٿا.“[16]

اولهه جون روايتون

[سنواريو]

ڊي آفيشيئس منسٽرورم ۾ ايمبروز، سسرو جي خيالن جي عڪاسي ڪندي، انهن ماڻهن بابت تحفظات جو اظهار ڪري ٿو، جيڪي عام اخلاقي توازن جو مظاهرو ڪرڻ کان سواءِ همت ڏيکارين ٿا.[17] ايمبروز جو خيال هو ته انصاف کان سواءِ بهادري ناانصافيءَ کي جنم ڏئي ٿي؛ ڇاڪاڻ ته ڪو ماڻهو جيترو وڌيڪ طاقتور هوندو آهي، اوترو ئي هو ڪمزور ماڻهن تي ظلم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تيار هوندو آهي.[18] همٿ هڪ فطري نيڪي آهي، جنهن کي سينٽ آگسٽين عيسائين لاءِ نيڪي نه سمجهندو هو.

اوڀر جون روايتون

[سنواريو]

تائو تي چنگ جو موقف آهي ته همٿ محبت مان پيدا ٿئي ٿي (慈故能勇)، جنهن جو ترجمو هن ريت ڪيو ويو آهي: ”محبت مان انسان همٿ حاصل ڪري ٿو.“[19]

هندو روايت ۾، همٿ (شوريا) / بهادري (ڌيريا) ۽ صبر (تامس)، هندو منوسمرتي ۾ ڌرم جي ڏهن خاصيتن (لڪشڻ) مان پهرين ٻن خاصيتن طور اچن ٿا؛ انهن سان گڏ معافي (ڪشما)، سهپ, اعتدال (نيڪي)، ايمانداري (استيا)، جسماني ضبط (اندريا نگراها)، صفائي (شوچيا)، ادراڪ (ڌي)، علم (وديا)، سچائي (ستيا) ۽ ڪاوڙ تي ضابطو (اڪروڌ) شامل آهن.[20] اسلامي عقيدا پڻ شيطان کي منهن ڏيڻ ۾—اندروني ۽ ٻاهرين ٻنهي صورتن ۾—همٿ ۽ خودضابطي کي اهم عنصر قرار ڏين ٿا. ڪيترائي ماڻهو اهو عقيدو ان همت جي ڪري رکن ٿا، جيڪا ماضيءَ جي نبين، سندن مخالفت ۽ نفرت ڪندڙ ماڻهن جي موجودگيءَ باوجود، امن ۽ صبر وسيلي ڏيکاري.

جديد دور

[سنواريو]

19هين صديءَ کان اڳ

[سنواريو]

ٿامس هابس پنهنجي تصنيف انسان ۽ شهري ۾ نيڪين کي اخلاقي نيڪين ۽ انساني نيڪين جي ڀاڱن ۾ ورهائي ٿو.[21] هابس اخلاقي نيڪين کي شهرين جون اهڙيون نيڪيون قرار ڏئي ٿو، جيڪي بنا ڪنهن استثنا جي سڄي سماج لاءِ فائديمند هجن ٿيون.[22] اهي اخلاقي نيڪيون انصاف (يعني قانون جي ڀڃڪڙي نه ڪرڻ) ۽ خيرات آهن. همت کي ڏاهپ ۽ اعتدال سان گڏ انساني نيڪين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[21] ان مان هابس جو مطلب آهي ته اهي نيڪيون انصاف ۽ خيرات جي عوامي ڀلائيءَ جي ابتڙ رڳو ذاتي ڀلائيءَ سان واسطو رکن ٿيون. هابس همت ۽ ڏاهپ کي سٺي هلت جي ابتڙ ذهن جون طاقتون قرار ڏئي ٿو. انهن نيڪين جو مقصد هميشه فرد جي مفادن لاءِ ڪم ڪرڻ آهي، جڏهن ته سماج تي انهن جا هاڪاري ۽/يا ناڪاري اثر رڳو ضمني نتيجا آهن. اهو خيال ليوائٿن ۾ پيش ڪيل ان تصور مان نڪري ٿو ته فطري حالت ”اڪيلائيءَ واري، غريب، گندي، وحشياڻي ۽ مختصر“ آهي ۽ پنهنجو بچاءُ رويي جو سڀ کان بنيادي پهلو آهي. هابس موجب، همت فرد جي اهڙي نيڪي آهي، جيڪا سندس بچي رهڻ جا امڪان بهتر بڻائي ٿي، جڏهن ته اخلاقي نيڪيون هابس جي سماجي معاهدي سان واسطو رکن ٿيون، جنهن جو مهذب انسان فطري حالت کان مٿانهون ٿيڻ لاءِ مختلف درجن ۾ مظاهرو ڪن ٿا.[23] هابس بهادريءَ جي تصور کي پڻ هڪ نيڪي طور استعمال ڪري ٿو. هابس موجب، بهادريءَ جو مطلب ”جرئت ڪرڻ“ آهي، پر ان سان گڏ ”موجود خطرن جو مضبوطيءَ سان مقابلو ڪرڻ“ پڻ آهي.[24] هي هابس جي همت واري تصور جي وڌيڪ تفصيلي تشريح آهي، جنهن جو ذڪر اڳ انسان ۽ شهري[وضاحت گهربل] ۾ ڪيو ويو آهي.

ڊيوڊ هيوم پنهنجي تصنيف انساني فطرت بابت هڪ مقالو ۾ نيڪين کي ٻن ڀاڱن ۾ ورهايو: مصنوعي نيڪيون ۽ فطري نيڪيون. هيوم همت کي فطري نيڪي قرار ڏنو. مقالي جي ”فخر ۽ نِوڙت، انهن جا موضوع ۽ سبب“ واري ڀاڱي ۾ هيوم لکيو ته همٿ فخر جو هڪ سبب آهي: ”ذهن جي هر قيمتي خوبي، ڀلي اها تخيل، فيصلي، يادگيري يا مزاج سان واسطو رکندڙ هجي؛ ذهانت، سٺي سمجهه، علم، همٿ، انصاف ۽ ديانت؛ اهي سڀ فخر جو سبب آهن، ۽ انهن جا ابتڙ نِوڙت جو سبب آهن.“[25]

هيوم اهو پڻ لکيو ته همٿ ۽ خوشيءَ جا روح تي هاڪاري اثر پون ٿا: ”...ڇاڪاڻ ته روح، جڏهن خوشي ۽ همٿ سان بلند ٿئي ٿو ته هڪ طرح سان مخالفت جي ڳولا ڪري ٿو ۽ وڏي جوش سان فڪر يا عمل جي هر اهڙي ميدان ۾ پاڻ کي اڇلائي ٿو، جتي سندس همت کي پرورش ۽ استعمال لاءِ مواد ملي.“[26] همت جي پرورش ۽ استعمال سان گڏ هيوم مقالي ۾ اهو پڻ لکيو ته همت انسانن جو بچاءُ ڪري ٿي: ”اسين ٻين جي سخاوت مان آسانيءَ سان فائدو حاصل ڪريون ٿا، پر سندن لالچ سبب هميشه نقصان جي خطري ۾ رهون ٿا: همٿ اسان جو بچاءُ ڪري ٿي، پر بزدلي اسان کي هر حملي لاءِ کليل ڇڏي ٿي.“[27]

مقالي جي ”ٻين نيڪين ۽ براين بابت“ واري ڀاڱي ۾ هيوم غور ڪيو ته حد کان وڌيڪ همٿ ڪنهن سورمي جي ڪردار تي ڪهڙو اثر وجهي ٿي: ”تنهنڪري اسين ڏسي سگهون ٿا ته حد کان وڌيڪ همٿ ۽ بلند حوصلگي، خاص طور جڏهن اها خراب قسمت جي حالتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي، ڪنهن شخص کي سورمي وارو ڪردار ڏيڻ ۾ وڏي حد تائين مدد ڪري ٿي ۽ کيس ايندڙ نسلن لاءِ ساراهه جوڳو بڻائي ٿي؛ ساڳئي وقت اها سندس معاملن کي برباد ڪري ٿي ۽ کيس اهڙن خطرن ۽ ڏکيائين ۾ وجهي ٿي، جن کان هو ٻي صورت ۾ ڪڏهن به واقف نه ٿئي ها.“[28] همٿ بابت هيوم جون ٻيون سمجهاڻيون سندس تصنيف اخلاقي اصولن بابت هڪ تحقيق ۾ اخلاقيات، عقل، احساس ۽ نيڪيءَ بابت سندس نظرين مان اخذ ڪري سگهجن ٿيون.

19هين صديءَ کان پوءِ

[سنواريو]

سورين ڪيرڪيگارڊ همٿ کي اينگسٽ جي ابتڙ قرار ڏنو،[حوالو گهربل] جڏهن ته پال ٽلچ وجودي وجود رکڻ جي همٿ کي عدم وجود جي مقابلي ۾ رکيو،[29] ۽ بنيادي طور ان کي مذهب جي برابر قرار ڏنو:

عدم وجود جي حقيقت باوجود وجود جي پاڻ پُٺڀرائي ڪرڻ همٿ آهي. اهو فرد جي ذات جو اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ اها عدم وجود جي پريشانيءَ کي پاڻ تي کڻي، پنهنجي وجود جي تصديق ڪري ٿي... ڏوهه ۽ مذمت جي پريشانيءَ ۾... وجود رکڻ جي هر همٿ جي پاڙ کليل يا لڪل نموني مذهبي آهي. ڇاڪاڻ ته مذهب خود وجود جي طاقت جي گرفت ۾ اچڻ جي حالت آهي.[30]

جي. آر. آر. ٽولڪين ”اتر جي ’همٿ جي نظريي‘“ جي نشاندهي ڪئي—يعني سورماڻي يا ”نيڪ بت پرست“ واري اها اٽل وابستگي ته يقيني شڪست کي منهن ڏيڻ ۽ انعام يا نجات جي ڪنهن واعدي کان سواءِ به صحيح ڪم ڪيو وڃي:

اتر جي ديومالائي تخيل جي طاقت اها آهي ته هن ان مسئلي کي منهن ڏنو، راڪاسن کي مرڪز ۾ رکيو، کين فتح ڏني پر عزت نه، ۽ خالص ارادي ۽ همٿ ۾ هڪ طاقتور ۽ خوفناڪ حل ڳولي لڌو. ”هڪ عملي نظريي طور بلڪل ناقابلِ شڪست.“ اهو ايترو طاقتور آهي جو، جڏهن ته ڏکڻ جو پراڻو تخيل هميشه لاءِ ادبي سينگار ۾ بدلجي چڪو آهي، اتر وارو تخيل ڄڻ ته اسان جي پنهنجي دور ۾ به پنهنجي روح کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ جي طاقت رکي ٿو. اهو ديوتائن کان سواءِ به ڪم ڪري سگهي ٿو، جيئن گوڊلاس وائڪنگ سان ٿيو: جنگي سورمائپ پاڻ ۾ ئي پنهنجو مقصد.

— جي. آر. آر. ٽولڪين، بيئوولف: دي مونسٽرز اينڊ دي ڪرٽڪس

هن مفهوم ۾ نيڪ بت پرست سورمائپ يا همت ”پنهنجي طاقت تي ڀروسو ڪرڻ“ آهي، جيئن جيڪب گريم پنهنجي ٽيوٽونڪ ميٿالاجي ۾ مشاهدو ڪيو آهي:

اهي ماڻهو، جيڪي بت پرست عقيدي کان سخت بيزاري ۽ شڪ سان منهن موڙي، پنهنجي طاقت ۽ نيڪيءَ تي ڀروسو رکندا هئا. اهڙيءَ طرح سولار ليوڊ 17 ۾ اسين ويبوگي ۽ راڊي بابت پڙهون ٿا â sik þau trûðu، ”انهن پاڻ تي ڀروسو ڪيو.“[31]

ارنسٽ هيمنگوي مشهور طور همت جي وصف ”دٻاءَ هيٺ وقار“ طور ڪئي.[32]

ونسٽن چرچل چيو: ”همٿ کي صحيح طور انساني خوبين مان پهرين خوبي سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها اها خوبي آهي، جيڪا ٻين سڀني خوبين جي ضمانت ڏئي ٿي.“[33]

مايا اينجلو موجب، ”همٿ نيڪين مان سڀ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته همت کان سواءِ توهان ڪنهن به ٻي نيڪيءَ تي لڳاتار عمل نٿا ڪري سگهو. توهان ڪنهن نيڪيءَ تي ڪڏهن ڪڏهن عمل ڪري سگهو ٿا، پر همٿ کان سواءِ ڪنهن به شيءِ تي لڳاتار عمل نٿا ڪري سگهو.“[34] ۽ سي. ايس. ليوس لکيو ته ”همٿ رڳو نيڪين مان هڪ نيڪي ناهي، پر آزمائش جي گهڙيءَ ۾ هر نيڪيءَ جي صورت آهي، جنهن جو مطلب حقيقت جي سڀ کان اوچي گهڙي آهي.“[35]

نيڪي ۽ بديءَ کان اڳتي ۾ فريڊرڪ نٽشي آقا–غلام اخلاقيات کي بيان ڪري ٿو، جنهن ۾ هڪ اشراف ماڻهو پاڻ کي ”قدرن جو تعين ڪندڙ“ سمجهي ٿو؛ اهڙو شخص، جنهن کي منظوريءَ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر پاڻ فيصلو ڪندو آهي. اڳتي هلي، ساڳئي متن ۾، هو انسان جون چار نيڪيون همٿ، بصيرت، همدردي ۽ اڪيلائي قرار ڏئي ٿو، ۽ همٿ جي اهميت تي زور ڏيندي چوي ٿو: ”اسان جي زندگيءَ جا عظيم دور اهي موقعا آهن، جڏهن اسين پنهنجين بُرين خوبين کي پنهنجين بهترين خوبين جا نوان نالا ڏيڻ جي همت حاصل ڪريون ٿا.“[36]

سوئس نفسياتدان اينڊرياس ڊڪ موجب، همت هيٺين جزن تي مشتمل آهي:[37]

  1. پاڻ کي خطري، جوکم يا نفرت جو نشانو بڻائڻ، يا سلامتي يا آسائش کي قربان ڪرڻ، جنهن جي نتيجي ۾ موت، جسماني نقصان، سماجي مذمت يا جذباتي محرومي ٿي سگهي ٿي؛
  2. ڪنهن ڏنل گهڙيءَ ۾ صحيح ۽ غلط بابت حڪمت ۽ ڏاهپ جي ڄاڻ؛
  3. خوشگوار ۽ بامقصد نتيجي جي اميد ۽ اعتماد؛
  4. آزاد ارادو؛
  5. محبت تي ٻڌل محرڪ.

همٿ بابت اڻ سڌا نظريا

[سنواريو]

جيڪي محقق همت جي تصور ۽ جذبي جو اڀياس ڪرڻ چاهين ٿا، تن کي لاڳيتو هڪ خاص مسئلو درپيش رهيو آهي. جيتوڻيڪ ”همٿ جون ڪيتريون ئي وصفون“ موجود آهن،[38] پر اهي ”همت جي اهڙي عملي وصف مقرر ڪرڻ کان قاصر آهن، جنهن جي بنياد تي مضبوط واضح نظريا جوڙي سگهجن“.[39] ريٽ ۽ ٻين جو چوڻ آهي ته عملي وصف جي کوٽ سبب همت بابت تحقيق جي اڳڀرائي محدود آهي.[39] تنهنڪري هنن ”همت جي هڪ گڏيل جوڙجڪ“ ڳولڻ لاءِ اڀياس ڪيا.[39] اڻ سڌن نظرين بابت سندن تحقيق جو مقصد ”همٿ جي تصور بابت ماڻهن جي سوچ جي صورت ۽ مواد“ معلوم ڪرڻ هو.[40] ڪيترن ئي محققن اڻ سڌن نظرين بابت اڀياس ڪرڻ لاءِ اهڙا سوالناما تيار ڪيا، جن ۾ اهو سوال پڇيو ويندو هو ته ”همٿ ڇا آهي؟“[40] ان کانسواءِ، "[وضاحت گهربل]همٿ جي ماپ لاءِ پيمانو تيار ڪرڻ خاطر، نفسيات جي شعبي جا ڏهه ماهر گڏ ٿيا ته جيئن همٿ جي وصف مقرر ڪري سگهن.[41] هنن ان جي وصف هن ريت ڪئي:

هڪ بامقصد (اعليٰ، سٺي يا عملي) مقصد لاءِ عمل ڪرڻ جي صلاحيت، ان خوف جي تجربي باوجود جيڪو اهڙي محسوس ڪيل خطري سان لاڳاپيل هجي، جيڪو دستياب وسيلن کان وڌيڪ هجي[41][42]

ان کانسواءِ، ڇاڪاڻ تهسانچو:Non sequitur همٿ هڪ "[وضاحت گهربل]گهڻ پاسائون تصور آهي، تنهنڪري ان کي ”ڪنهن خاصيت، لاڙي يا ڪردار جي خوبيءَ جي ڀيٽ ۾ مخصوص ٻاهرين حالتن يا صورتحال ڏانهن هڪ غيرمعمولي ردعمل طور وڌيڪ چڱيءَ ريت سمجهي سگهجي ٿو“.[40] ان جو مطلب اهو آهي ته همت کي ڪردار جي نمائش[وضاحت گهربل] يا ڪنهن خاصيت بدران خوف جي ردعمل طور سمجهيو وڃي ٿو.[40]

پنهنجي تحقيق مان هنن ”همٿ بابت ماڻهن جي تصور جا چار ضروري جزا“ معلوم ڪيا.[43] اهي هي آهن:

  1. ”ارادو/سوچي سمجهي فيصلو ڪرڻ“[43]
  2. ”ذاتي خوف“[43]
  3. ”اعليٰ/سٺو عمل“[43]
  4. ”۽ ذاتي خطرو“[43]

انهن چئن جزن جي بنياد تي هنن همٿ جي وصف هن ريت ڪئي:

هڪ ارادي ۽ ڄاڻي واڻي ڪيل عمل، جيڪو غور ويچار کان پوءِ سرانجام ڏنو وڃي، جنهن ۾ عمل ڪندڙ لاءِ حقيقي ۽ نمايان خطرو شامل هجي، ۽ جنهن جو بنيادي محرڪ ڪنهن اعليٰ ڀلائي يا لائق مقصد کي حاصل ڪرڻ هجي، ڀلي ان وقت خوف جو جذبو به موجود هجي.[43]

همت بابت اڻ سڌن نظرين جي بحث کي اڳتي وڌائيندي، محققن چيو ته مستقبل جي تحقيق ۾ همٿ ۽ خوف جي تصور جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو، خاص طور اهو ته ماڻهو خوف کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا، ان تي ڪيئن غالب اچن ٿا ۽ عمل ڪن ٿا، يا خوف جي موجودگيءَ باوجود ڪيئن عمل ڪن ٿا.[44]

”طبي همٿ“

[سنواريو]

”طبي همٿ“ جو اصطلاح 2000ع واري ڏهاڪي ۾ جديد طب جي حوالي سان سامهون آيو،[45] ۽ گهڻو ڪري ڏورانهن يا محدود وسيلن وارن علائقن ۾ طبي عملي جي حوالي سان استعمال ٿيو. ان کي اهڙي صورتحال ۾ ضروري طبي سارسنڀال فراهم ڪرڻ لاءِ ڪنهن طبيب پاران پنهنجي معمولي عملي دائري يا لاڳاپيل طبي هدايتن کان ٻاهر وڃي طب جي عملي طور بيان ڪيو ويو آهي، جتي ٻيو ڪو متبادل موجود نه هجي.[46] ان تي خاص طور ٻهراڙيءَ جي عام طبي ماهرن،[47] پيراميڊڪ عملي،[46] عام طبيبن،[48] ۽ ٻهراڙيءَ جي طب جي حوالي سان بحث ڪيو ويو آهي.[49] ان جي مخالف تصور کي ”طبي بي پرواهي“ چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪنهن طبي عملي پاران پنهنجي قابليت جي حد کان ٻاهر وڃي ڪيل عمل غير پيشوراڻي رويي جو سبب بڻجي ٿو ۽ مريضن کي خطري يا نقصان ۾ وجهي ٿو.[46]

سماج ۽ علامت نگاري

[سنواريو]

همٿ سان اڪثر لاڳاپيل هڪ علامت شينهن آهي.[50]

حوصلو ۽ ثابت قدمي

[سنواريو]

حوصلو ۽ ثابت قدمي ۽ همٿ ۾ فرق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حوصلو ۽ ثابت قدمي اها ذهني يا جذباتي سگهه آهي، جيڪا ڏکيائين کي منهن ڏيڻ وقت همٿ سان ڪم ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿي.[51] پريسبيٽيرين ديني عالم وليم سوان پلومر موجب، ”ٻوليءَ جي سخت درست استعمال ۾، همٿ ۽ حوصلي ۽ ثابت قدميءَ ۾ پڻ فرق آهي. همٿ خطري کي منهن ڏئي ٿي ۽ ان جي مزاحمت ڪري ٿي؛ حوصلو ۽ ثابت قدمي سور سهي ٿي.... همٿ عمل لاءِ آهي؛ حوصلو ۽ ثابت قدمي سهڻ لاءِ. ان معنيٰ ۾، حوصلو ۽ ثابت قدمي مستقل مزاجي ۽ صبر سان سهڻ کان گهڻو مختلف ناهي.“[52]

ٿامس اڪويناس چوي ٿو تہ بنيادي فضيلتن ۾ حوصلو ۽ ثابت قدمي، دانائي ۽ انصاف کان پوءِ ٽئين درجي تي اچي ٿي.[2] هو حوصلي ۽ ثابت قدميءَ کي بي خوفيءَ کان الڳ ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ بي خوفي گهٽ دورانديشيءَ واري بيباڪي سبب آسانيءَ سان بي پرواهيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن جا تباهه ڪندڙ نتيجا نڪري سگهن ٿا.[53] ڪيٿولڪ ازم ۽ اينگليڪن ازم ٻنهي ۾، حوصلو ۽ ثابت قدمي پاڪ روح جي ستن سوغاتن مان پڻ هڪ آهي.

ايوارڊ

[سنواريو]

ڪيترائي ايوارڊ همٿ ڀرين عملن جي مڃتا ڏيڻ جي دعويٰ ڪن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن:

  • وڪٽوريا ڪراس (VC) سڀ کان وڏو فوجي ايوارڊ آهي، جيڪو برطانوي هٿياربند فوجن ۽ ٻين دولت مشترڪه ملڪن جي هٿياربند فوجن جي اهلڪارن کي ”دشمن جي سامهون“ بهادري ڏيکارڻ تي ملي سگهي ٿو؛ ان جو شهري برابر جارج ڪراس آهي. مجموعي طور 1,356 ماڻهن کي وڪٽوريا ڪراس ڏنا ويا آهن، جن مان 13 ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڏنا ويا آهن.[54]
  • ميڊل آف آنر آمريڪي حڪومت پاران ڏنو ويندڙ سڀ کان وڏو فوجي اعزاز آهي. اهو آمريڪا جي هٿياربند فوجن جي انهن اهلڪارن کي ڏنو وڃي ٿو، جيڪي آمريڪا جي دشمن خلاف ڪارروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ دوران ”پنهنجي جان جو خطرو کڻي، فرض جي تقاضا کان گهڻو اڳتي وڌي، نمايان دليري ۽ بيباڪيءَ سان پاڻ کي ممتاز ڪن“.
  • آمريڪا جي هٿياربند فوجن جي مختلف شاخن جا فوجي ڪراس – آرمي ڊسٽنگوشڊ سروس ڪراس، نيوي ڪراس، ايئر فورس ڪراس ۽ ڪوسٽ گارڊ ڪراس – انهن شاخن جي اهلڪارن کي ڏنا ويندڙ ٻئي نمبر جا سڀ کان وڏا فوجي اعزاز آهن، جيڪي هٿياربند دشمن فوج سان حقيقي ويڙهه ۾ انتهائي دليري ۽ جان جو خطرو کڻڻ تي ڏنا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ انهن جا نالا فوجي شاخن سان لاڳاپيل آهن، پر ڪنهن به شاخ جو ڪو به شخص جيڪڏهن پنهنجي شاخ کان سواءِ ٻي شاخ جي مدد ۾ اهڙو عمل ڪري، تہ ان شخص کي انهيءَ ٻي شاخ جو فوجي ڪراس ڏنو وڃي سگهي ٿو.
  • ڪارنيگي هيرو فنڊ – آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ شهري زندگيءَ دوران غيرمعمولي بهادريءَ جا ڪارناما سرانجام ڏيندڙ ماڻهن جي مڃتا لاءِ قائم ڪيو ويو هو، ۽ ٻين کي بچائڻ يا بچائڻ جي ڪوشش دوران معذور ٿيندڙ ماڻهن ۽ مارجي ويل ماڻهن جي ڪفالت هيٺ رهندڙن کي مالي مدد پڻ فراهم ڪري ٿو.
  • پروفائيل اِن ڪريج ايوارڊ هڪ نجي ايوارڊ آهي، جيڪو انهن ماڻهن کي ڏنو وڃي ٿو، جيڪي اهڙي نموني همٿ ڏيکارين ٿا، جهڙي همٿ جو جان ايف ڪينيڊي پنهنجي ڪتاب پروفائيلز اِن ڪريج ۾ ذڪر ڪيو آهي. اهو انهن ماڻهن کي ڏنو وڃي ٿو، جيڪي پنهنجي ضمير موجب عمل ڪندي، عوامي راءِ، ووٽرن جي دٻاءَ يا ٻين مقامي مفادن جي مخالفت ۾ قومي، رياستي يا مقامي مفاد جي وسيع تر تصور جي پيروي ڪندي پنهنجي ڪيريئر يا جان کي خطري ۾ وجهن ٿا؛ اهڙا ماڻهو اڪثر چونڊيل عهديدار هوندا آهن.
  • شهري همٿ انعام هڪ انساني حقن جو ايوارڊ آهي، جيڪو ”وڏي ذاتي خطري باوجود برائيءَ خلاف ثابت قدم مزاحمت – فوجي بهادريءَ بدران“ لاءِ ڏنو وڃي ٿو. اهو هر سال ٽرين فائونڊيشن جي ٽرسٽين پاران ڏنو وڃي ٿو ۽ مرڻ کان پوءِ پڻ ڏنو وڃي سگهي ٿو.
  • ڪريج ٽو ڪيئر ايوارڊ هڪ تختي آهي، جنهن تي ننڍڙا اُڀريل نقش چٽيل آهن، جيڪي نازين پاران لکين يهودين جي ظلم، جلاوطني ۽ قتل دوران بچاءُ ڪندڙن جي غيرمعمولي ڪارنامن جو پسمنظر ڏيکارين ٿا.
  • آئيون ايلن جونيئر پرائز فار سوشل ڪريج جارجيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پاران انهن ماڻهن کي ڏنو وڃي ٿو، جيڪي ائٽلانٽا جي اڳوڻي ميئر آئيون ايلن جونيئر جي ورثي کي برقرار رکن ٿا. ائٽلانٽا، جارجيا ۾ سندس عملن ۽ 1963ع جي شهري حقن واري بل جي قانونسازي جي حمايت ۾ ڪانگريس آڏو سندس شاهدي، 1960ع واري ڏهاڪي جي هنگامي شهري حقن جي تحريڪ دوران همٿ جو هڪ معيار قائم ڪيو.[55]
  • پرم وير چڪر هندستان جو سڀ کان وڏو فوجي ايوارڊ آهي، جيڪو دشمن جي موجودگيءَ ۾ سڀ کان وڏي درجي جي بهادري يا خود قرباني ڏيکاريندڙن کي ڏنو وڃي ٿو. اهو مرڻ کان پوءِ به ڏئي سگهجي ٿو، ۽ اڪثر ڏنو ويو آهي.[56]
  • ماريا ٿريسا جو فوجي آرڊر، جيڪو آسٽرو-هنگري سلطنت جو سڀ کان وڏو اعزاز هو، ”اهڙن ڪامياب فوجي عملن لاءِ ڏنو ويندو هو، جن جو ڪنهن مهم تي بنيادي اثر پيو هجي، جيڪي [ڪنهن آفيسر] پنهنجي شروعات تي ڪيا هجن، ۽ جن کي ڪو عزت وارو آفيسر بنا ڪنهن ملامت جي ڇڏي به سگهي ها“.
  • ايڊلسٽام انعام انساني حقن جي بچاءَ ۾ پنهنجن عقيدن تي ثابت قدم رهڻ لاءِ شاندار خدمتن ۽ غيرمعمولي همٿ تي ڏنو وڃي ٿو. اهو ايوارڊ انهن ماڻهن کي ڏنو وڃي ٿو، جن منجهيل حالتن ۾ انساني جانيون بچائڻ يا خطري هيٺ آيل ماڻهن جو دفاع ڪرڻ لاءِ عمل ڪرڻ جي صلاحيت ڏيکاري هجي.[57]

پڻ ڏسو

[سنواريو]
  1. ↑ Pianalto, Matthew (2012). "Moral Courage and Facing Others". Philosophical Studies 20 (2): 165–184. doi:10.1080/09672559.2012.668308.
  2. 1 2 Rickaby, John (1909). "Fortitude". The Catholic Encyclopedia. جلد 6. New York: Robert Appleton Company.
  3. ↑ Putman 2001.
  4. ↑ Putman 2001, pp. 464.
  5. ↑ Putman 2001, pp. 463.
  6. ↑ Putman 2001, pp. 466.
  7. 1 2 3 4 5 Putman 2001, pp. 465.
  8. 1 2 3 Putman 2001, pp. 467.
  9. ↑ "William Ian Miller "The Mystery of Courage" (review)". The American Historical Review. December 2001. doi:10.1086/ahr/106.5.1749. ISSN 1937-5239.
  10. 1 2 3 4 Walton 1986, pp. 56–58.
  11. ↑ Plato 1997, pp. 675–86.
  12. ↑ Plato 1997, pp. 1061–75.
  13. ↑ Plato 1997, pp. 2061–75.
  14. ↑ Aristotle (2002). "Nicomachean Ethics". ۾ Broadie, Sarah (مرتب). Aristotle, Translation, Introduction, and Commentary. Rowe, Christopher پاران ترجمو ڪيل. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. 1103b15-20, 1104a15-25, 1104b1-10, 1107a30-1107b5, 1108b15-35, 1109a5-15, 1115a5-1117b25, 1129b20-5, 1137a20-5, 144b5-10, 1167a20, 1177a30-b1.
  15. ↑ Zimmern, Alfred E (1911). The Greek Commonwealth: Politics and Economics in Fifth-Century Athens. Oxford: Clarendon Press. ص. 200.
  16. ↑ اهو قول پيريڪليس ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي: Thucydides. History of the Peloponnesian War. Zimmern, Alfred E. پاران ترجمو ڪيل. II.40.[15]
  17. ↑ Tierney, Brian; Painter, Sidney (1983). "The Christian Church". Western Europe in the Middle Ages, 300–1475 (4th ڇاپو). New York, N.Y.: Alfred A Knopf. ISBN 978-0-394-33060-0.
  18. ↑ Ambrose of Milan. De Officiis Ministrorum. I.35.176.
  19. ↑ باب 67 (سي. گينسن جو ترجمو)
  20. ↑ Toussi, Seyyed Khalil (2020-02-24), "Mullā Ṣadrā and the socio-political and cultural milieu", The Political Philosophy of Mullā Ṣadrā, Routledge, ص. 19–50, doi:10.4324/9781315751160-2, ISBN 978-1-315-75116-0, S2CID 214395786, 2023-06-21 تي حاصل ڪيل
  21. 1 2 Hobbes 1972, pp. 68–70.
  22. ↑ Hobbes 1972, pp. 17–18.
  23. ↑ Hobbes 1972, p. 290.
  24. ↑ Hobbes 1972, pp. 150–52.
  25. ↑ Hume 1751, p. 434.
  26. ↑ Hume 1751, p. 666.
  27. ↑ Hume 1751, p. 459.
  28. ↑ Hume 1751, p. 900.
  29. ↑ Tillich 1952, p. 89.
  30. ↑ Tillich 1952, pp. 152–183.
  31. ↑ Grimm, Jacob (1835). Deutsche Mythologie (Teutonic Mythology) (جرمن ۾) (1 ڇاپو). Dieterich: Göttingen.
  32. ↑ Carter, Richard (1999). "Celebrating Ernest Hemingway's Century". neh.gov. National Endowment for the Humanities. اصل نسخو مان 2013-09-30 تي محفوظ ڪيل. 2009-06-19 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Winston Churchill". Oxford Reference (انگريزي ۾). doi:10.1093/acref/9780191843730.001.0001/q-oro-ed5-00002969 (غير فعال 1 July 2025). 2025-02-23 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: DOI inactive as of جُولاءِ 2025 (ڳنڍڻو)
  34. ↑ Maya Angelou, Meeting Dr. Du Bois (audio interview by Krista Tippett, 2014)
  35. ↑ Lewis, C. S. (1942). The Screwtape Letters. letter XXIX.
  36. ↑ Nietzsche 1989, p. 65.
  37. ↑ Dick, Andreas (2010). Mut – Über sich hinauswachsen. Bern: Hans Huber Verlag. ISBN 978-3-456-84835-8.
  38. ↑ "Implicit theories of courage". ص. 81.
  39. 1 2 3 Rate et al. 2007, pp. 81.
  40. 1 2 3 4 Rate et al. 2007, pp. 83.
  41. 1 2 Rate et al. 2007, pp. 84.
  42. ↑ Woodard 2004, pp. 174.
  43. 1 2 3 4 5 6 Rate et al. 2007, pp. 95.
  44. ↑ Rate et al. 2007, pp. 96.
  45. ↑ Wootton J (2011). "President's message. Clinical courage.". Can J Rural Med 16 (2): 45–46. PMID 21453603.
  46. 1 2 3 Mallinson, Tom (2020). "Clinical courage". Journal of Paramedic Practice 12 (11): 429. doi:10.12968/jpar.2020.12.11.429. ISSN 1759-1376.
  47. ↑ Konkin, Jill; Grave, Laura; Cockburn, Ella; Couper, Ian; Stewart, Ruth Alison; Campbell, David; Walters, Lucie (2020). "Exploration of rural physicians' lived experience of practising outside their usual scope of practice to provide access to essential medical care (clinical courage): an international phenomenological study". BMJ Open 10 (8). doi:10.1136/bmjopen-2020-037705. ISSN 2044-6055. PMID 32847915.
  48. ↑ Walters, Lucie; Laurence, Caroline O.; Dollard, Joanne; Elliott, Taryn; Eley, Diann S. (2015). "Exploring resilience in rural GP registrars – implications for training". BMC Medical Education 15 (1): 110. doi:10.1186/s12909-015-0399-x. ISSN 1472-6920. PMID 26134975.
  49. ↑ Fox, Kevin; Corstorphine, Wendy; Frazer, Jenny; Johnstone, Anna; Miller, Alasdair; Shepherd, Neil; Cooper, Paul (2020). "Ten reasons why every junior doctor should spend time working in a remote and rural hospital". Future Healthcare Journal 7 (1): 12–14. doi:10.7861/fhj.2019-0050. ISSN 2514-6645. PMID 32104759.
  50. ↑ Miller 2000, pp. 101–102.
  51. ↑ "Fortitude". Merriam-Webster. 8 October 2025.
  52. ↑ Rama, Kim (31 October 2019). "Fortitude: The Courage of Staying". Austin Classical School.
  53. ↑ Titus, Craig Steven (2006). Resilience and the Virtue of Fortitude. CUA Press. ص. 179. ISBN 978-0-8132-1463-4.
  54. ↑ Smith, Melvin Charles (2008), "The Middle Parts of Fortune: Heroism in Evolution, 1915–1916", Awarded for Valour, London: Palgrave Macmillan UK, ص. 132–151, doi:10.1057/9780230583351_8, ISBN 978-1-349-36136-6
  55. ↑ "Bio | Ivan Allen Prize". Georgia Institute of Technology. 2018-08-20 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Miller, Malcolm (2001). Vir, Param. Oxford Music Online. Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.46314.
  57. ↑ "Private Prosecution Rights in Latin America by Country". Prosecutorial Accountability and Victims' Rights in Latin America: 197–206. 2018. doi:10.1017/9781108380034.011. ISBN 978-1-108-38003-4.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ھمٿ&oldid=391196" تان ورتل