سن، سنڌ

سن

سن
سن; سن
شهر / ٽائون ڪاميٽي
	سن سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام سن سن (پاڪستان)
	Coordinates: 26°02′N 68°08′E / 26.033°N 68.133°E
ملڪ	پاڪستان
صوبو	سنڌ
ڊويزن	حيدرآباد
ضلعو	ڄامشورو
تعلقو	مانجهند
آبادي (2023ع)
• ڪل	13,156
• ڪثافت	auto في چورس ڪلوميٽر
وقتي علائقو	UTC+5 (PST)

سن (انگريزي ٻولي: Sann) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڄامشوري ضلعي جي مانجهند تعلقي ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي. هي شهر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي، مانجهند ۽ آمري جي وچ واري علائقي ۾ آباد آهي ۽ انڊس هاءِ وي سان مقامي رابطا رستي ذريعي ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرسان سن ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهي، جيڪا ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي قائم آهي.^[2]

سن سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌي سياستدان، اديب ۽ فڪري اڳواڻ جي. ايم. سيد هتي پيدا ٿيو ۽ سندس مزار پڻ سن ۾ آهي. 20هين صديءَ دوران سن ڪيترين سياسي، مذهبي ۽ قومپرست سرگرمين جو مرڪز رهيو، جن مان 1920ع واري خلافت ڪانفرنس ۽ پوءِ جي. ايم. سيد سان لاڳاپيل سياسي گڏجاڻيون خاص اهميت رکن ٿيون.^[3]

2023ع جي پاڪستاني آدمشماري مطابق سن ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 13,156 هئي، جنهن ۾ 6,637 مرد ۽ 6,519 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 12,730 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.55 سيڪڙو رهي.^[1]

جاگرافي

سن سنڌو درياهه جي اولهندي يا ساڄي ڪناري واري ميداني پٽي تي واقع آهي، جڏهن⁠تہ شهر جي اولهه ۾ کيرٿر جبلن ۽ لاکي جبلن سان لاڳاپيل جابلو علائقا شروع ٿين ٿا. مينهن جي موسم ۾ ڀرپاسي جي ٽڪرين مان ايندڙ موسمي نيون ۽ وهڪرا سنڌو درياهه ڏانهن وهندا آهن.^[4]

غلام رباني آگري سن جو ذڪر ڪندي لکيو آهي تہ شهر درياهه جي ڪناري تي آباد آهي ۽ ان جي اولهه طرف کيرٿر جو جابلو سلسلو واقع آهي.^[5]

سن کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ رني ڪوٽ قلعو واقع آهي. قلعي جو اوڀر وارو اهم داخلي رستو سن دروازو سڏجي ٿو، جنهن جو نالو شهر سن سان نسبت رکي ٿو.^[6]

تاريخ

سن جي قدامت بابت مقامي تاريخي روايتون ان کي سنڌو درياهه جي پراڻن درياهي مرڪزن مان هڪ قرار ڏين ٿيون. درياهه جي ويجهڙائي سبب شهر ماضيءَ ۾ آمدرفت، واپار ۽ ڀرپاسي جي زرعي ۽ جابلو علائقن سان رابطي لاءِ اهم هنڌ رهيو.

جي. ايم. سيد طرفان 1928ع ۾ ڪيل هڪ تاريخي تقرير ۾ سن جي ماضي بابت اهو بيان ڪيو ويو ته شهر مغل ۽ پوءِ ڪلهوڙا-ٽالپر دور کان اڳ به علائقي ۾ سڃاتو ويندو هو. هن سن کي هڪ پراڻي درياهي واپاري مرڪز طور پڻ بيان ڪيو.^[7]

سن جي نالي جي اصليت بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي. ڪجهه مقامي روايتن ۾ ان کي قديم سيسم يا ساڳئي نالي واري ڪنهن آباديءَ سان ڳنڍيو ويو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ کي آثار قديمه يا معتبر تاريخي تحقيق سان قطعي طور ثابت نه ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري ان کي هڪ مفروضي طور ئي ڏسڻ گهرجي.^[7]

درياهي واپار

سن جو جغرافيائي هنڌ سنڌو درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو. جي. ايم. سيد جي بيان موجب برطانوي دور جي شروعات تائين سن سنڌ جي درياهي آمدرفت وارن مرڪزن مان هڪ هو. سامان ۽ مسافر سنڌو ذريعي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ جي شهرن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا، جڏهن⁠تہ ريلوي ۽ پڪا رستا ٺهڻ کان پوءِ درياهي واپار جي اهميت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.^[7]

قليچ بيگ روڊ ۽ باب قليچ

جنوري 1928ع ۾ سنڌي عالم ۽ اديب مرزا قليچ بيگ جي علمي خدمتن جي اعتراف ۾ سن ۾ باب قليچ تعمير ڪيو ويو. ان جي افتتاحي تقريب جي صدارت حڪيم فتح محمد سيوهاڻي ڪئي. تقريب دوران جي. ايم. سيد سن جي تاريخ، واپار ۽ علائقي ۾ آمدرفت جي مسئلن بابت تفصيلي تقرير ڪئي.^[7]

سن ريلوي اسٽيشن ۽ شهر جي وچ واري رستي ۾ واري ۽ اڻپڪي زمين سبب آمدرفت ڏکي هئي. تعلقي لوڪل بورڊ طرفان ان رستي کي پڪو ڪرڻ جو منصوبو منظور ڪيو ويو ۽ ان کي قليچ بيگ روڊ جو نالو ڏنو ويو. تاريخي بيان مطابق رستي تي لڳ ڀڳ 13,235 رپيا خرچ آيو ۽ تعمير جي نگراني ڪوٽڙي ڊويزن سان لاڳاپيل عملدارن ڪئي.^[7]

خلافت تحريڪ

سن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ خلافت تحريڪ جو پڻ هڪ اهم مقامي مرڪز بڻيو. جي. ايم. سيد 17 مارچ 1920ع تي، جڏهن هو اڃا نوجوان هو، سن ۾ هڪ خلافت ڪانفرنس منعقد ڪرائي. اها سندس شروعاتي سياسي سرگرمين مان اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.^[3]

ڪانفرنس ۾ سنڌ جي ڪيترن سياسي ۽ مذهبي اڳواڻن شرڪت ڪئي. معاصر ۽ بعد جي بيانن مطابق حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ ٻين اڳواڻن پڻ ان تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو.^[8]

ڪانفرنس کان ڪجهه ڏينهن پوءِ سن ۾ خلافت تحريڪ سان يڪجهتيءَ طور هڙتال پڻ ڪئي وئي. ان دور جي انهن سرگرمين سبب ننڍڙو شهر سن سنڌ جي نوآبادياتي دور واري سياسي تاريخ ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو.^[3]

جي. ايم. سيد

جي. ايم. سيد 17 جنوري 1904ع تي سن ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي سياسي سفر جي شروعات نوجوانيءَ ۾ خلافت تحريڪ سان ڪئي ۽ اڳتي هلي سنڌ جي صوبائي سياست، پاڪستان تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي قومپرستي جي اهم شخصيت بڻيو.^[9]

سن سندس سياسي ۽ فڪري سرگرمين جو مستقل مرڪز رهيو. سندس وفات کان پوءِ سندس مزار شهر ۾ قائم ٿي ۽ هر سال سندس سالگرهه ۽ ورسيءَ جي موقعي تي مختلف سياسي ۽ ثقافتي تنظيمون اتي گڏجاڻيون منعقد ڪنديون آهن.^[10]

رني ڪوٽ سان لاڳاپو

سن رني ڪوٽ قلعي تائين پهچڻ لاءِ اهم دروازي واري شهر طور سڃاتو وڃي ٿو. رني ڪوٽ سن کان تقريباً 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي.^[11]

قلعي جي اوڀر واري دروازي کي سن گيٽ سڏيو وڃي ٿو. رني ڪوٽ جي تعمير جي اصل زماني ۽ باني بابت مختلف رايا موجود آهن، جڏهن⁠تہ موجوده اڏاوت جا ڪيترائي حصا ٽالپر دور ۾ مرمت يا ٻيهر تعمير ڪيا ويا هئا. رني ڪوٽ 1993ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.

آمدرفت

سن انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي، جيڪو شهر کي سيوهڻ، مانجهند، ڄامشورو ۽ ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿو. شهر کان مکيه شاهراهه تائين مقامي رابطا رستو موجود آهي.

سن ريلوي اسٽيشن پاڪستان ريلوي جي ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ تاريخي طور شهر جي مسافرن ۽ واپار لاءِ اهم رهي آهي.

مردم نگاري

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع آدمشماري موجب سن ٽائون ڪاميٽي ۾ 13,156 ماڻهو رهندا هئا. 2017ع ۾ اها آبادي 12,730 هئي.^[1]

**سن جي آبادي**
آدمشماري	آبادي	واڌ	ذريعو
2017ع	12,730	—	پاڪستان شماريات بيورو^[1]
2023ع	13,156	3.35٪	پاڪستان شماريات بيورو^[1]
2017–2023 سراسري سالياني واڌ		0.55٪

ثقافتي ۽ سياسي اهميت

سن جي موجوده سڃاڻپ وڏي حد تائين جي. ايم. سيد سان لاڳاپيل سياسي ۽ فڪري ورثي سان ڳنڍيل آهي. سندس مزار ۽ رهائشگاهه سنڌي قومپرست ۽ سياسي ڪارڪنن لاءِ هڪ علامتي مقام بڻيل آهن. مختلف سياسي پارٽيون ۽ قومپرست تنظيمون سندس جنم ڏينهن تي سن ۾ جلسا ۽ گڏجاڻيون منعقد ڪنديون رهيون آهن.^[12]

ويجها تاريخي ماڳ

سن جي ڀرپاسي ۾ سنڌ جي مختلف دورن سان لاڳاپيل اهم تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. انهن ۾ رني ڪوٽ قلعو، آمري جا قبل از تاريخ آثار، لڪي جا جابلو ۽ مذهبي ماڳ ۽ سنڌو درياهه جي قديم آبادين جا نشان شامل آهن.

پڻ ڏسو

حوالا

1 2 3 4 "Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023" (PDF). پاڪستان شماريات بيورو. 2023. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Pakistan Railway Stations". Indian Railways Fan Club. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "Chronological Biography". G. M. Syed. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Sann, Sindh". 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ غلام رباني آگرو (2012). ماڻهو شهر ڀنڀور جا. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ.
↑ Khushik, Qurban Ali (1 January 2018). "Ranikot Fort crumbling because of official neglect". ڊان. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 "سن بابت جي. ايم. سيد جي تقرير". مهراڻ. سنڌي ادبي بورڊ. 2003. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "G. M. Syed and the history of Sindh". 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Life and Times". G. M. Syed. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "SUP demands provision of Sindh's due rights, halt to influx of 'outsiders'". ڊان. 18 January 2020. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Restoration of Ranikot Fort bears fruit". دي ايڪسپريس ٽربيون. 28 June 2017. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "SUP demands provision of Sindh's due rights, halt to influx of 'outsiders'". ڊان. 18 January 2020. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

سانچو:ڄامشورو ضلعو

[Census2023-1] 1 2 3 4 "Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023" (PDF). پاڪستان شماريات بيورو. 2023. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[2] "Pakistan Railway Stations". Indian Railways Fan Club. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[GMSyed-3] 1 2 3 "Chronological Biography". G. M. Syed. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[4] "Sann, Sindh". 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[Agro-5] غلام رباني آگرو (2012). ماڻهو شهر ڀنڀور جا. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ.

[6] Khushik, Qurban Ali (1 January 2018). "Ranikot Fort crumbling because of official neglect". ڊان. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[Mehran2003-7] 1 2 3 4 5 "سن بابت جي. ايم. سيد جي تقرير". مهراڻ. سنڌي ادبي بورڊ. 2003. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[8] "G. M. Syed and the history of Sindh". 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[9] "Life and Times". G. M. Syed. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[10] "SUP demands provision of Sindh's due rights, halt to influx of 'outsiders'". ڊان. 18 January 2020. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[11] "Restoration of Ranikot Fort bears fruit". دي ايڪسپريس ٽربيون. 28 June 2017. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[12] "SUP demands provision of Sindh's due rights, halt to influx of 'outsiders'". ڊان. 18 January 2020. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]