مواد ڏانھن هلو

سمودرگپت

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
سمودرگپت
مهاراجاڏھراج
چڪرورتي
سمراٽ
سمودراگپتا جو سڪو، جنهن تي گروڙ جو ستون، گپت سلطنت جو نشان، ڏيکاريل آهي۔ نالو سا-مو-درا گپت دور جي شروعاتي براهمي لِپي ۾ شهنشاهه جي کاٻي ٻانهن هيٺ عمودي صورت ۾ لکيل آهي۔[1]
گپت شهنشاهه
لڳ ڀڳ 335–375
پيشروچندرگپت اول، ممڪن آهي ڪاچا
جانشينچندرگپت دوم، يا ممڪن آهي رامگپت
جيون ساٿيدتا ديوي
نسلچندرگپت دوم، ۽ ممڪن آهي رامگپت
گهراڻوگپت خاندان
پيءُچندرگپت اول
ماءُڪمارا ديوي
جنم318[حوالو گهربل]
گپت سلطنت
لاڏاڻو0 ڊسمبر 375 (عمر 57 سال)
گپت سلطنت
مذھبهندو ڌرم فوجي زندگي
وابستگيگپت سلطنت
نوڪري/شاخگپت فوج
عهدواعليٰ سپاهه سالار
جنگيون/سورهيه
فهرست ڏسو

  • سمودراگپتا جون جنگيون

      • اتر مهمون
        • آرياورته جي فتح
        • ناگا حڪمرانن جي شڪست
        • ارجُنايانن جي شڪست
        • ونگ جي شڪست
      • اولهه ۽ وچولي مهمون
      • ڏکڻ مهمون
        • ڪانچي جو گهيرو
        • ڪدامبن جي ماتحت سازي
        • ڪلنگ جي ماتحت سازي
      • اوڀر مهمون
        • ڪامروپ، ديواڪا ۽ نيپال جي ماتحت سازي
      • اتر اولهه مهمون
        • گنڌرا جي ماتحت سازي
        • ڪوشان-ساساني حڪمرانن جي ماتحت سازي
ڪتبو:

مهاراجاڏھراج شري سمودراگپتا
"بادشاهن جو وڏو بادشاه، مالڪ سمودراگپتا"
گپت لِپي ۾، الله آباد ستون تي موجود سمودراگپتا جي ڪتبي مان۔[2]

سانچو:گپت سلطنت

سمودر گپت يا سمودراگپتا (گپت لِپي: سا-مو-درا-گُپتا؛ 318[حوالو گهربل]–375) قديم ڀارت جي گپت سلطنت جو ٻيو شهنشاهه هو۔ هو چندرگپت اول ۽ لڇوي شهزادي ڪمارا ديوي جو پٽ هو۔ هن پنهنجي پيءُ کان ورثي ۾ ملي سلطنت کي فوجي مهمن وسيلي هڪ وسيع سلطنت ۾ تبديل ڪيو۔

الله آباد ستون جي ڪتبي ۾، جيڪو سندس درٻاري شاعر هري سينا طرفان ترتيب ڏنل هڪ پراشستي آهي، سندس وسيع فوجي فتحن جو ذڪر ٿيل آهي۔ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن اتر ڀارت جي ڪيترن ئي راجن کي شڪست ڏئي سندن علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا۔ هن ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري سان گڏ مهم هلائي ۽ ڏکڻ ۾ ڪانچي پورم تائين پهتو، جيڪو پالوا خاندان جي قبضي هيٺ هو۔ ان کان علاوه هن ڪيترين سرحدي رياستن ۽ قبائلي جمهوريتن کي به ماتحت بڻايو۔ سندس اقتدار جي عروج تي، سندس سڌي حڪمراني واري سلطنت اولهه ۾ راوي دريا (موجوده پنجاب) کان اوڀر ۾ برهمپترا دريا (موجوده آسام) تائين پکڙيل هئي، ۽ اتر ۾ هماليه جي دامن کان ڏکڻ اولهه ۾ وچولي ڀارت تائين ڦهليل هئي؛ ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري جا ڪيترائي حڪمران به سندس خراجگذار هئا۔ ڪتبي ۾ اهو به لکيل آهي ته ڪيترن پاڙيسري حڪمرانن کيس راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن مان سندن دوستانه لاڳاپن ڏانهن اشارو ملي ٿو۔ هن پنهنجي سامراجي حاڪميت ثابت ڪرڻ لاءِ اشوميڌ يگ ادا ڪيو ۽ جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌائين۔ سندس سون جا سڪا ۽ ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو هڪ ماہر شاعر پڻ هو ۽ موسيقيءَ جا ساز، جهڙوڪ وينا، به وڄائيندو هو۔ سندس توسيع پسند پاليسي کي سندس پٽ ۽ جانشين چندرگپت دوم جاري رکيو۔

دور

[سنواريو]

جديد محقق سمودراگپتا جي حڪمراني جي شروعات کي مختلف طرح سان لڳ ڀڳ 319 عيسوي کان لڳ ڀڳ 350 عيسوي تائين مقرر ڪن ٿا۔[3]

گپت راجائن جا ڪتبا گپت سن ڪيلنڊر موجب تاريخ وار آهن، جنهن جي شروعاتي تاريخ عام طور لڳ ڀڳ 319 عيسوي مڃي وڃي ٿي۔ بهرحال، هن سن جي باني بابت اختلاف آهي، ۽ محقق ان جي قيام کي ڪڏهن چندرگپت اول ۽ ڪڏهن سمودراگپتا ڏانهن منسوب ڪن ٿا۔[4][5] ممڪن آهي ته چندرگپت اول ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي هجي، ڇاڪاڻ ته پرڀاگ (الله آباد) ستون واري ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پنهنجي پٽ کي، شايد وڏي عمر ۾ پهچڻ کان پوءِ، پنهنجو جانشين مقرر ڪيو۔ تنهن هوندي به سندس حڪمراني جي صحيح مدي بابت پڪ ناهي، ۽ انهيءَ ڪري سمودراگپتا جي حڪومت جي شروعات پڻ غير يقيني آهي۔[3]

جيڪڏهن سمودراگپتا کي گپت سن جو باني مڃيو وڃي، ته سندس تخت نشيني لڳ ڀڳ 319–320 عيسوي قرار ڏني وڃي ٿي۔[6] پر جيڪڏهن سندس پيءُ چندرگپت اول کي گپت سن جو باني سمجهيو وڃي، ته پوءِ سمودراگپتا جي تخت نشيني ڪنهن وڌيڪ پوئين تاريخ تي رکڻي پوندي۔ سمودراگپتا ميگهوَرنّا، جيڪو انورادهاپورا سلطنت جو راجا هو، جو همعصر هو، پر هن راجا جي حڪمراني جو دور پڻ غير يقيني آهي۔ روايتي حساب موجب، جيڪو سري لنڪا ۾ بدھ جي وفات لاءِ اختيار ڪيو ويو آهي، ميگهوَرنّا 304–332 عيسوي دوران حڪومت ڪئي؛ پر جديد محققن جهڙوڪ ولهم گيگر طرفان اختيار ڪيل ترميم ٿيل تاريخ موجب سندس دور 352–379 عيسوي آهي۔ پهرين تاريخ کي قبول ڪرڻ سان سمودراگپتا جي تخت نشيني لڳ ڀڳ 320 عيسوي تي ايندي، جڏهن ته ٻي تاريخ کي قبول ڪرڻ سان اها لڳ ڀڳ 350 عيسوي ڀرسان ٿيندي۔[5]

سمودراگپتا جي حڪومت جي پڄاڻي به غير يقيني آهي۔[5] سندس پوٽي پربهاوتي گپتا پنهنجي چاچي چندرگپت دوم جي دور ۾، لڳ ڀڳ 380 عيسوي ۾ شادي ڪئي (جيڪڏهن گپت سن جي شروعات 319 عيسوي مڃجي). تنهن ڪري سمودراگپتا جي حڪومت جي پڄاڻي ان سال کان اڳ رکڻي پوندي۔[7]

سمودراگپتا جي حڪومت جي مدي بابت مختلف اندازا هن ريت آهن:

تخت نشيني

[سنواريو]

سمودراگپتا گپت شهنشاهه چندرگپت اول ۽ راڻي ڪمارا ديوي جو پٽ هو، جيڪا لڇوي ڪُلن سان لاڳاپيل هئي۔[9] سندس جزوي طور محفوظ ايران واري پٿر جي ڪتبي ۾ بيان ٿيل آهي ته سندس پيءُ کيس سندس "ڀڳتي، نيڪ سيرت ۽ بهادري" جي بنياد تي جانشين چونڊيو۔ الله آباد ستون واري ڪتبي ۾ پڻ ذڪر آهي ته چندرگپت اول درٻاري ماڻهن جي سامهون کيس هڪ شريف انسان قرار ڏنو ۽ کيس "ڌرتيءَ جي حفاظت" لاءِ مقرر ڪيو۔ انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چندرگپت اول پوڙهائپ ۾ تخت ڇڏي پنهنجي پٽ کي ايندڙ شهنشاهه مقرر ڪيو۔[10] الله آباد ستون واري ڪتبي موجب، جڏهن چندرگپت اول کيس ايندڙ شهنشاهه مقرر ڪيو، تڏهن "برابر نسب" وارن ٻين ماڻهن جي چهري تي اداسي نظر آئي۔[11] هڪ راءِ موجب اهي ٻيا ماڻهو پاڙيسري راجا هئا، ۽ سمودراگپتا جي تخت نشيني بغير ڪنهن مخالفت جي ٿي۔[12] ٻي راءِ مطابق اهي ٻيا ماڻهو گپت شهزاده هئا، جن کي تخت تي دعويٰ هئي۔[11] جيڪڏهن چندرگپت اول جا واقعي ڪيترائي پٽ هئا، ته امڪان آهي ته سمودراگپتا جو لڇوي شهزادي جو پٽ هجڻ سندس حق ۾ ويو۔[13] هڪ گپت حڪمران جنهن جو نالو ڪاچا هو، سندس سڪن تي پاڻ کي "سڀني راجائن جو ناس ڪندڙ" سڏيو ويو آهي۔[14] اهي سڪا سمودراگپتا طرفان جاري ڪيل سڪن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا۔[15] هڪ راءِ موجب ڪاچا، سمودراگپتا جو اڳوڻو نالو هو، ۽ شهنشاهه پوءِ پنهنجي سلطنت کي سمنڊ تائين وڌائڻ کان پوءِ "سمودرا" (سمنڊ) نالي سان مشهور ٿيو۔[16] ٻي راءِ موجب ڪاچا هڪ الڳ راجا هو (شايد تخت جو حريف دعويدار[14][16]) جيڪو سمودراگپتا کان اڳ يا پوءِ حڪومت ڪندو رهيو۔[15]

فوجي مهمون ۽ علائقائي واڌ

[سنواريو]

سانچو:مکيه مضمون

سمودراگپتا جي دورِ حڪومت جي آخر ڀرسان، لڳ ڀڳ 375 عيسوي ۾ گپت سلطنت جي ممڪن حدون

گپت ڪتبا ظاهر ڪن ٿا ته سمودراگپتا هڪ غيرمعمولي فوجي ڪيريئر رکندڙ هو۔ سمودراگپتا جي ايران واري پٿر جي ڪتبي ۾ چيو ويو آهي ته هن "راجائن جي سڄي قبيلي" کي پنهنجي بالادستي هيٺ آندو، ۽ سندس دشمن خوابن ۾ به جڏهن سندس باري ۾ سوچيندا هئا ته دهشت ۾ اچي ويندا هئا۔[17] ڪتبي ۾ شڪست کاڌل ڪنهن به راجا جو نالو ڪونه ڏنو ويو (شايد انهيءَ ڪري جو ان جو بنيادي مقصد مندر ۾ وشنو جي مُورتي جي نصب ڪرڻ جو اندراج هو)، پر اهو اشارو ضرور ڏئي ٿو ته انهيءَ وقت تائين سمودراگپتا ڪيترن ئي راجائن کي تابعدار بڻائي چڪو هو۔[18] پوءِ واري الله آباد ستون واري ڪتبي ۾، جيڪو سمودراگپتا جي وزير ۽ فوجي عملدار هريشينا لکيو هو، کيس وسيع فتوحات جو مالڪ قرار ڏنو ويو آهي۔[19] هي ڪتبو سمودراگپتا جي فوجي فتوحات جو سڀ کان وڌيڪ تفصيلي بيان ڏئي ٿو، ۽ انهن کي گهڻو ڪري جاگرافيائي ۽ ڪجهه حد تائين زماني ترتيب سان فهرست ڪري ٿو۔[20] ان موجب سمودراگپتا سؤ جنگيون وڙهيو، سؤ زخم رسيس جيڪي فخر جي نشانن جهڙا هئا، ۽ پراڪرَمَ (بهادر) جو لقب حاصل ڪيائين۔[21] چندرگپت دوم جي مٿرا واري پٿر جي ڪتبي ۾ سمودراگپتا کي "سڀني راجائن جو ناس ڪندڙ"، اهڙو شخص جنهن جو ڪو به همسر طاقتور دشمن نه هو، ۽ اهڙو حڪمران جنهن جي "شهرت کي چارن سمنڊن جي پاڻيءَ چکي ورتو" قرار ڏنو ويو آهي۔[18]

جديد محقق سمودراگپتا جي وسيع فوجي مهمن جي پويان ممڪن محرڪن بابت مختلف راءِ رکن ٿا۔ الله آباد ستون وارو ڪتبو ڏيکاري ٿو ته سمودراگپتا جو مقصد ڌرتيءَ جي وحدت (ڌرڻي-بندھ) هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو چڪرورتي (عالمگير حڪمران) بڻجڻ جو خواهشمند ٿي سگهي ٿو۔[21] هن جن ناگن کي شڪست ڏني، انهن پاران ڪيل اشوميڌہ پڻ سندس سوچ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿي۔ سندس ڏکڻ مهم شايد هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وچ ۾ واپار تي ڪنٽرول جهڙن اقتصادي سببن سان لاڳاپيل هئي۔[22]

شروعاتي فتوحات

[سنواريو]

الله آباد ستون واري ڪتبي جي شروعاتي حصي ۾ چيو ويو آهي ته سمودراگپتا اڇيوت، ناگسينا، ۽ هڪ اهڙي حڪمران کي "پاڙان اکڙي ڇڏيو" جنهن جو نالو ڪتبي جي ٽٽل حصي سبب گم آهي۔ ٽئين نالي جي پڇاڙي "-گا" سان ٿئي ٿي، ۽ عام طور ان کي گنپتي-ناگہ طور بحال ڪيو ويندو آهي،[13] ڇاڪاڻ⁠تہ اڇيوت-نندِن (شايد ساڳيو اڇيوت)، ناگسينا، ۽ گنپتي-ناگہ پوءِ ڪتبي جي پوئين حصي ۾ به وري ذڪر ٿيل آهن، اتي انهن کي آرياورته (اتر هندستان) جي انهن راجائن مان ڄاڻايو ويو آهي جن کي سمودراگپتا شڪست ڏني۔[23][24] انهن راجائن کي هاڻوڪي اولهه واري اتر پرديش جي حڪمرانن طور سڃاتو وڃي ٿو (هيٺ ڏسو).[22] ڪتبي موجب، جڏهن انهن حڪمرانن معافي گهري، ته سمودراگپتا کين وري بحال ڪيو۔[25] اها ڳالهه واضح ناهي ته انهن ٽن راجائن جا نالا ڪتبي ۾ پوءِ وري ڇو ورجايا ويا آهن۔ هڪ راءِ موجب اهي ٽي جاگيردار حڪمران هئا جن سمودراگپتا جي پيءُ جي وفات کان پوءِ بغاوت ڪئي؛ سمودراگپتا بغاوت چيڀاٽي کين معافي وٺڻ تي ٻيهر بحال ڪيو؛ ۽ پوءِ اهي حڪمران ٻيهر بغاوت ڪيائون، جنهن تي سمودراگپتا کين ٻيهر شڪست ڏني۔[25] ٻي امڪاني ڳالهه اها آهي ته ڪتبي جي ليکڪ کي آرياورته ۾ سمودراگپتا جي پوءِ وارين فتوحات بيان ڪندي اهي نالا ٻيهر لکڻ ضروري لڳو، ڇو⁠تہ اهي راجا انهيءَ علائقي سان لاڳاپيل هئا۔[26] سمودراگپتا ڪوٽا خاندان جي هڪ سردار کي گرفتار ڪرڻ لاءِ فوج رواني ڪئي، پر ان جي صحيح سڃاڻپ غير يقيني آهي۔ ڪوٽا شايد هاڻوڪي پنجاب جا حڪمران هئا، جتي "ڪوٽا" لکت وارا سڪا مليا آهن، جن تي شيو ۽ سندس ٻل جو نشان به آهي۔[25] ڪتبي موجب، گپت فوج ڪوٽا جي حڪمران کي گرفتار ڪيو، جڏهن ته سمودراگپتا پاڻ هڪ شهر پشپہ ۾ "کيڏندو" رهيو (يا پاڻ کي خوش ڪندو رهيو)۔[27] پشپ-پورہ نالو سمودراگپتا جي زماني ۾ پاٽلي پُتر لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيتوڻيڪ پوءِ واري دور ۾ اهو ڪنيڪُبج لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو۔[28] جديد محقق "کيڏندو" واري لفظ جي تشريح مختلف طرح سان ڪن ٿا: هڪ راءِ موجب هي حصو سمودراگپتا جي شهزادي واري دور جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔[13] ٻي تشريح موجب سمودراگپتا اهي مهمون هلائيندي فوج موڪلي، پاڻ گاديءَ واري شهر ۾ ئي رهيو۔[25] اهو به ممڪن آهي ته شاعر جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته اهي مهمون ننڍيون هيون ۽ بادشاهه جي سڌي محاذي شموليت جي ضرورت نه هئي۔[27]

ڏکڻ واريون فتوحات

[سنواريو]

الله آباد ستون واري ڪتبي موجب سمودراگپتا ڏکڻاپٿ (ڏکڻ علائقو) جي هيٺين راجائن کي گرفتار ڪيو (۽ پوءِ آزاد ڪيو):[19]

  1. ڪوسل جو مهندر
  2. مهاڪانتارا جو وياهگھر-راجا
  3. ڪُرالا جو منترراجا
  4. پشٽاپورہ جو مهندراگِري
  5. ڪوٽّورہ جو سوامي دت
  6. ايرنداپلّه جو دمنَ
  7. وشنوگوپ (ڪانچي)
  8. آوامُڪت جو نيلراجا
  9. وِينگي جو هستي ورمن
  10. پلاڪّہ جو اُگراسينا
  11. ديوراٺر جو ڪبيرَ
  12. ڪُسٿلاپورہ جو دھننجيہ

انهن مان ڪيترن راجائن جي صحيح سڃاڻپ بابت جديد محققن ۾ اختلاف آهي،[29] پر ايترو واضح آهي ته اهي راجا هندستان جي اوڀر سامونڊي پٽي تي واقع علائقن تي حڪومت ڪندا هئا۔[30] گهڻو امڪان آهي ته سمودراگپتا وچ هندستان جي ٻيلاڻي پٽي مان گذري، هاڻوڪي اوڊيشيہ ۾ اوڀر ساحل تائين پهتو، ۽ پوءِ بنگال جي نار جي سامونڊي ڪناري سان ڏکڻ طرف وڌيو۔[31]

سمودراگپتا جي الله آباد پٿر جي ٺلھ واري ڪتبي جو متن، برهمي رسم الخط ۾
سمودراگپتا جي الله آباد ڪتبي جو ترجمو

ڪتبي ۾ چيو ويو آهي ته سمودراگپتا پوءِ انهن راجائن کي آزاد ڪيو ۽ کين نوازيو (انُگره)۔ گهڻا جديد محقق سمجھين ٿا ته سمودراگپتا انهن حڪمرانن کي پنهنجي خراجگذار طور ٻيهر بحال ڪيو۔ ايم. جي. ايس. ناراينن انُگره لفظ جي ارٿ شاستر ۾ استعمال جي بنياد تي ٻي تشريح پيش ڪري ٿو: هن موجب سمودراگپتا انهن رياستن کي اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ "تحفظ ۽ مدد" ڏني۔[32] ڪجهه محققن، جهڙوڪ جي. دوبروئيل ۽ بي. وي. ڪرشناراؤ، جو خيال آهي ته سمودراگپتا رڳو ڪرشنا ندي تائين وڌيو، ۽ جڏهن ڏکڻ جا راجا هڪ مضبوط اتحاد ٺاهي سامهون آيا ته هو بغير جنگ وڙهڻ جي واپس موٽي آيو؛ انهن موجب "راجائن کي آزاد ڪرڻ" وارو دعويٰ درٻاري شاعر جي طرفان شهنشاهه جي ناڪاميءَ کي ڍڪڻ جي ڪوشش هئي۔[33] پر ڏکڻ جي راجائن پاران سمودراگپتا خلاف اهڙو اتحاد ٺهڻ جو ڪو ثبوت موجود ناهي۔ مؤرخ اشوِني اگروال لکي ٿو ته گرفتار راجا کي آزاد ڪرڻ قديم هندستان جي سياسي آدرشن سان هم آهنگ هو۔ مثال طور، ڪاؤٽليہ فتح ڪندڙن جا ٽي قسم بيان ڪري ٿو: (1) ڌرمي فتح ڪندڙ (ڌرما-وجئي) جيڪو شڪست کاڌل راجا کي فتح ڪندڙ جي بالادستي تسليم ڪرڻ عيوض بحال ڪري ٿو؛ (2) لالچي فتح ڪندڙ (لوڀه-وجئي) جيڪو شڪست کاڌل راجا جي ملڪيت کسي ٿو پر جان بچائي ٿو؛ ۽ (3) اسُري فتح ڪندڙ (اسُر-وجئي) جيڪو علائقو ڳنڍي راجا کي قتل ڪري ٿو۔[33] اهڙا سياسي آدرش گپت دور ۾ به موجود هئا، جيئن ڪاليداس جي رگھوونش ۾ بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته "ڌرمي فتحياب بادشاهه (رگھو) مهندر جي رب، جيڪو گرفتار ٿي آزاد ڪيو ويو، کان رڳو راڄ-شري کسي، پر سندس سلطنت نه"۔ تنهن ڪري امڪان آهي ته سمودراگپتا ڌرمي فتح ڪندڙ وانگر عمل ڪيو ۽ شڪست کاڌل راجائن کي پنهنجي جاگيردارن طور بحال ڪيو۔[34][32]

ڪوسل جو مهندر
هتي ڪوسل مان مراد ڏکڻ ڪوسل آهي، جنهن ۾ هاڻوڪي ڇتيسڳڙهه ۽ اوڊيشيه جا ڪجهه حصا شامل ٿين ٿا۔[29] هڪ راءِ موجب ڪوسل جو مهندر کي نالا گهراڻي جي مهندرا دتيہ نالي راجا سان سڃاتو وڃي ٿو۔[35]
مهاڪانتارا جو وياهگھر-راجا
مؤرخ ڪي. پي. جيا سوَال مهاڪانتارا (لفظي معنيٰ "وڏو ٻيلاڻو") کي هاڻوڪي بستَر–ڪنڪر واري علائقي (هاڻوڪي ڇتيسڳڙهه) سان سڃاڻي ٿو۔[29] ٻي راءِ موجب مهاڪانتارا، مهاوانا جي برابر آهي، جيڪو اوڊيشيہ جي هاڻوڪي جيپور ڀرسان ٻيلاڻي علائقي جو مترادف نالو آهي۔[36]
اڳين مؤرخن مهاڪانتارا کي وچ هندستان جو علائقو قرار ڏئي، وياهگھر-راجا کي واڪاٽڪ جاگيردار وياهگھر-ديو سان سڃاتو، جنهن جا ڪتبا نچنا ۾ مليا آهن؛ پر هاڻي هن سڃاڻپ کي غلط سمجھيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سمودراگپتا جي واڪاٽڪن سان جنگ ڪرڻ جو ڪو معلوم ثبوت ڪونهي۔[29]
ڪُرالا جو منترراجا
شرڀاپوريہ راجا نريندر جي راون ڪتبي ۾، جيڪو ڏکڻ ڪوسل علائقي ۾ حڪومت ڪندو هو، "منترراجا-ڀُڪتي" (منترراجا جو صوبو) نالي علائقي جو ذڪر آهي۔ تنهن ڪري ڪي مؤرخ، جهڙوڪ ڪي. ڊي. باجپئي، خيال ڪن ٿا ته منترراجا ڏکڻ ڪوسل ۾ حڪمران هو۔[37] مؤرخ اي. ايم. شاستري هن راءِ سان اختلاف ڪري ٿو، ۽ دليل ڏئي ٿو ته ڪوسل (يعني ڏکڻ ڪوسل) جو حڪمران الله آباد ستون واري ڪتبي ۾ الڳ ذڪر ٿيل آهي۔[38]
لورينز فرانتس ڪيئل هورن اندازو لڳايو ته ڪُرالا اهوئي ڪؤرالا (يا ڪُنالا) آهي جيڪو 7هين صديءَ جي راجا پُلاڪيشِن ٻيو جي آئيهول ڪتبي ۾ آيو آهي، ۽ ان کي هاڻوڪي آندھرا پرديش ۾ ڪوليرو ڍنڍ ڀرسان علائقو قرار ڏنو۔ ايڇ. سي. رائي چودھري هن سڃاڻپ سان اختلاف ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته اهو علائقو هستي ورمن جي وِينگي سلطنت جو حصو هو، جنهن جو الله آباد ستون واري ڪتبي ۾ الڳ ذڪر آهي۔[37]
ڪُرالا بابت ٻيا تجويز ڪيل تعارف هي آهن: اوڊيشيہ ۾ ڀنجناگر ڀرسان ڪولاڊا (اڳوڻو رسيلڪونڊا)؛[39] ۽ ڪُلولا، جيڪو 11هين صديءَ جي راجا راجيندر چولا جي مهندراگِري ڪتبي ۾ آيو آهي ۽ ان کي هاڻوڪي تلنگانا ۾ چيرلا سان سڃاتو ويو آهي۔[37]
پشٽاپورہ جو مهندراگِري
پشٽاپورہ هاڻوڪو پٿاپورم (آندھرا پرديش) آهي۔ سنسڪرت ۾ گِري جو مطلب ٽِڪڙو/پهاڙ آهي، تنهن ڪري جي. ايف. فليٽ خيال ڪيو ته "مهندراگِري" ڪنهن شخص جو نالو نٿو ٿي سگهي: هن چيو ته بيت (مهندراگِري-ڪؤٽتورڪ-سواميدت) ۾ "مهندر" نالي راجا جو ذڪر آهي ۽ "پهاڙ تي ڪوٽّورہ" نالي جاءِ، جنهن تي سوامي دت حڪمران هو۔ پر فليٽ جو ترجمو غلط آهي: بيت صاف طور پشٽاپورہ جي مهندراگِري ۽ ڪوٽّورہ جي سوامي دت کي ٻه جدا شخص طور ذڪر ڪري ٿو۔[40] جي. رامداس بيت جو مطلب اهو ڪڍيو ته سوامي دت پشٽاپورہ ۽ "مهندراگِري ڀرسان ڪوٽّورہ" جو حڪمران هو، جڏهن ته ڀاؤ داجي ان کي "پشٽاپورہ، مهندراگِري ۽ ڪوٽّورہ جو سوامي دت" ترجمو ڪيو؛ پر اهي ترجما به غلط آهن۔[41] بادشاهه جي نالي بابت شڪ درست ناهي: ڪيترن تاريخي رڪارڊن ۾ اهڙا نالا ملن ٿا جيڪي گِري يا ان جي مترادف ادرِي سان ختم ٿين ٿا۔[40][42]
ڪوٽّورہ جو سوامي دت
سوامي دت شايد انهن سردارن مان هو جن سمودراگپتا جي ڪالنگا علائقي مان گذرڻ جي مزاحمت ڪئي۔[43] ڪوٽّورہ کي هاڻوڪي ڪوٽّورو (يا ڪوٿور) سان سڃاتو ويو آهي، جيڪو سريڪاڪولم ضلعو (آندھرا پرديش) ۾ آهي (اوڊيشيہ جي پرالاڪهيمونڊي ڀرسان).[44] ٻيون تجويزون آندھرا پرديش ۾ ساڳين نالن وارن ٻين هنڌن ڏانهن به اشارو ڪن ٿيون۔[36]
ايرنداپلّه جو دمنَ
ايرنداپلّه بابت تجويز ڪيل تعارفن ۾ سرِيڪاڪولم ڀرسان ايرنڊاپالي، مکالِنگم ڀرسان هڪ شهر، وشاکاپٽنم ضلعي ۾ ينديپلي، ۽ اولهه گوڊاوري ضلعي ۾ اينڊيپلي شامل آهن۔[45]
وشنوگوپ (ڪانچي)
وشنوگوپ کي پلاوَ حڪمران طور ڪنچي پورم سان سڃاتو وڃي ٿو: سمودراگپتا جي چڙهائي شايد انهيءَ وقت ٿي جڏهن هو پنهنجي ڀائٽي اسڪند ورمن ٽئين لاءِ نائبي/سرپرستي جو ڪردار نڀائي رهيو هو۔[46]
آوامُڪت جو نيلراجا
آوامُڪت جي سڃاڻپ غير يقيني آهي۔[47] برهمانڊ پران ۾ "اوِمُڪت-ڪشيتر" نالي علائقي جو ذڪر آهي، جيڪو گؤتمي ندي (يعني گوڊاوري ندي) جي ڪناري تي واقع آهي؛ ممڪن آهي ته اهوئي علائقو سمودراگپتا جي ڪتبي واري آوامُڪت سان ملندو هجي۔[48] ڪجهه تاريخي متن "اوِمُڪت-ڪشيتر" نالو واراڻسي ڀرسان علائقي لاءِ به استعمال ڪن ٿا،[46] پر واراڻسي ڏکڻاپٿ ۾ واقع ناهي، تنهن ڪري اهو يقيناً ڪتبي واري آوامُڪت نه ٿي سگهي۔[47]
وِينگي جو هستي ورمن
هستي ورمن شالنڪايَنہ راجا هو، جيڪو وِينگي (هاڻوڪو پيڊاويگي) آندھرا پرديش ۾ حڪومت ڪندو هو۔[49]
پلاڪّہ جو اُگراسينا
جي. دوبروئيل پلاڪّہ کي ان هنڌ سان سڃاتو جيڪو ڪيترن پلاوَ ڪتبن ۾ پلاڪّادا نالي سان اچي ٿو؛ غالباً اهو پلاوَ وائيسرائيٽي جو مرڪز هو۔ مثال طور، يوو-مهاراجا (شهزادو) وشنوگوپ-ورمن جي اُروواپلي عطئي واري ڪتبي کي پلاڪّادا مان جاري ٿيل ٻڌايو وڃي ٿو۔[50]
جي. رامداس ان کي نيلور ضلعي ۾ اُديگِري ۽ وينڪٽگِري جي وچ ۾ واقع پڪّائي سان سڃاتو، ۽ خيال ڪيو ته اهوئي هنڌ آهي جيڪو 10هين صديءَ جي چولا راجا راجراجا اول جي ڪتبن ۾ پڪا-نادو، پنڪا-نادو يا پڪائي-نادو جي نالن سان اچي ٿو۔[50]
ديوراٺر جو ڪبيرَ
هڪ راءِ موجب ديوا-راٺر، هاڻوڪي اتر آندھرا پرديش جي تاريخي ڪالنگا علائقي ۾ واقع هو۔ وسِشٺ راجا اننت ورمن جو سرونگاوراپوڪوٽا ڪتبو، جيڪو هن علائقي جي پشٽاپورہ مان جاري ٿيو، پنهنجي ڏاڏي گوناورمن کي ديوا-راٺرادھپتي ("ديوا-راٺر جو مالڪ") سڏيندو آهي۔ 10هين صديءَ جي وِينگي چالڪيه راجا ڀيم اول جو ڪاسِمڪوٽا ڪتبو ڪالنگا ۾ ديوا-راٺر نالي وشيه (ضلعي) جو ذڪر ڪري ٿو۔ انهيءَ بنياد تي جي. دوبروئيل ديوراٺر کي آندھرا پرديش جي هاڻوڪي ييلامانچِلي تالوڪو ۾ واقع جڳهه قرار ڏنو۔[50] سمودراگپتا جي دور ۾ ڪالنگا علائقو غالباً ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهايل هو، جن ۾ ڪوٽّورہ، پشٽاپورہ ۽ ديوراٺر شامل ٿي سگهن ٿا۔[51]
ڪُسٿلاپورہ جو دھننجيہ
بي. وي. ڪرشناراؤ اندازو لڳايو ته سمودراگپتا جي ڪتبي وارو دھننجيہ شايد اهوئي دھننجيہ هجي جنهن کان ڌنياڪاٽڪ (هاڻوڪو ڌراني ڪوٽا، آندھرا پرديش) جي سردارن پنهنجو نسل هلڻ جو دعويٰ ڪيو۔ هن ڪُسٿلاپورہ کي هاڻوڪي ڪولانوپاڪا (يا ڪولليپاڪ) سان سڃاتو، جيڪو تلنگانا ۾ آليرو نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي۔[30] ٻي راءِ موجب ڪُسٿلاپورہ کي ڏکڻ ڪوسل ڀرسان ڪُشاستهلي نديءَ جي آس پاس واري پٽي سان سڃاتو وڃي ٿو۔[48]

اتر واريون فتوحات

[سنواريو]

الله آباد ستون واري ڪتبي موجب، سمودراگپتا اتر علائقي آرياورته جي هيٺين راجائن کي "زور سان پاڙان اکڙي ڇڏيو":[34]

  1. رودر ديو
  2. مَتِلا
  3. ناگ دت
  4. چندر ورمن
  5. گنپتي ناگہ
  6. ناگسينا
  7. اڇيوت-نندِن
  8. بالا ورمن

ڏکڻ جي راجائن جي ابتڙ، ڪتبو انهن راجائن جي حڪمراني هيٺ علائقن جو نالو نٿو ڏئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن جون رياستون گپت سلطنت ۾ ضم ڪيون ويون۔[52] ڪتبي ۾ اهو به چيو ويو آهي ته سمودراگپتا ڪجهه ٻين راجائن کي به شڪست ڏني، پر انهن جا نالا نه ڏنا ويا—شايد شاعر انهن کي غير اهم سمجھيو۔[34]

رودر ديو
رودر ديو شايد رودر نالي انهيءَ راجا سان ساڳيو هجي، جنهن جو سڪو ڪوشامبي مان مليو آهي۔[53] ٻي راءِ موجب رودر ديو کي اولهه ڪشترپ (شاڪا) راجا، اُجّين جي حڪمرانن مان—يا ته رودر دامَن ٻيون يا رودر سينا ٽيون—سان سڃاتو وڃي ٿو۔[54]
ڪجهه اڳين محققن، جهڙوڪ ڪي. اين. ڊڪشت ۽ ڪي. پي. جيا سوَال، رودر ديو کي واڪاٽڪ راجا رودر سينا پهريون سان سڃاتو۔ پر هي سڃاڻپ درست نه ٿي لڳي، ڇو⁠تہ سمودراگپتا جو ڪتبو رودر ديو کي صاف طور اتر علائقي (آرياورته) جو راجا ٻڌائي ٿو، جڏهن ته واڪاٽڪ ڏکڻ علائقي (ڏکڻاپٿ) ۾ حڪمران هئا۔ هن سڃاڻپ جي حق ۾ هڪ دليل اهو ڏنو ويو ته رودر سينا وٽ مهاراجا ("وڏو راجا") جو لقب هو، نه ته سمرات ("شهنشاهه")، جنهن مان سمودراگپتا جي ماتحت هجڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ پر ڪيترن خودمختيار واڪاٽڪ راجائن وٽ به مهاراجا جو لقب هو: رڳو پرورا سينا پهريون واجپيه يَجَڻ ڪرڻ کان پوءِ سمرات جو لقب اختيار ڪيو۔ رودر سينا جي نسل مان پرتھوي سينا ٻئي جي هڪ ڪتبي ۾ چيو ويو آهي ته واڪاٽڪ راڄ سؤ سالن کان خوشحال رهيو، جنهن مان لڳي ٿو ته رودر سينا جي دور ۾ واڪاٽڪ حڪمراني ۾ ڪا ٽٽ ڦٽ نه آئي۔[54]
مَتِلا
مَتِلا جي سڃاڻپ پڪ سان معلوم ناهي۔[55][53] اڳ ۾ مَتِلا کي مَتِلا (Mattila) سان سڃاتو ويو هو، جنهن جو ذڪر بلند شهر مان لڌل ٽيراڪوٽا مهر مان ملي ٿو۔[54] پر اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته اهو مَتِلا حڪمران هو؛ ۽ ڪتبا-پڙهندڙ جگن ناتھ اگروال لکت-شناسي (پيلئوگرافِي) جي بنياد تي انهي مهر کي ڇهين صديءَ جو قرار ڏنو آهي۔[56]
ناگ دت
ناگ دت بابت ڪنهن ٻي ڪتبي يا سڪن مان ڄاڻ نٿي ملي، پر سندس نالي سبب اها راءِ ڏني وئي آهي ته هو شايد ناگ شاخ جو حڪمران هجي۔[55] ڊي. سي. سرڪار جو خيال هو ته هو گپت وائيس راين جي هڪ خاندان جو اڳواڻ/اباڻي شخص هو، جن جا نالا -دت تي ختم ٿيندا هئا۔ تيج رام شرما اندازو ڪري ٿو ته هو ناگ حڪمران ٿي سگهي ٿو، جنهن جا جانشين پوءِ بنگال ۾ گپت بالادستي قبول ڪرڻ کان پوءِ گپت وائيس را طور موڪليا ويا۔[57]
چندر ورمن
سمودراگپتا جي ڪتبي وارو چندر ورمن، چندر ورمن سان سڃاتو ويو آهي، جيڪو پشڪرڻہ (هاڻوڪو پَکَنّا) جو حڪمران هو (هاڻوڪي اولهه بنگال).[55] پي. ايل. گپتا ۽ ڪي اڳين محقق هن کي هڪ ٻئي چندر ورمن سان سڃاڻين ٿا، جنهن جو ذڪر هاڻوڪي مدھيه پرديش جي مانڊسور مان لڌل ڪتبي ۾ آيو آهي۔[58][53] تيج رام شرما هن سڃاڻپ سان اختلاف ڪري ٿو: سندس دليل آهي ته الله آباد ستون وارو ڪتبو ٻڌائي ٿو ته سمودراگپتا آرياورته جي سڀني راجائن کي "ناس" ڪري سندن علائقا ضم ڪيا؛ پر مانڊسور واري چندر ورمن جو ڀاءُ نر ورمن 404 عيسوي ۾ جاگيردار طور حڪمران هئڻ جو ثبوت رکي ٿو۔[57]
گنپتي ناگہ
گنپتي ناگہ کي ناگ راجا طور سڃاتو وڃي ٿو۔ "گنپتي" لکت وارا ڪيترائي سڪا پدمآوتي، وديشا ۽ مٿرا مان مليا آهن۔ جيتوڻيڪ انهن سڪن تي "ناگہ" جو لاحقو لکيل ناهي، پر اهي ٻين ناگ راجائن (مثلاً اسڪنڌ ناگہ، بريھسپتي ناگہ، ديو ناگہ) جي سڪن سان مشابهه آهن۔ مٿرا مان گنپتي جا سڪا سئنڪن جي تعداد ۾ ملڻ سبب لڳي ٿو ته هو ناگ شاخ جو حڪمران هو، جنهن جو مرڪز مٿرا هو۔[55]
ناگسينا
ستين صديءَ جو متن هرش چرت ناگ راجا ناگسينا جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪو "پدمآوتي ۾ هلاڪ ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڳجهي رٿ هڪ سريڪا پکي ظاهر ڪري ڇڏي"۔ جيڪڏهن هي ذڪر ڪنهن تاريخي شخص بابت آهي ته لڳي ٿو ناگسينا پدمآوتي (هاڻوڪي مدھيه پرديش) ۾ مرڪز رکندڙ ناگ شاخ جو حڪمران هو۔[55]
اڇيوت-نندِن
اڇيوت-نندِن غالباً ساڳيو اڇيوت آهي جنهن جو ڪتبي ۾ اڳ ۾ ذڪر اچي چڪو آهي؛ ممڪن آهي اڳين بيتن ۾ وزن/بحر (متر) جي ضرورت سبب نالو مختصر ڪيو ويو هجي۔[53] ٻي راءِ موجب اڇيوت ۽ نندِن ٻه جدا راجا هئا۔[59]
اڇيوت کي هاڻوڪي اتر پرديش ۾ اَهِڇڇتر جو حڪمران ڄاڻايو ويو آهي، جتي سندس نالي سان منسوب سڪا مليا آهن۔[25] انهن سڪن تي "اڇيو" لکت آهي ۽ اهي ناگ حڪمرانن جي سڪن جهڙا آهن؛ تنهن ڪري راءِ ڏني وئي آهي ته سمودراگپتا پاران شڪست کاڌل اڇيوت-نندِن، اَهِڇڇتر ۾ مرڪز رکندڙ ناگ شاخ جو حڪمران هو۔[55]
بالا ورمن
وي. وي. مِراشي بالا-ورمن (يا بالا ورما) کي ڪوشامبي جي مگهه گهراڻي جو حڪمران قرار ڏنو۔[60] يو. اين. راءِ جو خيال آهي ته بالا-ورمن شايد موکري راجائن جو اڳواڻو/اباڻي شخص هو، جيڪي شروعات ۾ گپتن جا جاگيردار هئا ۽ جن جا نالا -ورمن تي ختم ٿيندا هئا۔[61] هڪ ٻي راءِ هن کي شاڪا حڪمران شريڌر-ورمن ( ايران ) جي جانشين سان سڃاڻي ٿي۔ سمودراگپتا شايد ايران واري گهراڻي کي ختم ڪيو، جيئن ايران مان سندس ڪتبي جي دريافت مان اشارو ملي ٿو۔[60]
ڪي. اين. ڊڪشت بالا ورمن کي ڪامروپ جي ورمن گهراڻي جي بالا ورمن سان سڃاتو، پر بالا ورمن سمودراگپتا جو همعصر نه هو۔[62] ان کان سواءِ، الله آباد ستون واري ڪتبي ۾ ڪامروپ کي پوءِ الڳ سرحدي بادشاهي طور ذڪر ڪيو ويو آهي۔[61]

ٻيلاڻي علائقي جون فتوحات

[سنواريو]

الله آباد ستون واري ڪتبي موجب، سمودراگپتا ٻيلاڻي علائقي (اَتاوِڪ) جي سڀني راجائن کي تابعدار بڻايو۔[63] هي ٻيلاڻو علائقو شايد وچ هندستان ۾ واقع هو: پَريوراجڪ گهراڻي جي ڪتبن ۾، جيڪي انهيءَ علائقي ۾ حڪمران هئا، چيو ويو آهي ته سندن اباڻي بادشاهي 18 ٻيلاڻي بادشاهين جي اندر واقع هئي۔[60]

سرحدي راجا ۽ قبيلا

[سنواريو]
پنجاب واري علائقي ۾ ٺهيل سڪو، جنهن تي "سمودرا" نالو ( سا-مُ-درا) لکيل آهي؛ هي انداز ديرين ڪوشان سلطنت جي سڪن جي طرز مان ورتل آهي، ۽ تمغہ سمودرا تمغہ پڻ ڏيکاريل آهي۔ هي غيرمعمولي سڪا آخري ڪوشان حڪمران ڪِپونَدہ جي زوال کان پوءِ ۽ اتر اولهه هندستان ۾ پهرين ڪِدارِت هون سڪن کان ٿورو اڳ ظاهر ٿين ٿا۔ لڳ ڀڳ 350–375 عيسوي۔[64][65]

الله آباد ستون وارو ڪتبو ٻڌائي ٿو ته ڪيترين سرحدي بادشاهين ۽ قبيلائي اولِيگارڪين جي حڪمرانن سمودراگپتا کي خراج ادا ڪيو، سندس حڪمن جي تابعداري ڪئي، ۽ سندس آڏو حاضر ٿي تعظيم بجا آندا۔[63][66] ڪتبو پنجن بادشاهين کي صاف طور سرحدي علائقا سڏي ٿو؛ ۽ قبيلن جي قبضي وارا علائقا به غالباً سمودراگپتا جي راڄ جي ڪنارن تي واقع هئا۔[52]

"سمودراگپتا—جنهن جي دهشتناڪ حڪومت کي، سرحدي حڪمرانن پاران سڀني خراجن جي ادائيگي، حڪمن جي تعميل، ۽ (درٻار ۾) اچي تعظيم ڪرڻ سان راضي ڪيو ويندو هو—جهڙوڪ سمتٽا، ڊاواڪا، ڪامروپ، نيپال ۽ ڪرتريپور جا حڪمران؛ ۽ مالوَ، ارجونا يان، يوڌيہ، مادراڪ، ابهير، پرارجونا، سنڪانيڪ، ڪاڪ، خراپرِڪ ۽ ٻين قومن."

— الله آباد ستون واري ڪتبي (سمودراگپتا؛ لڳ ڀڳ 350–375 عيسوي) جون سٽون 22–23۔[67]

مؤرخ اُپِندَر سنگهه جو خيال آهي ته انهن سرحدي حڪمرانن جو گپت شهنشاهه سان تعلق "ڪن پهلوئن ۾ جاگيردارانا تعلق" جهڙو هو۔[66] مؤرخ آر. سي. مجمدار موجب، ممڪن آهي ته آرياورته ۽ ڏکڻاپٿ ۾ سمودراگپتا جي فتوحات سندس اهڙي شهرت وڌائي ڇڏي جو سرحدي حڪمران ۽ قبائلي گروهه بغير جنگ جي سندس تابع ٿي ويا۔[68] سرحدي بادشاهين ۾ هي شامل هيون:[66]

"ڊاواڪا" (برهمي رسم الخط: ) الله آباد ستون واري ڪتبي ۾
  1. سمتٽا، هاڻوڪي بنگال ۾ واقع۔[69]
  2. ڊاواڪا، هاڻوڪي آسام ۾ واقع۔[69]
  3. ڪامروپ، هاڻوڪي آسام ۾ واقع۔[69]
  4. نيپال، هاڻوڪي نيپال ۾ واقع۔[69] هڪ راءِ موجب هتي نيپال مان مراد لِڇوي بادشاهي آهي، جن جا حڪمران شايد سمودراگپتا جا مادري رشتيدار هئا۔[70]
  5. ڪرتريپور، غالباً هاڻوڪي اتر اکهنڊ ۾ واقع: ڪتبو لڳي ٿو ته سرحدي بادشاهين جا نالا بنگال کان آسام کان نيپال ڏانهن جاگرافيائي ترتيب سان ڏيندو آهي؛ انهيءَ ترتيب ۾ پوءِ اتر اکهنڊ ايندو۔[69] هڪ هاڻي متروڪ راءِ ڪرتريپور کي هاڻوڪي پنجاب جي ڪرتارپور سان سڃاتو، پر ڪرتارپور گهڻو پوءِ، 16هين صديءَ ۾، گرو ارجن قائم ڪيو هو۔[69]

قبيلائي اولِيگارڪين ۾ هي شامل هيون:[66]

  1. مالوَ: سمودراگپتا جي دور ۾ سندن مرڪز شايد ڪرڪوٽ-نگر (هاڻوڪو ناگر قلعو، راجستان) هو، جتي سندن ڪيترن هزارين سڪا مليا آهن۔[72]
  2. ارجونا يان: سندن سڪا مٿرا واري علائقي مان مليا آهن۔[73] سڪا-شناس جان ايلن موجب ارجونا يان هاڻوڪي دهلي، جيپور ۽ آگرا کي ملائيندڙ ٽڪنڊي علائقي ۾ رهندا هئا۔[72]
  3. يوڌيہ: ڪوشانن کان پوءِ هنن ستلج ۽ يَمُنا ندين جي وچ وارو علائقو سنڀاليو۔ لڳي ٿو ته اهي سمودراگپتا جا خراجگذار بڻيا۔[74]
  4. مادراڪ: عام طور هنن کي راوي ۽ چناب ندين جي وچ ۾ رکيو وڃي ٿو۔[74]
  5. اڀير: ڪتباڻي ۽ ادبي شاهد ٻڌائن ٿا ته سمودراگپتا جي دور ۾ اهي اولهه هندستان ۾ حڪمران هئا۔[75]
  6. سَنڪانيڪ: لڳي ٿو ته اهي هاڻوڪي مدھيه پرديش ۾ اُديگِري ڀرسان علائقي تي حڪمران هئا۔ اُديگِري مان لڌل هڪ ڪتبو سَنڪانيڪ سردار کي چندرگپت دوم جو جاگيردار سڏيندو آهي: هن سردار ۽ سندس ٻن اڳوڻن کي "مهاراجا" چيو ويو آهي، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته سمودراگپتا سندن علائقو فتح ڪرڻ کان پوءِ سَنڪانيڪ سردارن کي پنهنجن گورنرن طور حڪمراني جي اجازت ڏني۔[76]
  7. ڪاڪ: اهي شايد سانچي واري ٽڪريءَ جي آس پاس علائقي جا حڪمران هئا، جنهن جو قديم ڪتبن ۾ نالو ڪاڪناڊا آيو آهي۔[76]
  8. پرارجونا: انهن کي شايد ارٿ شاستر ۾ ذڪر ٿيل پرارجوناڪ سان سڃاتو وڃي ٿو، پر سندن هنڌ غير يقيني آهي۔ مختلف راءِ انهن کي وچ هندستان ۾ رکي ٿي، جن ۾ مدھيه پرديش جي هاڻوڪي نرسنگپور يا نرسنگڳڙهه ڀرسان علائقا شامل آهن۔[77][78]
  9. خراپرِڪ: اهي شايد "خراپرا" (لفظي معنيٰ "چور" يا "بدڪار"[79]) سان ساڳيا هجن، جن جو ذڪر داموه ضلعي جي بَٽياڳڙهه (يا بَٽيسڳڙهه) مان لڌل 14هين صديءَ جي پٿر ڪتبي ۾ ملي ٿو۔ انهن خراپرائن کي ڪڏهن هتان جي مقامي قبيلي ۽ ڪڏهن هن علائقي جي لٽيرن/ٻاهريان گروهن طور سڃاتو ويو آهي۔[77]
    • ڪجهه پوءِ وارن ذريعن موجب خراپرا پرڏيهي قبيلو هئا (شايد منگول), ۽ ڊنگل ٻوليءَ جا متن "خراپرا" لفظ کي "مسلمان" جي مترادف طور استعمال ڪن ٿا؛ پر اهڙي سڃاڻپ سمودراگپتا جي دور تي لاڳو نٿي ٿئي۔[77]
    • خراپرڪن کي پوراڻ ۾ ذڪر ٿيل گردڀيلن سان ساڳيو سمجھڻ بابت به ڪجهه قياس آهي، ڇو⁠تہ "خرا" ۽ "گردڀ" ٻئي سنسڪرت ۾ "گڏھ" جي معنيٰ ڏين ٿا۔ پر تاريخي ذريعن مان گردڀيلن بابت تمام ٿورو معلوم آهي۔[80]

ٻين حڪمرانن سان لاڳاپا

[سنواريو]

سمودراگپتا جي ڪتبي موجب، ڪيترن راجائن کيس خوش ڪرڻ لاءِ پاڻ اچي حاضر رهڻ جي ڪوشش ڪئي؛ پنهنجي ڌيئرن جي شاديءَ لاءِ پيشڪش ڪئي (يا ٻي تشريح موجب، ڪنوارين جو تحفو ڏنو[81])؛ ۽ پنهنجن علائقن جي انتظام لاءِ گرُوڊ ڏيکاريندڙ گپت مُهر جي استعمال جي اجازت گهري۔[82] انهن راجائن ۾ "ديواپُتر-شاهي-شاهنوشاهي، شاڪا-مُرُندا، ۽ ٻيٽ ملڪَن جا حڪمران جهڙوڪ سِمھل" شامل هئا۔[66][83]

ديواپُتر-شاهي-شاهانو-شاهي

[سنواريو]
وچين برهمي ۾ الله آباد ستون (سٽ 23) تي عبارَت ديوپُتر شاهي شاهانو شاهي.[84]

سڪا-شناس جان ايلن جو خيال هو ته ديواپُتر، شاهي ۽ شاهانو-شاهي ٽي جدا رياستون هيون؛ يا ٻي صورت ۾، شاهي-شاهانو-شاهي هڪ ئي رياست هئي۔ مؤرخ ڊي. آر. ڀاندارڪر دليل ڏنو ته ديواپُتر ("ديواپُتر جو اولاد") پاڻ ۾ مڪمل نالو نٿي ٿي سگهي، ۽ ديواپُتر-شاهي-شاهانو-شاهي کي هڪ ئي حڪمران جو لقب قرار ڏنو—ممڪن طور ڪِدارا پهريون—جنهن گندھارا (هاڻوڪو افغانستان) ۾ نئون راڄ قائم ڪيو هو۔[85] مؤرخ تيج رام شرما موجب، ديواپُتر مان مراد ڪوشان راجا آهي (ڇاڪاڻ⁠تہ ديواپُتر ڪوشانن جو لقب هو)؛ شاهي مان مراد ڪوشانن جي هڪ ذيلي شاخ آهي؛ ۽ شاهانو-شاهي مان مراد ساساني آهن۔ اهي حڪمران هاڻوڪي پنجاب ۽ افغانستان جا ڪجهه حصا سنڀاليندا هئا۔[86] مؤرخ اشوِني اگروال جو اندازو آهي ته ڪِدارا—جيڪو شروعات ۾ ساساني راجا شاپور ٻيون جو جاگيردار هو—شايد سمودراگپتا سان اتحاد ڪيو هجي ته جيئن پنهنجي ساساني بالادست کي ڪِري سگهجي۔ رگھوونش ۾ گپت درٻاري شاعر ڪالي داس پنهنجي هيرو رگھو بابت لکي ٿو ته هن پارسيڪن (فارسين) کي شڪست ڏني؛ اگروال قياس ڪري ٿو ته هي بيان شايد ڪِدارائي-گپت ڪاميابيءَ مان متاثر هجي، جيڪا ساسانيَن خلاف ٿي۔[85] ابراهيم ايرالي ۽ ٻين موجب، عبارَت ديوپُتر شاهي شاهانو شاهي واضح طور ڪوشان شهزادن/راجائن ڏانهن اشارو ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ڪوشان حڪمراني لقبن ديوپُتر، شائو ۽ شائو نانو شائو جي بگڙيل صورت آهي: "خدا جو پٽ، راجا، راجائن جو راجا"۔[84][87][88] هن مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته الله آباد ڪتبي جي زماني ۾ ڪوشان اڃا تائين پنجاب ۾ حڪمران هئا، پر گپت شهنشاهه جي بالادستي هيٺ۔[89] هانس ٽي. باڪر موجب، ديواپُتر-شاهي لاءِ امڪاني اميدوار گندھارا جي ديرين ڪوشان راجا آهن: واسوديو ٻيون يا ڪِپونَدھ؛ ۽ "شاڪا-مُرُندا" بابت هو ڪونو ۽ ليڊرز جي پيروي ڪري ٿو، جيڪي دليل ڏين ٿا ته سمودراگپتا جي الله آباد ڪتبي جو هي حصو بنا شڪ ڇڏي ٿو ته مُرُندا (يعني "سردار/ڪمانڊر") اصل ۾ شاڪا شهزادن جو لقب هو۔ جڏهن ته شاهانو-شاهي مان مراد "راجائن جو راجا" شاپور ٻيون آهي۔[90] ايس. آر. گوئل موجب، سمودراگپتا جو مقصد سلطنت جي سرحدن جي حفاظت ۽ اولهه واري واپاري راهن کي محفوظ ڪرڻ هو؛ ان لاءِ هن ڪِدارا سان اتحاد قائم ڪيو، جيڪو شاپور ٻيون جي ساساني سلطنت جي خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪمتِ عملي هئي۔ هن اتحاد ۾ وڌيڪ طاقتور ڀائيوار سمودراگپتا هو، جنهن ڪِدارا کي اهم مدد ڏني۔ هن گڏيل حڪمت عملي جا نتيجا ڪارگر نڪتا؛ ۽ ڪِدارا 367–368 عيسوي ۾ ساسانيَن تي ڪاميابيون حاصل ڪيون۔ پر انهن ڪاميابين جو لازمي مطلب اهو نه هو ته شاپور ٻيون ڪِدارا يا سمودراگپتا جو جاگيردار بڻجي ويو۔[91][92]

شاڪا-مُرُندا

[سنواريو]

ڪجهه محققن جو خيال آهي ته "شاڪا-مُرُندا" هڪ ئي سياسي اڪائي ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ مثال طور، اسٽن ڪونو جهڙا محقق چون ٿا ته "مُرُندا" شاڪا لقب آهي، جنهن جي معنيٰ "سائين/رب" آهي؛ ڪوشانن به ساڳيا لقب استعمال ڪيا (مثال طور، ڪنيشڪ کي زيدا ڪتبي ۾ "مُروڊا" سڏيو ويو آهي)۔[93] ٻيا محقق، جهڙوڪ ڪي. پي. جيا سوَال، سمجھين ٿا ته شاڪا ۽ مُرُندا ٻه جدا گروهه هئا۔[93] هن راءِ موجب، هتي شاڪا مان مراد غالباً اولهه ڪشترپ حڪمران آهن، جيڪي اُجّين ۾ حڪمران هئا۔[86] جيا سوَال ٻڌائي ٿو ته پوراڻ 13 مُرُندا راجائن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا، ۽ هيماچندر جي ابهيدھانا-چنتمڻي ۾ مُرُندا کي لَمپاڪا (هاڻوڪو افغانستان) جا ماڻهو سڏيو ويو آهي۔ پر اگروال اشارو ڪري ٿو ته اهي ذريعا نسبتاً دير جا آهن، ۽ ممڪن آهي ته شاڪا جي ڪنهن شاخ کي پوءِ "مُرُندا" سڏيو وڃڻ لڳو هجي۔[93]

سمودراگپتا پاران الله آباد ستون (سٽ 23) ۾ ذڪر ڪيل مغلوب "شاڪا" () غالباً وچ هندستان ۾ شاڪا حڪمران شريڌرا ورمن ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔[94]

سمودراگپتا جي ڪتبي ۾ ذڪر ٿيل شاڪائن جو درست هنڌ پڪ سان معلوم ناهي۔ وي. اي. سمٿ انهن کي اولهه ڪشترپ سان سڃاتو، جيڪي اولهه مالوا ۽ سوراشٽر علائقن تي قابض هئا۔ ڊي. آر. ڀاندارڪر ٻي راءِ ۾ شاڪا-مُرُندا حڪمران کي شريڌرا-ورمن سان سڃاتو—اهو شاڪا حڪمران، جنهن جا ڪتبا سانچي ( ڪناڪيره ڪتبو ) ۽ ايران مان مليا آهن۔[94] پوءِ ايران سمودراگپتا جي سڌي قبضي هيٺ آيو، جيئن ايران ۾ سندس ڪتبي مان ثابت ٿئي ٿو۔[93][94]

سِمھل ۽ ٻيا ٻيٽ

[سنواريو]

چيني ذريعن موجب، ميگهَوَنّا—سِمھل (هاڻوڪي سري لنڪا) جو راجا—بودھ گيا ۾ پنهنجي راڄ جي ياترين جي سهولت لاءِ هڪ وهار/مَٺ ٺاهڻ چاهيو۔ هن ان مقصد لاءِ قيمتي تحفا موڪليا، ۽ سمودراگپتا سندس درخواست منظور ڪري وهار ٺاهڻ جي اجازت ڏني۔ شاعراڻي مبالغو سان، سمودراگپتا جو درٻاري هريشينا شايد هن سفارتي عمل کي تابعداري طور پيش ڪيو۔[95] ساڳئي طرح، ستين صديءَ جي چيني سياح شوان زانگ—جنهن هن وهار جو دورو ڪيو—ميگهَوَنّا جي موڪليل قيمتي تحفن کي خراج سمجھيو: هو لکي ٿو ته ميگهَوَنّا "هندستان جي راجا کي پنهنجي ملڪ جا سڀ جواهر خراج طور ڏنا"۔[96] "ٻيا ٻيٽ" شايد ڏکڻ-اوڀر ايشيا جي هندستاني رنگ واريون بادشاهيون هجن، پر اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته انهن جا حڪمران سمودراگپتا جا ماتحت هئا۔[95] ممڪن آهي ته هنن گپت سلطنت ڏانهن سفارتون موڪليون هجن ۽ دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکيا هجن۔[96] گپت سلطنت جا سامونڊي بندرگاهه، جهڙوڪ تمرلپتي، غالباً سامونڊي رستن وسيلي انهن بادشاهين سان ڳنڍيل هئا۔ انهن بادشاهين ۾ سنسڪرت جو وسيع استعمال شايد گپت اثر جي نتيجي ۾ وڌيو هجي۔[97]

شهنشاهيءَ جي حدون

[سنواريو]

سمودراگپتا جي سلطنت ۾ هڪ مرڪزي علائقو شامل هو، جيڪو اتر هندستان ۾ واقع هو ۽ سڌي طرح شهنشاهه جي ڪنٽرول هيٺ هو۔ ان کان علاوه، هن ۾ ڪيترين بادشاهتي ۽ قبيلائي خراجگذار رياستن جو به مجموعو شامل هو۔[52] مؤرخ آر. سي. مجمدار جو خيال آهي ته سمودراگپتا سڌي طرح اهڙو علائقو سنڀاليندو هو، جيڪو اولهه ۾ راوي درياهه (پنجاب) کان اوڀر ۾ برهمپترا درياهه (بنگال ۽ آسام) تائين، ۽ اتر ۾ هماليه جي دامن کان ڏکڻ ۾ ونڌيا ٽڪريون تائين پکڙيل هو۔ سندس علائقي جي ڏکڻ-اولهه سرحد لڳ ڀڳ هڪ خيالي لڪير جي پيروي ڪندي هئي، جيڪا هاڻوڪي ڪرنا ل کان ڀلسا تائين ڪڍي وڃي۔[98] ڏکڻ ۾، سمودراگپتا جي سلطنت ۾ يقيني طور هاڻوڪي مڌيه پرديش جو ايران شامل هو، جتي سندس ڪتبو مليو آهي۔[99] الله آباد ستون وارو ڪتبو ظاهر ڪري ٿو ته هو ڏکڻ ۾ ڪانچيپورم تائين وڌيو۔[30] پر جيئن⁠تہ الله آباد ستون واري ڪتبي جا دعوائون بادشاهانه مدح (سرڪاري ثناخواني) ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان وٺڻ گهرجي۔ ڏکڻ جا راجا سندس سڌي بالادستي هيٺ نه هئا؛ هو رڳو کيس خراج ڏيندا هئا۔[100] مؤرخ ڪنال چڪرابرتي موجب، سمودراگپتا جي فوجي مهمن هاڻوڪي پنجاب ۽ راجسٿان جي قبيلائي جمهوريتن کي ڪمزور ڪيو، پر اهي به سندس سڌي بالادستي هيٺ نه آيا؛ هو صرف خراج ڏيندا هئا۔ سمودراگپتا پاران ٻين راجائن تي ڪنٽرول جو دعويٰ قابلِ سوال آهي۔[100] مؤرخ اشوِني اگروال نوٽ ڪري ٿو ته گداهارا قبيلي جي هڪ سون جي سڪي تي "سمودرا" لکيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سمودراگپتا جو اثر پنجاب علائقي ۾ چناب درياهه تائين وڌيل هو۔[101]

ڪجهه اڳين محققن، جهڙوڪ جي. ايف. فليٽ، اهو به سمجھيو ته سمودراگپتا مهاراشٽر جو به هڪ حصو فتح ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن ديوا راشٽر کي مهاراشٽر سان ۽ ايرانڊاپَلّا کي ايرانڊول سان سڃاتو—جتي گپت دور جا ڪي آثار مليا آهن۔[102] پر هاڻي هي نظريو درست نه سمجھيو وڃي ٿو۔[30][103]

سڪا

[سنواريو]
ڪوشان سڪن جي نقل
واسوديو ٻيون جو ڪوشان سڪو، 275–300 عيسوي۔
سمودراگپتا جو معياري قسم، 335/350–375 عيسوي
سمودراگپتا پهريون گپت حڪمران هو جنهن سڪا ٽڪسايا۔ اهي ڪوشان سلطنت جي سڪن جي نقل تي ٺهيا، ۽ اتر-اولهه ۾ سمودراگپتا جي فتحن کان پوءِ انهن ۾ ڪوشان وزن-معيار، ٽيڪنڪون ۽ ڊزائين اختيار ڪيا ويا۔[104][105] ٻنهي قسمن جا سڪا ڪافي ملندڙ آهن، فرق رڳو حڪمران جي مٿوپوش ۾ (ڪوشان نوڪدار ٽوپي بدران ٺهڪندڙ ٽوپي)، ترشول بدران گرُڙ جو جهنڊو، ۽ سمودراگپتا جا زيور—جيڪي ڀارتي انداز جا آهن—۾ آهي۔[104][106]

گپت سلطنت جا شروعاتي سڪا ڪوشان سلطنت جي سڪن مان اخذ ٿيل هئا: اتر-اولهه برصغير ۾ سمودراگپتا جي فتحن کان پوءِ، گپتن ڪوشانن جو وزن-معيار، ٽيڪنڪون ۽ ڊزائين اختيار ڪيا۔[107][105] گپتن ڪوشانن کان سڪن لاءِ دينار جو نالو به اختيار ڪيو، جيڪو آخرڪار رومي نالي ديناريوس اوريوس مان نڪتل هو۔[108][109][110] سمودراگپتا جو معياري سڪو ديرين ڪوشان حڪمرانن جي سڪن سان تمام گهڻو ملندڙ آهي: ان ۾ قربانيءَ جو منظر قربانگاهه مٿان، هالُو جي تصوير، وغيره شامل آهن؛ جڏهن ته فرق ۾ حڪمران جي مٿوپوش (ڪوشان نوڪدار ٽوپي بدران ٺهڪندڙ ٽوپي)، ترشول بدران گرُڙ جو جهنڊو، ۽ سمودراگپتا جا ڀارتي انداز جا زيور شامل آهن۔[104] سمودراگپتا جي سڪن جا هيٺيان قسم مليا آهن، جن تي سنسڪرت ٻوليءَ جون تحريرون لکيل آهن:[111]

معياري قسم
  • اڳيون پاسو: Samara-shata-vitata-vijayo-jita-ripurajito-divam-jayati۔ ترجمو: "اهو اڻ-فتح ٿيندڙ، جنهن دشمنن کي فتح ڪيو [۽] سو جنگن ۾ لڳاتار ڪاميابيون حاصل ڪيون، سو جنت کي ماڻي ٿو"؛[112] ٻيو متبادل ترجمو: "اهو فتح ڪندڙ، جنهن دشمنن جي اڻ-فتح قلعن کي فتح ڪيو، جنهن جي فتح سوَن جنگن ۾ پکڙيل هئي، سو جنت کي فتح ڪري ٿو"۔[113]
  • پٺيون پاسو: Prakramah[113]
ڪماندار (ڌَنُش بردار) قسم
  • سمودراگپتا کي مڪمل پوشاڪ ۾ بيٺل ڏيکاري ٿو: کاٻي هٿ ۾ ڌنُش ۽ ساڄي هٿ ۾ تير۔[113]
  • اڳيون پاسو: Apratiratha vijitya kshitim sucharitair (or avnipatir) divam Jayati۔ ترجمو: "دشمن رتھن جي بي رُوڪ ٽڪراءَ کان اڻ-روڪ، زمين فتح ڪري، پنهنجي نيڪ عملن سان جنت کي فتح ڪري ٿو"۔[113]
  • پٺيون پاسو: Apratirathah[113]
تبر (جنگي ڪهاڙي) قسم
  • اڳيون پاسو: Kritanta-parshur-jayatyajitarajajetaji-tah۔ ترجمو: "ڪرتانت (موت جي ديوتا) جي تبر کڻي، اڻ-فتح حڪمرانن جو اڻ-فتح فتح ڪندڙ ڪامياب ٿئي ٿو"۔[113]
  • پٺيون پاسو: Kritanta-parashuh[113]
وڳو ماريندڙ قسم
  • راجا کي پڳ ۽ لنگوٽي/ڪمر-ڪپڙو پهريل ڏيکاري ٿو، جيڪو وڳو کي لتاڙي ٿو۔[113]
  • تحرير: Vaghra-prakramah۔ ترجمو: "وڳي جهڙي بهادري رکندڙ"۔[113]
وينا وڄائيندڙ (ليئرسٽ) قسم
  • سمودراگپتا کي ڪمر-ڪپڙو پهريل، چار ڦرن واري ويهڪ ۾ تخت تي ويٺل ڏيکاري ٿو، ۽ هو وينا وڄائي ٿو جيڪا سندس گوڏن تي رکيل آهي۔[113]
  • تحرير: راجا جو نالو۔[113]
اشومېڌ قسم
  • اڳيون پاسو: Rajadhirajah prithvim avitva divam jayatyahritavaji-medhah ("راجائن جو راجا، جنهن اشو-قرباني ڪئي، زمين جي حفاظت کان پوءِ، جنت کي فتح ڪري ٿو")—پٺئين پاسي تي۔[114]
    • ڪجه سڪن تي متبادل تحرير: Rajadhirajah prithvim avitva divam jayatya-prativarya-viryah ("راجائن جو راجا، اڻ-روڪ بهادري وارو، زمين جي حفاظت کان پوءِ، جنت کي ماڻي ٿو")۔[114]
  • پٺيون پاسو: Ashvamedha-prakramah ("اشومېڌ ڪرڻ جي همت/بهادري رکندڙ")

ڪيترائي محقق، جن ۾ سڪا شناس جان ايلن به شامل آهي، اهو سمجھين ٿا ته چندرگپتا ۽ ڪُماراديَوي جون تصويرون کڻندڙ سون جا سڪا سمودراگپتا پنهنجي والدين جي ياد ۾ جاري ڪيا هئا،[115][105] جڏهن ⁠تہ ٻين محققن انهن سڪن کي خود چندرگپتا ڏانهن منسوب ڪيو آهي۔[9][116]

ڪتبا

[سنواريو]
الله آباد ستون تي سمودراگپتا جا ڪتبا۔

سمودراگپتا جي راڄ مان ٻه ڪتبا دريافت ٿيا آهن:[8]

فليٽ جو خيال هو ته الله آباد ستون وارو ڪتبو وفات کان پوءِ جو آهي، ۽ اهو چندرگپتا ٻيون جي راڄ دوران جاري ڪيو ويو؛ پر جديد محقق هن نظريي سان اتفاق نٿا ڪن۔[117]

ٻيا ٻه رڪارڊ به سمودراگپتا جي راڄ ڏانهن منسوب ڪيا وڃن ٿا، پر انهن رڪارڊن جي اصليت بابت اختلاف آهي:[118]

  • نالندا ڪتبو، راڄي سال 5 ڏانهن مؤرخ
  • گيا ڪتبو، راڄي سال 9 ڏانهن مؤرخ

هنن ٻنهي ڪتبي رڪارڊن ۾ لکيل آهي ته اهي گپت عملدار گوپاسوامين جي حڪم سان لکيا ويا۔ جيئن چندرگپتا ٻيون جي مٿورا پٿر واري ڪتبي ۾، تيئن هتي به سمودراگپتا کي "اشومېڌ قربانيءَ جو بحال ڪندڙ" چيو ويو آهي۔ شڪ پيدا ٿئي ٿو ته سمودراگپتا جي راڄ جي ايتري شروعاتي مرحلي ۾ جاري ٿيندڙ رڪارڊن ۾ اهڙو دعويٰ اچي، جڏهن⁠تہ اهو دعويٰ پوءِ واري الله آباد ستون واري ڪتبي ۾ نظر نٿو اچي۔ هڪ امڪان اهو آهي ته اهي رڪارڊ واقعي سمودراگپتا جي راڄ ۾ جاري ٿيا هئا، ۽ وقت گذرڻ سان خراب ٿي ويا، جنهن سبب چندرگپتا ٻيون جي راڄ ۾ انهن جي مرمت/بحالي ٿي۔[118]

ايران ڪتبو

[سنواريو]
سمودراگپتا جو ايران ڪتبو۔

ايران ۾ سمودراگپتا جو هڪ ڪتبو ائين لڳي ٿو ڄڻ⁠تہ اهو مقامي ساڪا حڪمران سريدهراورمن جي ڪتبي کان پوءِ اچي ٿو؛ سريدهراورمن اڳ ئي سانچي جي ڪاناڪيره ڪتبي ۽ ايران ۾ ٻئي هڪ ڪتبي مان معلوم آهي۔ تنهنڪري ممڪن آهي ته سمودراگپتا اولهه ڏانهن پنهنجي مهمن ۾ سريدهراورمن کي هٽايو هجي۔[119] سمودراگپتا جو ايران ڪتبو هن وقت ڪولڪاتا جي انڊين ميوزيم ۾ محفوظ آهي۔ هي ڳاڙهي واريءَ واري پٿر تي لکيل آهي، ۽ اهو سؤر-مندر جي کنڊرن جي ٿورو اولهه پاسي مليو هو۔ ڪتبي ۾ لکيل متن هن ريت آهي:

(لائينون 1 کان 6، جن ۾ پهرئين شعر جو سمورو متن ۽ ٻئي شعر جو پهريون اڌ شامل هو، مڪمل طور ٽٽي وڃڻ سبب گم ٿي چڪا آهن۔)

(لائين 7.)— ....................................سون ڏيڻ ۾ ...................................... [جنهن جي ذريعي] پرٿو ۽ راگهَوَ ۽ ٻيا راجا [مدهم ٿي ويا.]
(لائين 9.)— . . . . . . . . . اُتي سمودراگپتا هو، جيڪو (ديوتائن) ڌنادا ۽ انتاڪ جي برابر هو (ترتيبوار) خوشي ۽ ڪاوڙ ۾؛ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . رياستداريءَ جي پاليسيءَ سان؛ ۽ [جنهن جي ذريعي] زمين تي راجائن جو سڄو قبيلو [ڊاهي پٽ ڪيو ويو] ۽ انهن کي سندن بالادستيءَ جي دولت وڃائڻ تائين آندو ويو؛—
(لائين 13.)— [اهو]، جيڪو . . . . . . . . . عقيدت، پاليسي ۽ بهادريءَ سان مطمئن؛—شاهي لقب سان لاڳاپيل جلالن سان، يعني اڀيشيڪ (پاڻي ڇٽڻ واري) تقديس وغيره؛— ۽ . . . . . . . . . . . گڏيل اعليٰ اطمينان سان، — .................. (اهڙو) راجا هو، جنهن جي زور کي روڪي نه سگهجي؛—
(لائين 17.)— [جنهن جي ذريعي] هڪ نيڪ ۽ وفادار زال سان شادي ٿي، جنهن جو مَهر (دُؤر) سندس مردانگي ۽ بهادريءَ سان مهيا ٿيو؛ جنهن وٽ گهڻا [هاٿي] ۽ گهوڙا ۽ دولت ۽ اناج هو؛ جيڪا ............. جي گهرن ۾ خوش رهندي هئي؛ ۽ جيڪا ڪيترن پٽن ۽ پوٽن سميت گهمندي هئي؛—
(لائين 21.)— جنهن جا جنگي ڪم بهادريءَ سان ٻرندا آهن؛ جنهن جي . . . . . . . . تمام وڏي شهرت سدائين ڦرندي رهندي آهي؛ ۽ جنهن جا دشمن ڊڄي وڃن ٿا، جڏهن هو سوچين ٿا، خواب ۽ جاڳ جي وچ وارن پلن ۾ به، (هن جي) . . . . . . . جيڪي جنگ ۾ زورائتا آهن؛ —
(لائين 25.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ايرانڪينا (ايران) ۾، سندس پنهنجي عيش جي شهر ۾، . . . . . . . . . . . هڪ يادگار بيهاريو ويو آهي، سندس پنهنجي شهرت وڌائڻ لاءِ۔
(لائين 27.) — . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . جڏهن راجا چيو . . . . . . .

(ڪتبي جو باقي حصو مڪمل طور ٽٽي وڃڻ سبب گم آهي۔)

— سمودراگپتا جو ايران ڪتبو[120]

مذهب

[سنواريو]

سمودراگپتا جي ايران واري ڪتبي ۾ مندر اندر وشنو جي مورتي نصب ڪرڻ جو ذڪر آهي۔[18] سمودراگپتا ڏانهن منسوب نالندا ۽ گيا وارا ڪتبا صاف طور کيس وشنو جو ڀڳت (parama-Bhagavata) چون ٿا۔[121] هو ٻڌ ڌرم جي حوالي سان به روادار هو، ۽ هن پنهنجي علائقي ۾ بودھ گيا تي انورادهاپورا جي راجا ميگهَوَرنَّا جي حڪم سان هڪ ٻڌ مت جي وهار (مठ) جي اڏاوت جي اجازت ڏني۔[122]

الله آباد ستون وارو ڪتبو ٻڌائي ٿو ته سمودراگپتا سترا ( سوم قربانين) ۽ ڏيڪشا جي برهمڻي رسمون ادا ڪندو هو۔ اهو کيس "ڳائن جي هزارن جا سوين دفعا ڏيندڙ" سڏيندو آهي۔[123] سندس پٽ چندرگپتا ٻيون جي مٿورا پٿر واري ڪتبي ۾ به کيس "لکن ڳائن ۽ سون" جو ڏيندڙ چيو ويو آهي۔[18] لڳي ٿو ته سمودراگپتا اهي ڳئون انهن برهمڻن کي ڏنيون جيڪي سترا ۽ ڏيڪشا جي رسمن ۾ پُجاري/مُک اداڪار هئا۔[123] ايران وارو ڪتبو ٻڌائي ٿو ته سمودراگپتا سون ڏيڻ ۾ پرٿو، راگهَوَ ۽ ٻين داستانوي راجائن کان به اڳڀرو هو۔[8]

الله آباد ستون وارو ڪتبو سندس الهي بادشاهي ڏانهن اشارو ڪري ٿو: کيس Parama Purusha (اعليٰ هستي) سان ڀيٽيندي، ۽ ڌنادا (ڪُبيرا), ورُڻ, اِندر, ۽ انتاڪ (يَم ) جهڙن ديوتائن سان پڻ ڀيٽ ڪري ٿو۔[123] ايران وارو ڪتبو چوندو آهي ته هو خوشيءَ ۾ ڪُبيرا جي برابر ۽ ڪاوڙ ۾ يَم جي برابر هو۔[8] مٿورا وارو ڪتبو پڻ کيس ڪُبيرا، ورُڻ، اِندر ۽ يَم جهڙن ديوتائن جي برابر بيان ڪري ٿو۔[18]

اشومېڌ

[سنواريو]

سمودراگپتا اشومېڌ جي رسم ادا ڪئي، جيڪا قديم ڀارتي راجا پنهنجي شهنشاهي بالادستي ثابت ڪرڻ لاءِ ڪندا هئا، ۽ هن ان ڪارڪردگيءَ جي نشاندهي لاءِ سون جا سڪا به جاري ڪيا (ڏسو سڪا وارو حصو)۔[124] سمودراگپتا جي پوٽي پرڀاوتي-گپتا جون تانبے جي پٽن واريون تحريرون—جيڪا واڪاٽڪا راڻي هئي—هن کي ڪيترين گھوڙي قربانين جو ڪارڪردہ ٻڌائن ٿيون۔ هڪ نظريي موجب، سمودراگپتا واقعي هڪ کان وڌيڪ گھوڙي قربانيون ڪيون؛ ڇو⁠تہ سندس اشومېڌ سڪن تي ٻه الڳ تحريرون ملن ٿيون۔ ٻيو نظريو پرڀاوتي-گپتا جي ڪتبي دعويٰ کي مبالغو يا ڪاتب جي غلطي قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙو دعويٰ سمودراگپتا يا سندس جانشينن جي ڪتبي ۾ نظر نٿو اچي۔[114]

چندرگپتا ٻيون جي مٿورا پٿر واري ڪتبي ۾ سمودراگپتا کي "اشومېڌ قربانيءَ جو بحال ڪندڙ، جيڪا گهڻي عرصي کان معطل هئي" چيو ويو آهي (سمٿ جو ترجمو)۔ هي دعويٰ پوءِ وارن گپت حڪمرانن جي ڪتبي ۾ به ملي ٿو،[18] ۽ سمودراگپتا ڏانهن منسوب جعلي/شڪيل گيا ۽ نالندا ڪتبي ۾ به۔[121] جڏهن⁠تہ ان کان اڳين سالن ۾ ڀارشيوا، واڪاٽڪا، شالانڪايڻا ۽ پلوا گهراڻن مان به ڪيترن راجائن اشومېڌ ڪيو هو۔[114][125] مختلف محققن هن اختلاف جي مختلف وضاحتون ڪيون آهن: ايچ. سي. رائيچودھوري جو خيال آهي ته گپت درٻاري شاعر کي انهن راجائن جي خبر نه هئي۔[126] آر. سي. مجمدار موجب، سمودراگپتا مگڌ علائقي ۾ ڪيترين صدين کان پوءِ پهريون راجا هو جنهن اهو يَڳُ ڪيو۔[121] مجمدار اهو به سمجھي ٿو ته ڀارشيوا، واڪاٽڪا ۽ ٻين همعصر راجائن جو اشومېڌ "وڌيڪ مذهبي نوعيت" جو هو، جڏهن⁠تہ سمودراگپتا جو اشومېڌ حقيقت ۾ شهنشاهي بالادستي ثابت ڪرڻ سان لاڳاپيل هو۔[127] ساڳيءَ ريت ايس. ڪي. آئينگر ۽ ڊي. آر. ڀنڊارڪر جهڙا محقق چون ٿا ته ٻين جي ڀيٽ ۾ سمودراگپتا "مڪمل" اشومېڌ ڪيو۔ ٻيا، جهڙوڪ وي. ايس. پاٺڪ ۽ جگنناٿ اگروال، هن شعر جو مطلب اهو وٺن ٿا ته سمودراگپتا اها گھوڙي-رسم ادا ڪئي جيڪا ڊگهي عرصي تائين هلندي هئي۔[126]

سمودراگپتا جي پنهنجي الله آباد ستون واري ڪتبي جا بچيل شعر اشومېڌ جو ذڪر نٿا ڪن۔ هڪ نظريي موجب، هي ڪتبو رسم جي شروعات جي نشاني طور بيهاريو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ قرباني ڪندڙ جي مدح (پنجياريڪ) اشومېڌ رسم جو لازمي حصو هوندي هئي۔[126] ممڪن آهي ته شروعاتي چار لائينون—جيڪي هاڻي گم آهن—ان رسم ڏانهن اشارو رکندي هجن۔[121]

شخصيت

[سنواريو]

سمودراگپتا جي سڪن ۾ هن کي ڊگهي قد ۽ مضبوط عضلاتي جسامت وارو ماڻهو ڏيکاريو ويو آهي۔[128] الله آباد ستون وارو ڪتبو هن کي رحم دل حڪمران طور پيش ڪري ٿو، ۽ چوي ٿو ته سندس "ذهن هيٺين درجي وارن، غريبن، لاچارَن ۽ ڏکين حالتن وارن جي مدد ۽ داد رسي ۾ لڳل رهندو هو"۔[129] اهو به بيان ڪري ٿو ته هن ڪيترن شاهي گهراڻن کي ٻيهر بحال ڪيو، جن جون بادشاهتون ختم ٿي چڪيون هيون—انهن ۾ اهي راجا به شامل هئا جن کي هن پاڻ شڪست ڏني هئي۔[130] ساڳئي وقت، ڪتبو ٻڌائي ٿو ته هن سخت انتظام ("پراچنڊ شاسن") قائم رکيو۔[113]

ڪتبو چوي ٿو ته سمودراگپتا پنهنجي شاعراڻي تصنيفن سبب عالمن ۾ مشهور ٿيو، ۽ کيس "شاعرن جو راجا" جو لقب مليو۔[130] هن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪي شاعراڻا ڪم تخليق ڪيا هئا، پر انهن مان ڪو به ڪم هاڻي موجود نه رهيو آهي۔[130]

ڪتبو اهو به فخر سان بيان ڪري ٿو ته سمودراگپتا پنهنجي سُرن جي سهڻين ادائن سان آسماني موسيقارن تمبورو ۽ نارَد کي به لاجواب ڪري ڇڏيو۔[113] سمودراگپتا جي موسيقيءَ واري قابليت جي تصديق سندس سون جي سڪن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ هن کي وينا وڄائيندي ڏيکاريو ويو آهي۔[130]

ڪتبو سمودراگپتا جي دانائي ۽ ذهني بصيرت جي ساراهه ڪري ٿو،[130] ۽ چوي ٿو ته هن پنهنجي تيز فهميءَ سان ديوتائن جي سردار جي استاد (يعني برهسپتي) کي به شرمسار ڪري ڇڏيو۔[113]

ورثو

[سنواريو]

ونسينٽ سمٿ سمودراگپتا کي سندس غيرمعمولي فوجي مهمن ۽ حڪمت عمليءَ واري ڪمال سبب "ڀارتي نيپوليون" چيو۔ سندس ڪاميابين ۾ آرياوَرته ۾ مخالفن جي مڪمل شڪست، دکن ۾ ڊگهن فاصلن ۽ ڏکين رستن مان ٿيندڙ وسيع فوجي مهمون، ۽ سنڌو درياھ پار هڪ نمايان مهم شامل هئي۔ هي آخري مهم شايد پاڻ سمودراگپتا يا سندس پٽ چندرگپتا ٻيون جي اڳواڻيءَ ۾ ٿي، ۽ هن جي غيرمعمولي فوجي مهارت ۽ حڪمت عمليءَ واري سوجھ بوجھ کي ظاهر ڪري ٿي۔[131]

سمودراگپتا ۽ نيپوليون جي ڀيٽ ڪيترن پهلوئن کان لاڳو ٿي سگهي ٿي۔ ٻنهي حڪمرانن پنهنجي سلطنتن کي مجموعي طور هڪ جهڙي نموني منظم ڪيو۔ نيپوليون جي سلطنت، جيڪا فرانس کي مرڪز بڻائي ويجهن ڊچ، بيلجيئن، جرمن ۽ اطالوي علائقن تائين پکڙيل هئي، ان جي چوڌاري اتحادي ۽ تحفظ هيٺ رياستن جو جال هو—جهڙوڪ اسپين، رائين جو وفاق، گرينڊ ڊچي آف وارسا، ۽ اٽلي ۽ نيپلز جون بادشاهتون۔ اهڙيءَ ريت، سمودراگپتا جي سلطنت تقريباً سڄي اتر ڀارت تي مشتمل هئي، سواءِ ڪجهه علائقن جي جيئن سنڌ، ڪشمير جو وڏو حصو ۽ اولهه راجسٿان۔[131]

سمودراگپتا جي سلطنت وسيع ۽ حڪمت عمليءَ سان منظم هئي۔ ان ۾ جديد اتر پرديش جو لڳ ڀڳ سمورو حصو، بهار، بنگال جو ڪجهه حصو، ۽ اوڀر مالوا جو وڏو علائقو شامل هو۔ ان کان ٻاهر خراج ڏيندڙ رياستن جي هڪ گهيري کان پوءِ اتر-اولهه ۾ ساڪا ۽ ڪوشاڻ رياستون، دکن ۾ ٻارهن رياستون، ڪيرالا، ۽ سِمھلا (سري لنڪا) سميت ٻيا ڪيترائي ٻيٽ شامل هئا۔ اهي علائقا يا ته اتحادي هئا يا کين عزت/تابعداري ڏيکارڻ تي مجبور ڪيو ويو؛ اهڙيءَ طرح، خراج ڏيندڙ رياستن جي پهرين گهيري کان پوءِ هڪ ٻيو دفاعي حلقو ٺهيو۔[131]

سمودراگپتا جي شهنشاهي ڍانچي ۾ نيپوليون جي انتظامي حڪمت عمليءَ جهڙي صورت ڏسڻ ۾ اچي ٿي: مضبوط مرڪزي علائقو، ۽ ان جي چوڌاري دوست رياستون ۽ ڀاڙيوار انحصار۔ نيپوليون وانگر سمودراگپتا به پنهنجي دور جي غالب خيالن کان متاثر هو۔ سندس الله آباد پراشستي (ڪتبو) ۾ *چڪرورتيتوا* يا عالمگير بالادستيءَ جي خواهش نظر اچي ٿي، جيڪا گپت دور جو هڪ هندوي مثالي تصور هو—يعني ڀارت ورش (ڀارت) جي سمورن علائقن تي بالا دستي قائم ڪرڻ۔ هن مثالي تصور کي نيپوليون جي يورپي ڪامن ويلٿ واري خيال سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو فرانس جي برتريءَ هيٺ يورپ کي گڏ ڪرڻ چاهيندو هو۔ نيپوليون جي برعڪس، جنهن جون خواهشون واٽرلو جي جنگ کان پوءِ روڪجي ويون، سمودراگپتا پنهنجي مقصد کي وڏي حد تائين حاصل ڪيو ۽ پنهنجي ڪاميابين جي جشن طور اسو مېڌ (گھوڙي قرباني) انجام ڏني۔[131]

سمودراگپتا جو اسو مېڌ انتهائي تفصيلي/شاندار قسم جو هو، جنهن لاءِ اصطلاح *چيروتسنن* استعمال ٿيو، نه⁠تہ اهو مختصر روپ جيڪو ان دور ۾ وڌيڪ عام هو۔ عام خيال اهو آهي ته هي وڏي تقريب الله آباد پراشستي واري ڪتبي کان پوءِ ڪنهن وقت ٿي۔ پر اهو به ممڪن آهي ته اسو مېڌ ڪتبي جي لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ ئي ٿيو هجي۔[131]

اهو به سمجھيو وڃي ٿو ته الله آباد پراشستي سمودراگپتا جي اسو مېڌ قرباني سان لاڳاپي ۾ ترتيب ڏني وئي۔ هن تفصيلي قرباني، جنهن کي *چيروتسنن* چيو وڃي ٿو، ۾ *پراتيئيا* يا اهڙا گيت/حمدون شامل هونديون هيون جيڪي قرباني ڪندڙ ۽ قديم راجائن جي ساراهه ۾ ڳايون وينديون هيون؛ اهي ليوٽ وڄائيندڙن طرفان، جن ۾ هڪ راڄنيا به شامل هو، ٽن پاڻ ٺهيل گيتن سميت پيش ڪيون وينديون هيون۔ ممڪن آهي ته جنهن اشوڪ ستون تي پراشستي کندريل آهي، اهو قرباني دوران سجاوٽي ٿنڀي طور استعمال ڪيو ويو هجي۔ پرياگا (اڄ وارو الله آباد) کي گپت گهراڻي جو ابتدائي مرڪز به قرار ڏنو ويو آهي۔[131]

سمودراگپتا جي راڄ ۾ برهمڻي مذهب جي نمايان بحالي ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته شهنشاهه اشوڪ جي ٻڌ مت جي سرپرستيءَ کان پوءِ ان ۾ گهٽتائي آئي هئي۔ سمودراگپتا کي اشوڪ جي ٻڌ متي مثالي تصورن جي مقابلي ۾ هڪ هندوي ردعمل طور به ڏٺو ويو آهي۔ جڏهن⁠تہ اشوڪ پاڻ کي *چڪرورتي ڌمّڪ ڌمّراجا*—يعني اهڙو حڪمران جيڪو زور بدران ڌمّ (سچائي/نکيڙ) سان فتح ڪري—سمجهڻ چاهيو، تڏهن سمودراگپتا روايتي *چڪرورتي* ٿيڻ لاءِ فوجي فتح کي بنياد بڻايو۔ ٻنهي کي *ڌرما ويجئي* (ڌرمن ذريعي فتح ڪندڙ) سمجهيو ويو، پر سندن ڌرمي تصور مختلف هو: اشوڪ مذهبي/اخلاقي پاسن تي زور ڏنو، جڏهن⁠تہ سمودراگپتا روايتي جنگي ۽ سياسي اختيار کي نمايان رکيو۔[131]

وڪرماديتيا جي وجود بابت—ته هو تاريخي شخص هو يا افسانوي ڪردار—مڪمل فيصلو اڃا طئي ناهي۔ پر اهو پڪ سان معلوم آهي ته سمودراگپتا پهريون تاريخي حڪمران هو جنهن "وڪرم" جو لقب اختيار ڪيو۔ وڪرماديتيا جي داستان جا ڪي عنصر سمودراگپتا ۽ سندس پٽ چندرگپتا ٻيون ٻنهي سان ڳنڍي ڏنا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي شخصيتن ۽ ڪارنامن ۾ اهڙيون مشابهتون بيان ڪيون وڃن ٿيون۔[131]

ڀارت جو سفارتي وفد روم ڏانهن

[سنواريو]

هڪ رومي مورخ جي بيان موجب 351 عيسويءَ ۾ ڀارت جو هڪ سفارتي وفد روم پهتو، جيتوڻيڪ اهو وفد ان کان اڳ ڀارت مان روانو ٿيو هو۔ هي واقعو چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري ڀارت جي سياسي حالتن جي تناظر ۾ ڏٺو وڃي ته تاريخي لحاظ کان اهميت رکي ٿو۔[131]

361 عيسويءَ کان اڳ روم جي ساساني سلطنت سان جنگ هلندي رهي۔ اهڙي دور ۾ اهو امڪان موجود آهي ته سمودراگپتا، جيڪو ان وقت جو نمايان ڀارتي حڪمران هو، ساساني قوتن خلاف رومن ڪوششن جي مدد لاءِ سفارتي وفد موڪليو هجي۔ ڪدارا سان اتحاد ڪري شاپور ٻيون جي مقابلي ۾ سمودراگپتا شايد اهو چاهيو هجي ته ساساني فوجون مصروف ۽ منتشر رهن۔[91]

بڪٽريا ۽ اتر-اولهه ڀارت جي سياسي حالتن کي نظر ۾ رکندي ڪجهه عالمن اهو تجويز ڪيو آهي ته ڪاليداس جي رزميه نظم "رگھوونش" ۾ رگھو جي فتوحات جو بيان شايد سمودراگپتا جي حقيقي فوجي مهمن تي ٻڌل هجي۔ ڪاليداس رگھو جي فوجي ڪاررواين جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ترڪوتا (دکن ۾) جي فتح ۽ پوءِ پارسيڪا، هون ۽ ڪمبوجن خلاف مهمون شامل آهن۔

ان ڪري، ڪاليداس جو رزميه نظم شايد ان دور جي حقيقي سياسي ۽ فوجي لاڳاپن ۽ ٽڪراءَ جي عڪاسي ڪري ٿو، جيڪو ادبي انداز ۾ ان زماني جي تاريخي منظرنامي کي پيش ڪري ٿو۔[131]

جانشيني

[سنواريو]

گپت گهراڻي جي سرڪاري رڪارڊ موجب سمودراگپتا کان پوءِ سندس پٽ چندرگپتا ٻيون تخت تي ويٺو، جيڪو دتتا ديويءَ مان ڄائو هو۔[132] جزوي طور گم ٿيل سنسڪرت ناٽڪ ديوي چندرگپتم جي بحاليءَ جي بنياد تي جديد مؤرخن جو هڪ حصو اهو خيال پيش ڪري ٿو ته سمودراگپتا کان پوءِ شروعاتي طور رامگپتا (شايد وڏو پٽ) بادشاهه ٿيو، جنهن کي پوءِ چندرگپتا ٻيون هٽائي پاڻ تخت سنڀاليو۔[133][134]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Allen, John (1914). Catalogue of the coins of the Gupta dynasties. pp. 1-2. https://archive.org/details/in.gov.ignca.47214.
  2. ↑ مڪمل ڪتبو, Fleet, John Faithfull (1888). Corpus Inscriptionum Indicarum Vol. 3. pp. 1-17. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.49403.
  3. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, pp. 50–52.
  4. 1 2 3 4 Tej Ram Sharma 1989, p. 50.
  5. 1 2 3 R. C. Majumdar 1981, p. 35.
  6. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 36.
  7. ↑ Tej Ram Sharma 1989, pp. 51–52.
  8. 1 2 3 4 Tej Ram Sharma 1989, p. 67.
  9. 1 2 R. C. Majumdar 1981, p. 11.
  10. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 103.
  11. 1 2 R. C. Majumdar 1981, p. 18.
  12. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 104–105.
  13. 1 2 3 Tej Ram Sharma 1989, p. 73.
  14. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, p. 105.
  15. 1 2 R. C. Majumdar 1981, p. 20.
  16. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 71.
  17. ↑ Tej Ram Sharma 1989, pp. 67–68.
  18. 1 2 3 4 5 6 Tej Ram Sharma 1989, p. 68.
  19. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, pp. 106–107.
  20. ↑ Tej Ram Sharma 1989, pp. 76–77.
  21. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 75.
  22. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 74.
  23. ↑ Tej Ram Sharma 1978, p. 53.
  24. ↑ R. C. Majumdar 1981, pp. 20–21.
  25. 1 2 3 4 5 Ashvini Agrawal 1989, p. 106.
  26. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 76.
  27. 1 2 R. C. Majumdar 1981, p. 21.
  28. ↑ Tej Ram Sharma 1978, p. 136.
  29. 1 2 3 4 Ashvini Agrawal 1989, p. 107.
  30. 1 2 3 4 Ashvini Agrawal 1989, p. 112.
  31. ↑ Tej Ram Sharma 1989, pp. 80–81.
  32. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 78.
  33. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, p. 113.
  34. 1 2 3 Ashvini Agrawal 1989, p. 114.
  35. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 38.
  36. 1 2 R. C. Majumdar 1981, p. 39.
  37. 1 2 3 Ashvini Agrawal 1989, p. 108.
  38. ↑ Ajay Mitra Shastri 1995, p. 12–13.
  39. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 79.
  40. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, pp. 108–109.
  41. ↑ Tej Ram Sharma 1978, p. 316.
  42. ↑ Tej Ram Sharma 1978, pp. 316–317.
  43. ↑ Tej Ram Sharma 1978, p. 258.
  44. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 109.
  45. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 109–110.
  46. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, p. 110.
  47. 1 2 Tej Ram Sharma 1978, p. 253.
  48. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 80.
  49. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 110–111.
  50. 1 2 3 Ashvini Agrawal 1989, p. 111.
  51. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 111–112.
  52. 1 2 3 R. C. Majumdar 1981, p. 22.
  53. 1 2 3 4 Tej Ram Sharma 1989, p. 81.
  54. 1 2 3 Ashvini Agrawal 1989, p. 115.
  55. 1 2 3 4 5 6 Ashvini Agrawal 1989, p. 116.
  56. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 115–116.
  57. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 82.
  58. ↑ Upinder Singh 2008, p. 477.
  59. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 42.
  60. 1 2 3 Ashvini Agrawal 1989, p. 117.
  61. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 83.
  62. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 116-117.
  63. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 84.
  64. ↑ "In the Punjab the stylistic progression of the gold series from Kushan to Kidarite is clear: imitation staters were issued first in the name of Samudragupta, then by Kirada, 'Peroz' and finally Kidara" in Errington, Elizabeth; Curtis, Vesta Sarkhosh (2007) (en ۾). From Persepolis to the Punjab: Exploring Ancient Iran, Afghanistan and Pakistan. British Museum Press. p. 88. ISBN 9780714111650. https://books.google.com/books?id=x2cuAQAAIAAJ.
  65. ↑ Cribb, Joe (January 2010). "The Kidarites, the numismatic evidence.pdf" (en ۾). Coins, Art and Chronology II, Edited by M. Alram et Al.: 101. https://www.academia.edu/38112559.
  66. 1 2 3 4 5 Upinder Singh 2017, p. 343.
  67. ↑ Fleet, John Faithfull (1888). Corpus Inscriptionum Indicarum Vol. 3. pp. 6–10. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.49403/page/n213/mode/2up.
  68. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 25.
  69. 1 2 3 4 5 6 Ashvini Agrawal 1989, p. 118.
  70. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 85.
  71. ↑ Schwartzberg, Joseph E. (1978). A Historical atlas of South Asia. Chicago: University of Chicago Press. p. 145, map XIV.1 (j); p.25. ISBN 0226742210. https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182. Retrieved 12 February 2022. آرڪائيو ڪيا ويا 24 February 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  72. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, p. 119.
  73. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 86.
  74. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, p. 120.
  75. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 120–121.
  76. 1 2 R. C. Majumdar 1981, p. 44.
  77. 1 2 3 Ashvini Agrawal 1989, p. 121.
  78. ↑ Tej Ram Sharma 1989, pp. 87–88.
  79. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 88.
  80. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 121–122.
  81. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 125.
  82. ↑ Shankar Goyal 2001, p. 168.
  83. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 77–78.
  84. 1 2 Eraly, Abraham (2011) (en ۾). The First Spring: The Golden Age of India. Penguin Books India. p. 38. ISBN 9780670084784. https://books.google.com/books?id=te1sqTzTxD8C&pg=PA38.
  85. 1 2 Ashvini Agrawal 1989, p. 122.
  86. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 89.
  87. ↑ This expression obviously refers to the last rulers of the Kushan Empire, in Dani, Ahmad Hasan; Litvinovskiĭ, Boris Abramovich (1999) (en ۾). History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750. Motilal Banarsidass Publ.. pp. 165–166. ISBN 9788120815407. https://books.google.com/books?id=FcKtIPVQ6REC&pg=PA165.
  88. ↑ Cribb, Joe (January 2017). "TWO CURIOUS KIDARITE COIN TYPES FROM 5 TH CENTURY KASHMIR by Joe Cribb and Karan Singh" (en ۾). Jons: 3. https://www.academia.edu/36983254.
  89. ↑ Dani, Ahmad Hasan; Litvinsky, B. A. (1996) (en ۾). History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750. UNESCO. pp. 165–166. ISBN 9789231032110. https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC&pg=PA166.
  90. ↑ Bakker, Hans T. (2020-01-01). "The Sasanian and Gupta empires and their struggle against the Huns". Masters of the Steppe, Archaeopress Publishing. https://www.academia.edu/106550687.
  91. 1 2 (English ۾) History Of The Imperial Guptas. pp. 178. https://archive.org/details/goyal-1967/page/186/mode/1up.
  92. ↑ Agrawal, Ashvini (1989) (en ۾). Rise and Fall of the Imperial Guptas. Motilal Banarsidass Publ.. pp. 177. ISBN 978-81-208-0592-7. https://books.google.com/books?id=hRjC5IaJ2zcC&pg=PA315.
  93. 1 2 3 4 Ashvini Agrawal 1989, p. 123.
  94. 1 2 3 Mirashi, Vasudev Vishnu (1955). Corpus inscriptionum indicarum vol.4 pt.2 Inscriptions of the Kalachuri Chedi Era. Archaeological Society of India. pp. 605–611. https://archive.org/details/in.gov.ignca.3725/page/n321.
  95. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 90.
  96. 1 2 R. C. Majumdar 1981, p. 27.
  97. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 124.
  98. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 23, 27.
  99. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 23.
  100. 1 2 K. Chakrabarti 1996, p. 185.
  101. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 128.
  102. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 109, 112.
  103. ↑ Tej Ram Sharma 1978, p. 245.
  104. 1 2 3 Mookerji, Radhakumud (1997) (en ۾). The Gupta Empire. Motilal Banarsidass Publ.. pp. 30–31. ISBN 9788120804401. https://books.google.com/books?id=uYXDB2gIYbwC&pg=PA30.
  105. 1 2 3 4 Higham, Charles (2014) (en ۾). Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. Infobase Publishing. p. 82. ISBN 9781438109961. https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA82.
  106. 1 2 Brown, C. J. (1987) (en ۾). The Coins of India. Asian Educational Services. p. 41. ISBN 9788120603455. https://books.google.com/books?id=O-d497CKID0C&pg=PA41.
  107. ↑ "It was his conquests which brought to him the gold utilized in his coinage and also the knowledge of its technique acquired from his acquaintance with Kushan (eastern Punjab) coins. His earliest coins began as imitations of these Kushan coins, and of their foreign features which were gradually replaced by Indian features in his later coins." in Mookerji, Radhakumud (1997) (en ۾). The Gupta Empire. Motilal Banarsidass Publ.. p. 30. ISBN 9788120804401. https://books.google.com/books?id=uYXDB2gIYbwC&pg=PA30.
  108. ↑ "Known by the term Dinars in early Gupta inscriptions, their gold coinage was based on the weight standard of the Kushans i.e. 8 gms/120 grains. It was replaced in the time of Skandagupta by a standard of 80 ratis or 144 grains" Vanaja, R. (1983) (en ۾). Indian Coinage. National Museum. https://books.google.com/books?id=DVdmAAAAMAAJ.
  109. ↑ Mookerji, Radhakumud (1997) (en ۾). The Gupta Empire. Motilal Banarsidass Publ.. p. 31. ISBN 9788120804401. https://books.google.com/books?id=uYXDB2gIYbwC&pg=PA31.
  110. ↑ Gupta inscriptions using the term "Dinara" for money: No 5-9, 62, 64 in Fleet, John Faithfull (1960). Inscriptions Of The Early Gupta Kings And Their Successors. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463254/page/n229.
  111. ↑ Allen, John (1914). Catalogue of the coins of the Gupta dynasties. pp. 1-20. https://archive.org/details/in.gov.ignca.47214/page/n123.
  112. ↑ Ashvini Agrawal 1989, p. 92.
  113. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Tej Ram Sharma 1989, p. 94.
  114. 1 2 3 4 Ashvini Agrawal 1989, p. 126.
  115. 1 2 Mookerji, Radhakumud (1997) (en ۾). The Gupta Empire. Motilal Banarsidass Publ.. p. 30. ISBN 9788120804401. https://books.google.com/books?id=uYXDB2gIYbwC&pg=PA30.
  116. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 91–92.
  117. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 69.
  118. 1 2 Tej Ram Sharma 1989, p. 70.
  119. ↑ "During the course of this expedition, he is believed to have attacked and defeated the Saka Chief Shridhar Varman, ruling over Eran-Vidisha region. He then annexed the area and erected a monument at Eran (modern Sagar District) "for the sake cf augmenting his fame"." in Pradesh (India), Madhya; Krishnan, V. S. (1982) (en ۾). Madhya Pradesh: District Gazetteers. Government Central Press. p. 28. https://books.google.com/books?id=7CYLAQAAIAAJ.
  120. ↑ Fleet, John F. Corpus Inscriptionum Indicarum: Inscriptions of the Early Guptas. Vol. III. Calcutta: Government of India, Central Publications Branch, 1888, pp20-21
  121. 1 2 3 4 R. C. Majumdar 1981, p. 32.
  122. ↑ Lallanji Gopal 1969, pp. 56–57, 74.
  123. 1 2 3 Tej Ram Sharma 1989, p. 91.
  124. ↑ Ashvini Agrawal 1989, pp. 125–126.
  125. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 93.
  126. 1 2 3 Ashvini Agrawal 1989, p. 127.
  127. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 33.
  128. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 95.
  129. ↑ Tej Ram Sharma 1989, p. 91, 94.
  130. 1 2 3 4 5 R. C. Majumdar 1981, p. 31.
  131. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (English ۾) History Of The Imperial Guptas. pp. 18o. https://archive.org/details/goyal-1967/page/186/mode/1up.
  132. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 46.
  133. ↑ R. C. Majumdar 1981, p. 48.
  134. ↑ Tej Ram Sharma 1989, pp. 95–96.

ڪتابيات

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=سمودرگپت&oldid=366933" تان ورتل